བོད་ཀྱི་བོན་གྱི་ངག་རྒྱུན་དང་གཏམ་རྒྱུད་ཁྲོད་ཀྱི་གསང་བའི་གནས་མཆོག་རྣམས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་སྙན་ཞུ།

སྐད་གསུམ་ཆ་ཚང་མ། · Complete trilingual edition · 三语完整版

དཔེ་སྟོན། དཔང་རྟགས་ཀྱི་རིམ་པ།

སྙན་ཞུ་འདིས་ངག་རྒྱུན་གཏམ་རྒྱུད་དང་རིག་པའི་རྟོག་ཞིབ་ཁག་ཁག་ཏུ་ཕྱེ་ནས། གནད་དོན་གལ་ཆེན་རེ་རེའི་རྗེས་སུ་གཤམ་གྱི་རིམ་པ་བཞིའི་ནང་གི་གཅིག་བཀོད་ཡོད།

  • ——ཁྲིམས་མཐུན་གྱི་རྟོག་ཞིབ་དང་། ས་གནས་བརྐོ་འདོན། ཡང་ན་ཚན་རིག་གི་དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད་བརྒྱུད་ནས་གཏན་ཁེལ་བྱས་པའི་དངོས་དོན།
  • ——ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། རིག་པའི་བརྩམས་ཆོས། ཡང་ན་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་ཁྲོད་དུ་གསལ་བའི་ནང་དོན། (དེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བདེན་པ་ནི་གཞན་དུ་དཔྱད་དགོས།)
  • ——དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་ངག་རྒྱུན། གནས་སྐོར་གྱི་ལམ་སྟོན། ཡུལ་སྐོར་གྱི་འགྲེལ་བཤད་ཁྲོད་དུ་དར་བའི་གཏམ། ཡིག་ཆའམ་རྟོག་ཞིབ་ཀྱི་དཔང་རྟགས་མེད་པ།
  • ——ཁུངས་ལྡན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་གང་ཡང་མེད་པར། གཙོ་བོ་དྲ་རྒྱའི་སྒེར་གྱི་བརྒྱུད་ལམ་ཁྲོད་དུ་དར་བའི་སྒྲོ་བཤད་དང་སྦྱར་བཤད།

"ཞབས་རྗེས་ཆེན་པོ་""ཕྱག་རྗེས་ཆེན་པོ་"ཞེས་པའི་སྐོར་ལ། ལས་འགན་གྱི་བླང་བྱ་ལྟར། ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ་བཤད་པའི་ཆེ་ཆུང་། (རིང་ཐུང་།) གནས་ཡུལ། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དམ་པའི་སྐྱེས་བུ། ཆེ་ཆུང་གི་བཤད་ཚུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས། (ཡིག་ཆ། ངག་རྒྱུན། དངོས་བརྟག) ས་གནས་སུ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་མིན་བཅས་བཀོད་ཡོད། དཔང་རྟགས་མེད་པ་རྣམས་ལ། "ཟིན་ཐོ་མེད།""གཏན་ཁེལ་བྱེད་མ་ཐུབ།"ཞེས་ཇི་བཞིན་བཀོད་ཅིང་། གྲངས་ཀ་བཟོས་མེད།


1、ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། (Khyunglung Ngulkhar) ——ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་སའི་ངག་རྒྱུན།

1.1 ས་གནས།

"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར།"(བོད་ཡིག ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། ཝེ་ལིའི་སྒྲ་གདངས། khyung lung dngul mkhar ཡང་ན"穹隆银城"ཞེས་བསྒྱུར།)ནི"ཁྱུང་གི་ལུང་པའི་དངུལ་མཁར།"ཞེས་པའི་དོན་ཡིན། "ཁྱུང་"(khyung)ནི་ཁྱུང་ཆེན། "ལུང་"ནི་ས་གནས། "དངུལ་"ནི་དངུལ། "མཁར་"ནི་མཁར་རྫོང་ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས་༡)

ས་གནས་ཀྱི་ཐོག་ནས། དེ་ནིགངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ནུབ། གླང་ཆེན་གཙང་པོའི་སྟོད་རྒྱུད་ཀྱི་ཆུ་བོའི་གཞུང་སུ་བཅད་ཡོད། ཞིབ་ཕྲའི་བཅད་ས་ལ་བཤད་ཚུལ་གཉིས་ཡོད། (༡.༤རུ་གསལ།) གཅིག་ནི་ད་ལྟའི་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་རྩ་མདའ་རྫོང་ཁོངས་ཀྱི་ཁྱུང་ལུང་། (Qulong/Khyunglung)བྲག་ཕུག་ཚོགས་པའི་ཉེ་འདབས། གཅིག་ནི་སྒར་རྫོང་མོན་སེར་ཤང་གི་མཁར་གདོང་གི་ཉེ་འདབས་ཡིན། དེང་དུས་ཀྱི་ཁྱུང་ལུང་གྲོང་ཚོ་ནི་གནའ་ཤུལ་གྱི་སྟོད་ཆ་མི་རིང་བར་ཡོད་པའི་གྲོང་ཚོ་ཆུང་ཆུང་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། ས་གནས་དེའི་མི་རྣམས་ཁྲོད་དུ་ད་ལྟའང་བོན་ལ་དད་པ་བྱེད་མཁན་ཡོད།(འབྱུང་ཁུངས་༡)

1.2 ངག་རྒྱུན་གྱི་ནང་དོན། སྟོན་པ་གཤེན་རབ། ཞང་ཞུང་། བོན་དང་འབྲེལ་བ།

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ནིགནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་ས།ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས་༡། འབྱུང་ཁུངས་༣)

  • སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ་བབས་པའི་ངག་རྒྱུན། བོན་གྱི་ཡིག་ཆ《སྟོང་ཕྲག་བརྒྱ་པའི་བསྟན་བཅོས།》ལྟར། བོན་གྱི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེས་ཁྱུང་ཆེན་ལ་ཞོན་ནས་འཇིག་རྟེན་དུ་ཆོས་བསྟན་པར་ཕེབས། ཐོག་མར་ཞང་ཞུང་དུ་བབས། དེས་ན"ཁྱུང་གི་ལུང་པ་"ཞེས་པའི་མིང་ནི་སྟོན་པ་དང་ཐད་ཀར་འབྲེལ་བ་ཡོད། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ནི་བོན་གྱི་སྲོལ་ཁྲོད་དུ་དམ་པའི་གནས་སུ་བརྩི།(འབྱུང་ཁུངས་༡)
  • རྒྱལ་སའི་ངག་རྒྱུན། བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆས་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ལ"རྨང་གཞི་གསེར་ལས་བཏིངས། ར་བ་དངུལ་ལས་བརྩིགས། ཕོ་བྲང་གི་རྩེ་མོ་གནམ་གྱི་རིམ་པ་བཅུ་གསུམ་དུ་འཕགས་པ་"ཞེས་བྲིས། ལྷ་དང་མི་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་དམ་པའི་རྒྱལ་སར་བཤད། (Charles Ramble 1999ལོའི་ཞིབ་འཇུག་ནས་དྲངས། འབྱུང་ཁུངས་དབྱིན་ཡིག་ལ་གཟིགས།) འདི་ལྟ་བུའི་བཤད་ཚུལ་ནི་སྲིད་པའི་ལྟ་བའི་ངག་རྒྱུན་ས་ཁམས་ཡིན་པས། བརྟག་དཔྱད་ཐུབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཟིན་ཐོ་མ་ཡིན།
  • དྲན་པ་ནམ་མཁའི་འཁྲུངས་ཡུལ། བོན་གྱི་སྐྱེས་ཆེན་དྲན་པ་ནམ་མཁའ། (Drenpa Namkha རྒྱ་ཡིག་ཏུ"觉囊""顿巴南喀"ཞེས་བསྒྱུར།) ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་དུ་འཁྲུངས་པར་བཤད།(འབྱུང་ཁུངས་༤། John Bellezza《The Dawn of Tibet》) དོགས་འཚོ་དགོས་པ། དྲན་པ་ནམ་མཁའ་དང་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ་ནི་སྐྱེས་བུ་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཡིན། དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ་རྟག་ཏུ་འཁྲུལ་ནས་བཤད། སྙན་ཞུ་འདིས་ཁག་ཁག་ཏུ་ཕྱེས་ཡོད།
  • Olmo Lung Ring་གི་དཔྱད་གཞི། བོན་གྱི་ཕྱི་མའི་ཡིག་ཆ་ཁ་ཤས་ཀྱིས"Tagzig Olmo Lung Ring"(ཞང་ཞུང་གི་གནས་ཆེན"འོལ་མོ་ལུང་རིང་")དང་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གཅིག་ཏུ་སྦྱོར། འོན་ཀྱང་བོད་རིག་པ་མཁས་པ་Dan Martin་གྱིས། "Olmo Lung Ring"གི་བློ་དོན་ནི་དུས་མི་འདྲ་བའི་གཞུང་ཁྲོད་དུ་བརྟན་པོ་མེད། ཕྱི་མའི་རྒྱུ་ཆ་ཁ་ཤས་ཁྲོད་དུ། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ནི"སྒོ་ཡུལ་"གྱི་ཞང་ཞུང་དུ་བལྟ། sTag-gzig/Olmo Lung Ring་ནི་ནང་རིམ་དུ། བོད་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ཡོད་པའི་དམ་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་གྲུབ་པ་ཁྲོད་དུ་བཞག་ཡོད། འདི་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བ་ནི"ད་ལྟའང་ཕལ་ཆེར་དཔྱད་དཔོག་ཙམ་ལས། ཐག་གཅོད་བྱུང་མེད།"(འབྱུང་ཁུངས་༡)

1.3 ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ཟིན་ཐོ།

  • བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་དང་དུན་ཧོང་གི་གནའ་བོའི་བོད་ཡིག་ཤོག་དྲིལ་ཁྲོད་དུ། ཞང་ཞུང་། (Zhangzhung)ནི་བོད་དར་བའི་སྔོན་དུ་བོད་ཀྱི་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་རང་བཙན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ།/རིག་གཞུང་ལུས་པོ་ཞིག་ཡིན་པར་བཤད། མངའ་ཁོངས"ཤར་དུ་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོའི་ཉེ་འདབས་ནས། ནུབ་དུ་ལ་དྭགས། སྦལ་ཏི་སྟན་བར།"(འབྱུང་ཁུངས། དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་Zhangzhung)
  • Rolf Stein《西藏文明》ལྟར། ཞང་ཞུང་ནི་བོད་པར"ཡོངས་སུ་མི་འདྲ་བའི་བྱིངས་རྒྱལ་ཁབ།"(distinctly foreign nation)ཞིག་ཡིན། དེའི་སྐད་ཡིག་སྔ་མའི་ཡིག་ཆ་ཁྲོད་དུ་མཐོང་། སྐད་རིགས་ངེས་པ་མེད།
  • རྒྱལ་སའི་གནས་ཚུལ་སྐོར་ལ། དུས་མཉམ་གྱི་ཞང་ཞུང་གི་ཡིག་ཆ་གང་ཡང་མེད།(Bellezzaསྨྲས་པ་ལྟར། དུས་རབས་༧པའི་སྔོན་དུ་སྟོད་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་དུ་ཡི་གེའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་མ་རྙེད།) "རྒྱལ་ས་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་དུ་ཡོད།"ཅེས་པ་ནི་ཕྱི་རབས་བོན་གྱི་ཡིག་ཆའི་རྗེས་དྲན་ཁོ་ན་ལ་བརྟེན་ནས་བཤད་པ་ཡིན།

1.4 བཅད་སའི་བཤད་ཚུལ་གཉིས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན།

བཅད་ས་A། རྩ་མདའ་རྫོང་གི་ཁྱུང་ལུང་། (Qulong)བྲག་ཕུག་ཚོགས་པ།

  • བཏོན་མཁན། ༡༩༨༨ལོར། ཨི་ཊ་ལིའི་བོད་རིག་པ་མཁས་པ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུ། (Namkhai Norbu)སློབ་མ་རྣམས་དང་ལྷན་དུ་གངས་རིན་པོ་ཆེར་ཞིབ་འཇུག་ལ་ཕེབས་སྐབས། ལམ་བར་དུ་ད་ལྟའི་ཁྱུང་ལུང་གྲོང་ཚོའི་ཉེ་འདབས་ཀྱི་གནའ་བོའི་བྲག་ཕུག་མཁར་ལ་གཟིགས་ཞིབ་གནང་། ཐོག་མར་དེ་ཉིད་ཞང་ཞུང་གི་མཐའ་མའི་རྒྱལ་ས"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་"དུ་བཅད།(འབྱུང་ཁུངས། balkhandshambhalaའི་དྲ་ཚིགས་ནས་Okar Research་དྲངས།)
  • གནའ་ཤུལ་གྱི་གནས་ཚུལ། རིམ་པ་གསུམ་གྱི"ཕོ་བྲང་"གི་ཤུལ་ད་ལྟའང་མཐོང་རྒྱུ་ཡོད། (རྒྱལ་པོའི་བཞུགས་གནས་སུ་འདོད།) ཕོ་བྲང་གི་འོག་ཏུ་ཁང་པའི་ཤུལ་གཞན་ཡོད། བྲག་ཕུག་༢༠༠ལྷག (བློན་པོ་དང་སྐུ་དྲག་གི་བཞུགས་གནས་སུ་འདོད། ཕྱིས་སུ་ནང་པའི་སྒོམ་ཕུག ད་ལྟ་འབྲོག་པའི་བཞུགས་གནས།) བྲག་ཕུག་ཁ་ཤས་ཀྱི་ཕྱི་ངོས་སུ་ལྷ་ཁང་ཆུང་ཆུང་ཡོད། (ནང་པའི་དུས་སྐབས།) དུས་རབས་༡༣པའི་མཆོད་རྟེན་དང་དགོན་པའི་རིུན། ༡༩༥༩ལོའི་བར་དུ་ས་གནས་དེར་ནང་པའི་དགེ་འདུན་སྡེ་མུ་མཐུད་དུ་གནས་པའི་དཔང་རྟགས་ཡིན།
  • རྒྱ་ཡིག་ཝི་ཁི"穹隆银城"ཁོག་དོན་ཁ་སྣོན། གནའ་ཤུལ་ནི་གླང་ཆེན་གཙང་པོའི་བྱང་ངོས་སུ་ཡོད། ཁྲི་ཐབ་པུ་རི། (Tirthapuri)ཆུ་ཚན་ནུབ་ཕྱོགས་སྤྱི་ལེ་༣༠ཙམ་གྱི་སར་ཡོད། བྲག་ཕུག་ཕལ་ཆེར་སྨི་༤ཙམ། མཇུག་ཏུ་ཐབ་ཁུང་ཅུང་མཐོ་བ་ཡོད། བྲག་ཕུག་གི་སྟེང་དུ་དུ་བའི་རྗེས་མང་། སྔོན་ཆད་གནའ་བོའི་བོད་ཡིག་བརྐོས་པའི་རྡོ་ལེབ་ཆུང་ཆུང་། བོན་གྱི་སྐུ་བརྙན། ཟམ་པ་སོགས"ཞང་ཞུང་དུས་སྐབས་ཀྱི་གནའ་རྫས་"ཐོན། འབྲོགས་པའམ་མཛོད་ཁང་གི་ཆ་རྐྱེན་གསལ་པོ་མེད་པས། ཞིབ་འཇུག་པ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་ཐབ་ཁུང་ཕལ་ཆེར་མཆོད་པའི་ཆེད་དུ་ཡིན་པར་འདོད། ཉིན་རེའི་འཚོ་བའི་ཆེད་དུ་མ་ཡིན། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ནི"ངེས་པར་དུ་དུས་རྒྱུན་མི་གནས་པའི་གྲོང་ཁྱེར་ཞིག་མ་ཡིན་པར། དུས་སྐབས་ཁྱད་པར་ཅན་དུ་བོན་གྱི་མཆོད་གཞིས་པ་དང་རུས་རྒྱུད་ཀྱི་མི་རྣམས་འདུ་འཛོམས་བྱེད་པའི་ལྟེ་གནས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་སྲིད།"(འབྱུང་ཁུངས་༡)

བཅད་ས་B། སྒར་རྫོང་མོན་སེར་ཤང་གི་མཁར་གདོང་གི་གནའ་མཁར།

  • རྙེད་ཚུལ། ༢༠༠༤ལོའི་དབྱར་དཀྱིལ། སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན་རྟོག་ཞིབ་ཁང་དང་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་རིག་དངོས་ཅུས་ཀྱིས་གླང་ཆེན་གཙང་པོའི་སྟོད་རྒྱུད་ཀྱི་ཆུ་བོའི་གཞུང་དུ་ཟླ་བ་གཅིག་ལྷག་གི་རྟོག་ཞིབ་བྱས། སྒར་རྫོང་མོན་སེར་ཤང་ཁོངས་སུ་གནའ་མཁར་ཞིག་རྙེད། རིག་དངོས་མང་པོ་བསྡུས། ཆེད་མཁས་རྣམས་ཀྱིས"འདི་ནི་བོད་གནའ་བོའི'ཞང་ཞུང་'དུས་སྐབས་ཀྱི་རྒྱལ་ས'ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་'ཡིན་སྲིད།"ཞེས་བཤད།(འབྱུང་ཁུངས་༡། འབྱུང་ཁུངས་༢)
  • ༢༠༠༤ལོའི་རྟོག་ཞིབ་ཀྱི་ཞིབ་ཕྲ།(རྒྱ་ནག་བོད་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་ལྟེ་གནས་༢༠༠༤ལོའི་སྤྱི་ཟླ་༡༡པའི་ཚེས་༡༩ཉིན་གྱི་གསར་འགྱུར། རྟོག་ཞིབ་དབུ་ཁྲིད་ཧོ་ཝེ།) གནའ་ཤུལ་ནི་གླང་ཆེན་གཙང་པོའི་བྱང་ངོས་སུ་ཡོད། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ལེ་ངོས་སྨི་གྲུ་བཞི་༡༣ཝན་ཙམ། "བཀོད་སྒྲིག་ལེགས་པའི་འདུག་ཁང་། མཆོད་པ་དང་སྤྱི་པའི་ཁང་པ། ར་བའི་ལྕགས་རི། ས་འོག་གི་གསང་ལམ་བཅས་"རྙེད། ཐང་ཆག ལྕགས་ཆས། བོན་གྱི་སྐུ་བརྙན་(དེའི་ཁྲོད་དུ་ལྗང་སེར་གཉིས་ཀྱི་གདོང་གཉིས་མའི་སྐུ་བརྙན་གཅིག)ཐོན། ཧོ་ཝེས"འདི་ནི་རྟོག་ཞིབ་ཙམ་ཡིན། ས་བརྐོ་མ་བྱས་ན་ས་འོག་ཏུ་གང་ཡོད་མི་ཤེས།"ཞེས་ནན་གྱིས་བཤད།(འབྱུང་ཁུངས་༢)
  • དཔང་རྟགས་གལ་ཆེན——གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོ། མཁར་གདོང་གི་གནའ་མཁར་ནས་གླང་ཆེན་གཙང་པོའི་འོག་རྒྱུད་དུ་སྤྱི་ལེ་༡.༣ཙམ་གྱི་སར་གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོ་ཡོད། ༢༠༠༥ལོར་རླངས་འཁོར་གྱིས་ས་ངོས་མནན་ནས་ཐལ། གྲྭ་པས་གཙང་བཤེར་བྱས་པར་ཤིང་སྒམ། མི་རུས། དར་གོས་ཐོན། ༢༠༡༢ལོའི་ཟླ་༦–༨བར། རྒྱ་ནག་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་རྟོག་ཞིབ་ཁང་དང་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གིས་བང་སོ་༤བརྐོས། ༢༠༡༣–༢༠༡༤ལོར་ཡང་༧བསལ། བང་སོའི་དུས་ཚོད་དང་མཁར་གདོང་གི་གནའ་མཁར་གཉིས་གཅིག་མཚུངས། བང་བདག་ནི་མཁར་དེའི་བཟོ་མཁན་ནམ་བཞུགས་མཁན་ཡིན་སྲིད། མཇལ་དར་ཁྲོད་དུ་གསེར་དངུལ་ཟངས་ལྕགས་ཀྱི་ཆས། "ཝང་ཧོའུ་"ཞེས་པའི་ཡི་གེ་དང་བྱ་རི་དྭགས་ཀྱི་རི་མོ་ཅན་གྱི་དར་གོས། (ཞིན་ཅང་ཡིང་ཕན། ཐུ་ལུའུ་ཕན་གྱི་ཨ་སི་ཐ་ནའི་བང་སོའི་དར་གོས་དང་རིགས་གཅིག རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་བཟོ་གྲྭས་བཏགས་ནས་ཕྱི་ཡུལ་གྱི་རྒྱལ་ཕྲན་ལ་གནང་བའི་རྟགས་ཡིན་པར་འདོད།) གདོང་ཁེབས་ཀྱི་གསེར་གྱི་གདོང་ཆུང་། ཟངས་ཆས་མང་པོ་བཅས་ཡོད། རུལ་ནག་ཏུ་གྱུར་བའི་རྫས་ཁྲོད་ནསད་བར་དུ་རྙེད་པའི་ཇའི་དངོས་རྫས་སྔ་ཤོས།རྙེད། (《Scientific Reports》༢༠༡༦ལོར་བཀོད།) ཧན་རྒྱལ་རབས་ནས་བཟུང་ཆང་ཨན་ནས་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་བར་དུ་བརྒྱུད་པའི་སྔ་མའི་དར་ལམ་ཡོད་པ་མཚོན། ༢༠༡༩ལོར་གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་གནའ་ཤུལ་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་ཚན་ཐེངས་བརྒྱད་པའི་ཁོངས་སུ་ཚུད།(འབྱུང་ཁུངས་༥)
  • དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད། Bellezzaསྨྲས་པའི"probable capital"གི་གནའ་ཤུལ། (མཁར་གདོང་གི་མ་ལག་དང་གནའ་ཤུལ་གཅིག་ཡིན་སྲིད།) རྒྱ་ནག་གི་རྟོག་ཞིབ་རུ་ཁག་གཉིས། (ལི་ཡུང་ཤན།/ཧོ་ཝེའི་རུ་ཁག ཐོང་ཐའོའི་རུ་ཁག)དང་Bellezza་རང་ཉིད་ཀྱི་རླངས་འགྱུར་དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད་ལྟར། གནའ་ཤུལ་དེསྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་༢–༥པར་དར་ཤོས།ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས། Popular Archaeology, Bellezza)

1.5 རྟོག་ཞིབ་གནས་ཚུལ། ཁྲིམས་མཐུན་གྱི་ས་བརྐོ་བྱས་ཡོད་མེད།

ཐག་གཅོད། ཁྲིམས་མཐུན་ཆེན་པོའི་ས་བརྐོ་ནམ་ཡང་བྱས་མེད། བྱས་པ་ནི་འདི་དག་ཁོ་ན་ཡིན། ས་ངོས་རྟོག་ཞིབ། (༢༠༠༤ལོ་སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན།/བོད་རིག་དངོས་ཅུས།) བཀོད་འབོར་དང་ཚོད་བརྐོ། (༢༠༡༢ལོ་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་རྟོག་ཞིབ་ཁང་།/བོད་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་ཁང་གིས་མཁར་གདོང་གནའ་མཁར་དང་གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོའི་བཀོད་འབོར་དང་ཚོད་བརྐོ།) བང་སོའི་བརྐོ་འདོན། (གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོ་༡༠ལྷག) ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི"རྒྱལ་ས་"ཡིན་མིན། (ཁྱུང་ལུང་གི་བཤད་ཚུལ་ཡང་ན་མཁར་གདོང་གི་བཤད་ཚུལ།) ད་བར་དུ་ཡིག་ཆའི་ས་མིང་བཅད་པ་དང་རྟོག་ཞིབ་གནའ་རྫས་ཀྱི་དུས་ཚོད་དང་ཆེ་ཆུང་ལ་བརྟེན་པའི་མཁས་པའི་དཔྱད་དཔོགཡིན། གཏན་ཁེལ་གྱི་དཔང་རྟགས། (དཔེར་ན་གནའ་མཁར་ཁྲོད་ནས་རང་ངོས་འཛིན་པའི་ཡི་གེའི་རྒྱུ་ཆ་ཐོན་པ་ལྟ་བུ།) ད་བར་མེད།

1.6 ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་ངག་རྒྱུན།

  • སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེས་ཁྱུང་ཆེན་ལ་ཞོན་ནས་ཐོག་མར་ཞང་ཞུང་དུ་བབས། (《སྟོང་ཕྲག་བརྒྱ་པའི་བསྟན་བཅོས།》)
  • རྒྱལ་ས"རྨང་གཞི་གསེར། ར་བ་དངུལ། རྩེ་མོ་གནམ་རིམ་བཅུ་གསུམ་དུ་འཕགས་པ་"
  • དྲན་པ་ནམ་མཁའ་དེར་འཁྲུངས།
  • བྲག་ཕུག་གི་ཐབ་ཁུང་ནི་མཆོད་པའི་ཤུལ་ཡིན་སྲིད། (དེང་དུས་རིག་པའི་དཔྱད་དཔོག ངག་རྒྱུན་མ་ཡིན།)

1.7 ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྣམ་པ། (རྒྱབ་ལྗོངས།)

"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་"གི་ངག་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ། ཡིག་ཆ་ཁྲོད་ཀྱི་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྣམ་པ་མདོར་བསྡུས་ན།

  • གནས་དུས། སྤྱི་ལོའི་སྔོན་༥༠༠ལོ་ནས་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་༧པའི་དཀྱིལ་བར། (Bellezzaསྨྲས་པ་ལྟར། རྟོག་ཞིབ་དང་ཡིག་ཆ་གཉིས་ཀ་བསྡུས་པའི་དཔྱད་པ།) "སྟོད་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་དུ་ལོ་༡༢༠༠–༢༥༠༠འི་སྔོན་དུ་ཉེ་འདབས་ས་ཁུལ་དང་འདྲ་བའི་གོང་འཕེལ་གྱི་རིག་གཞུང་ཡོད།" "སངས་རྒྱས་ཆོས་མ་དར་བའི་སྔོན། (བོད་ཆེན་པོ་དང་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྔོན།) ནི་སྟོད་ཀྱི་གྲོང་ཁང་དང་མི་གྲངས་འཚོལ་གྱི་རྩེ་མོ་ཡིན།"(འབྱུང་ཁུངས། Popular Archaeology)
  • ཁུལ་གསུམ་དབྱེ་བ། བོན་གྱི་སྲོལ་ལྟར་ཞང་ཞུང་ལ་ཁུལ་གསུམ་ཡོད། ཕྱི་ཞང་ཞུང་། (sGob-ba ད་ལྟའི་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་དང་འདྲ། ཤར་དུ་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོའི་ཉེ་འདབས་ཀྱི"དྭངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་"ནས། ནུབ་དུ་ལ་དྭགས། སྦལ་ཏི་སྟན་བར། ལ་དྭགས། ལ་ཧུལ། སྤི་ཏི་བཅས་ཚུད།) ནང་ཞང་ཞུང་། (Phug-pa སྟེ་sTag-gzig བྷག་ཏྲི་ཡའི་ཕྱོགས་སུ་བཅད་པ་མང་།) བར་ཞང་ཞུང་། (Bar-ba སྟེ་rGya-mkhar bar-chod ས་གནས་ངེས་པ་མེད།) མངའ་ཁོངས་དེ་འདྲའི་ཆེ་བ་ཡིན་མིན་ལ་རིག་པ་ཁྲོད་དུ་དོགས་པ་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཞང་ཞུང་གིས་ད་ལྟའི་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་ཁྱབ་པ་ནི་ཁས་ལེན་བྱས་ཡོད།(འབྱུང་ཁུངས། དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་Zhangzhung)
  • འཇིག་པ། བོད་ཡིག་ལོ་རྒྱུས་ལྟར། དུས་རབས་༧པར་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས། ཞང་ཞུང་གི་མཐའ་མའི་རྒྱལ་པོ་ལིག་མི་རྒྱ། (lig myi rhya)བསད། ཞང་ཞུང་བོད་ཀྱིས་བཟུང་། ཞང་ཞུང་གི་སྲས་མོ་ཁྱུང་ས་ཁྲི་བཙུན། (ཡང་ན"ཁྲི་བཙུན་")སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་བཙུན་མོར་གྱུར། གཉེན་སྒྲིག་དང་དབང་བསྒྱུར་གྱི་ངག་རྒྱུན་འདིས། བོན་གྱི་ཞང་ཞུང་དུས་སྐབས་ནས་ནང་པའི་བོད་དུས་སྐབས་སུ་འགྱུར་བ་མཚོན།
  • སྐད་ཡིག ཞང་ཞུང་གི་སྐད་ཆ་སྔ་མའི་བོད་ཡིག་ཡིག་ཆ་ཁྲོད་དུ་མཐོང་། སྐད་རིགས་ད་བར་ངེས་པ་མེད། (Steinགྱིས་ཨིན་ཌོ་ཡུ་རོབ་སྐད་རིགས་ཡིན་སྲིད་ཅེས་འདོད། དཔང་རྟགས་མེད།) དུས་རབས་༧པའི་སྔོན་དུ་སྟོད་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་དུ་རང་གི་ཡི་གེའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས་མ་རྙེད། ཞང་ཞུང་གི་ཡིག་ཆ་ནི་ཕྱི་རབས་ཀྱི་རྗེས་དྲན་ཁོ་ན་ཡིན།
  • བོན་དང་འབྲེལ་བ། ཞང་ཞུང་གི་རིག་གཞུང་དང་བོན་ནི་ཟབ་མོར་འབྲེལ། བོན་གྱིས་ཞང་ཞུང་ལ་ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་སུ་བལྟ། བོད་ཀྱིས་ཞང་ཞུང་བཟུང་བའི་རྗེས། བོན་ནི་རྒྱལ་ཆོས་ནས་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་དད་པར་གྱུར། མཐར་ནང་པ་དར་བའི་རྗེས་སུ"གཡུང་དྲུང་བོན་"དུ་གྲུབ། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་ངག་རྒྱུན་ནི"བོར་བའི་བོན་གྱི་གསེར་དུས་སྐབས་"དེའི་ས་ཁམས་ཀྱི་གཏད་སོ་ཡིན།

2、གངས་རིན་པོ་ཆེ། ——བོན་གྱི་སྲིད་པའི་ལྟེ་བ་དང་ལྷ་རི།

2.1 ས་གནས།

གངས་རིན་པོ་ཆེ། (བོད་ཡིག gangs rin po che "གངས་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ་"ཞེས་པའི་དོན།) བོད་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་ཁོངས་སུ་ཡོད། གངས་ཏི་སེའི་རི་རྒྱུད་ཀྱི་གཙོ་རི་ཡིན། ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་ཁྲོད་དུ་མཐོ་ཚད༦༦༣༨སྨིཞེས་བྲིས། ༦༦༥༦སྨི། ༦༧༡༤སྨི་ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་གཞན་ཡང་ཡོད། (སྔ་མའི་བཀོད་འབོར་གྱི་ཚད་གཞི་མི་འདྲ་བ་ལས་བྱུང་བར་འདོད།) སྙན་ཞུ་འདིས་ཡོངས་ཁྱབ་ཤོས་༦༦༣༨སྨི་བཟུང་ཞིང་། བཤད་ཚུལ་གཞན་ལ་དོགས་འཚོ་བཀོད། རི་ལུས་ནི་དཀོན་པོའི་གྲུ་བཞིའི་སེར་ཕུང་གི་དབྱིབས། ངོས་བཞི་གཙོ་བོ་ཤར་ལྷོ་ནུབ་བྱང་དུ་ཕྱོགས། རི་རྩེ་གཅིག་པུས་འཁོར་དུ་གཟེངས།(འབྱུང་ཁུངས། en.tibet3.com Mt. Kailash; sacredland.org)

དེ་ནི་གླང་ཆེན་གཙང་པོ། ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ། (མ་ཆུ།) གླང་ཆེན་གཙང་པོ། (རླང་ཆེན་གཙང་པོ།) རྨ་བྱ་གཙང་པོ། (སྒར་གཙང་པོ།) ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་འབྱུང་ཁུངས་ས་ཁུལ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་བཞི། (བོན། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན། ཧིན་དུ། གྱཻ་ན།) ཀྱིས་མཉམ་དུ་བཀུར་བའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྟེ་བ་ཡིན།

2.2 བོན་གྱི་སྲིད་པའི་ལྟེ་བའི་ལྟ་བ།

  • སྲིད་པའི་ཀ་བ། (axis mundi) བོན་གྱིས་གངས་རིན་པོ་ཆེ་ལ་སྲིད་པའི་ལྟེ་བ། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཀ་བ། གནམ་ས་མི་ལྷའི་འཕྲད་སར་བལྟ། "བོད་ཡུལ་ཡོངས་འདི་ནས་འཁྲུངས། ས་ཆ་འདིའི་བླ་སྲོག་འདིར་གཏད།"(འབྱུང་ཁུངས། medium.comབསྡུས་བཤད། samarthgurudhara.org)
  • བོན་གྱི་མིང་། བོན་པས་རི་འདིརཏི་སེ། (Tise)ཞེས་འབོད། ཡང་ནགཡུང་དྲུང་དགུ་བརྩེགས། (Yungdrung Gutseg)(གཡུང་དྲུང་རིམ་པ་དགུའི་རི།/གཡུང་དྲུང་རིམ་དགུའི་རི།)ཞེས་འབོད། "གཡུང་དྲུང་"(yungdrung གཡུང་དྲུང་།)ནི་བོན་གྱི་བཀྲ་ཤིས་རྟགས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཡིན། རྟག་པའི་བདེན་པ་དང་སྲོག་གི་མི་ཆད་པའི་འཁོར་བ་མཚོན།(འབྱུང་ཁུངས། medium.com)
  • གནམ་གྱི་ལྷ་མོ་སི་པའི་མེན། (Sipaimen) བོན་གྱིས་གནམ་གྱི་ལྷ་མོ་སི་པའི་མེན་རི་འདིར་གནས་པར་འདོད། སྲིད་པའི་སྟོབས་ཀྱི་རྣམ་པར་བལྟ།(འབྱུང་ཁུངས། samarthgurudhara.org; bharathiyam.com)
  • སྐོར་བའི་ཕྱོགས། བོན་པསགཡོན་སྐོར་དུ་སྐོར་བ་བྱེད། (ནང་པ་ནི་གཡས་སྐོར།) འདི་ནི་བོན་ནང་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་མངོན་གསལ་ཤོས་གཅིག་ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས། en.tibet3.com)
  • ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་འབྲེལ་བ། བོན་ནི་ལྷ་རི་ཡོད་པའི་ཞང་ཞུང་ས་ཁུལ་ནས་བྱུང་། དེས་ན་གངས་རིན་པོ་ཆེ་ནི"ཆོས་ཀྱི་ཆ་ནས་ཐུགས་དམ་པ་ཤོས་ཀྱི་ལྷ་རི། གཅིག་པུ་"(སྐོར་བ་པའི་ཟིན་བྲིས།) བོན་གྱི་ཡིག་ཆས་གངས་ཏི་སེ—མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་ས་ཁུལ་ལ"འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྟེ་བ་"རུ་བལྟ། བློ་དོན་འདི་ཕྱིས་སུ་ནང་པའི"རི་རབ་"གི་སྲིད་པའི་ལྟ་བས་བསྡུས་ནས་འདྲེས།

2.3 རི་ལུས་ཀྱི་རང་བྱུང་རི་མོ་དང"རང་འབྱུང་"(rangjung)གི་ཆོ་འཕྲུལ་ངག་རྒྱུན།

"རང་འབྱུང་"(བོད་ཡིག rang byung / rangjung "རང་བྱུང་། མིས་བཟོས་མ་ཡིན་པ་"ཞེས་པའི་དོན།)ནི་བོད་ཀྱི་དམ་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་བློ་དོན་གཙོ་བོ་ཡིན། བྲག་རིའི་སྟེང་དུ་བརྐོས་མ་བརྐོས་པར་རང་བྱུང་དུ་ཤར་བའི་སྐུ་བརྙན། ཡི་གེ། རྟགས་རྣམས་ལ་དམ་པའི་རང་ཤར་དུ་བལྟ། གངས་རིན་པོ་ཆེ་དང་འབྲེལ་བའི"རང་འབྱུང་"ངག་རྒྱུན་ལ་རིམ་པ་གསུམ་ཡོད།

  1. ལྷོ་ངོས་ཀྱི་རང་བྱུང་གཡུང་དྲུང་རི་མོ། ལྷོ་ཕྱོགས་ནས་བལྟས་ན། རི་ལུས་ཀྱི་གཤོང་གཤོང་དུ་ཆད་པའི་གངས་ཆབ་ཀྱི་ཤུལ། (གངས་འཇིག་གི་བརྐོས་ཤུལ།)དང་འཕྲེད་དུ་ཆགས་པའི་བྲག་རིམ་གཉིས་སྦྱོར་ནས་གཡུང་དྲུང་གི་དབྱིབས་སུ་ཆགས། ཉི་ནུབ་ཀྱི་དུས་སུ། རི་ལུས་ཀྱི་གྲིབ་གཟུགས་ཀྱང་ལྷོ་ངོས་སུ་གཡུང་དྲུང་གི་གཟུགས་སུ་འཕངས། "སྤྱི་ལེ་བཅུ་ཕྲག་ལྷག་གི་ས་ནས་མཐོང་ཐུབ།" "བོན་གྱི་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས། གཡུང་དྲུང་ཆེན་པོ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བྲག་ངོས་སུ་རང་བྱུང་དུ་བཞེངས་པར་འདོད།"(འབྱུང་ཁུངས། en.tibet3.com; vocal.media; medium.com)——ས་ཁམས་རིག་པའི་ཆ་ནས་ནི་གངས་འཇིག་གི་ས་བབས་དང་སླ་བྲག་གི་རིམ་པའི་རང་བྱུང་སྦྱོར་བ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆ་ནས"རང་འབྱུང་"གི་གཡུང་དྲུང་དམ་རྟགས་སུ་འགྲེལ། སྙན་ཞུ་འདིས་དེ་ལཞེས་བཀོད།

  2. གནས་སྐོར་ལམ་སྟོན་ཁྲོད་ཀྱི"རང་འབྱུང་"དམ་རྟགས། བོད་ཡིག《ཏི་སེའི་གནས་སྐོར་ལམ་སྟོན།》(A Tibetan Guide for Pilgrimage to Ti-se)ལྟར། དུས་རབས་༡༢–༡༣པའི་བླ་ཆེན་རྒྱལ་བ་རྒོད་ཚང་པ། (rGyal-ba rGod-tshang-pa ༡༡༨༩–༡༢༥༨)སྐོར་བར་ཕེབས་སྐབས། ལ་ལུང་གཤོང་གི་འོག་རྒྱུད་ཀྱི་ཆུ་འགྲམ་དུ་ཐབ་རྡོ་ལེན་པར། "རྡོ་ཚང་མ་རང་འབྱུང་། (rang-byung)གི་སྐུ་བརྙན་དང་ཡི་གེར་གྱུར།" ཐབ་རྡོ་ཐ་མལ་བ་གཅིག་ཀྱང་མ་རྙེད། ས་གནས་དེར་ཕྱིས་སུ"ཕྱག་འཚལ་སྒང་"(Phyag-'tshal-sgang ཕྱག་འཚལ་སྒང་།)ཞེས་ཐོག ཡང་བྲག་གཅིག"མཆོད་རྟེན་འདྲ་"ཞེས། "རང་འབྱུང་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག"(gNas-brtan bCu-drug Rang-'byung)ཞེས་བཏགས།(འབྱུང་ཁུངས། scribdབོད་ཡིག་གནས་སྐོར་ལམ་སྟོན་གྱི་དབྱིན་བསྒྱུར། གདོད་མ་JSTOR)

  3. གྲངས་ཀའི་སྒྲོ་འདོགས་དཔྱད་སེལ། དྲ་རྒྱར་ཁྱབ་པའི"གངས་རིན་པོ་ཆེའི་མཐོ་ཚད་༦༦༦༦སྨི། དབྱིན་ཇིའི་གིས་སྟོན་ཧེན་ཇི་བར་༦༦༦༦སྤྱི་ལེ་"ཞེས་པ། བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་རྟེན་གཞི་གང་ཡང་མེད། དཔེ་མཚོན་མཚོན་པའིཡིན། སྙན་ཞུ་འདིས་མི་ལེན། དེ་བཞིན"རི་ལུས་ནི་མིས་བཟོས་པའི་སེར་ཕུང་"(ཨུ་རུ་སུའི་མིག་སྨན་པ་མུར་ད་ཤེབ་སོགས་ཀྱིས་བཤད།)ཞེས་པ་རྒྱ་ནག་གཞུང་ཕྱོགས་དང་ས་ཁམས་རིག་པས་བཀག་ཟིན།

2.4 ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ཟིན་ཐོ།

  • མི་ལ་རས་པ་དང་ན་རོ་བོན་ཆུང་གི་ཆོ་འཕྲུལ་འགྲན། ནང་པའི་ཡིག་ཆ་ལྟར། དུས་རབས་༡༢པར་མི་ལ་རས་པ། (Milarepa)དང་བོན་གྱི་བླ་ཆེན་ན་རོ་བོན་ཆུང་། (Naro Bon-chung)གངས་རིན་པོ་ཆེར་ཆོ་འཕྲུལ་འགྲན། (རྫུ་འཕྲུལ་འགྲན་པ། སུས་སྔོན་དུ་རི་རྩེར་འཛེགས་པ།) མི་ལ་རས་པས་རྒྱལ། ལྷ་རི་ནང་པའི་སྲུང་དུ་གྱུར། བོན་ཕྱོགས་ལ་འདིའི་སྐོར་དུ་བཤད་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་ཡོད། ངག་རྒྱུན་འདིས་ཞང་ཞུང་ས་ཁུལ་དུ་ནང་པས་བོན་གྱི་ཚབ་བྱས་ནས་གཙོ་གནས་བཟུང་བའི་ཆོས་ལུགས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དྲན་ཐོ་མཚོན། (འབྱུང་ཁུངས། en.tibet3.com; collectingmoments.in)
  • དགོན་པ་ལྔ། སྐོར་ལམ་ཉེ་འདབས་སུ་ཁྲི་བརྩེགས་དགོན། འབྲི་ར་དགོན། རྫུན་ཕུག་དགོན་སོགས་དགོན་པ་མང་། ཆོས་ལུགས་མི་འདྲ་བར་གཏོགས།

2.5 རྟོག་ཞིབ་གནས་ཚུལ།

གངས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཆོས་ལུགས་བཞིའི་མཉམ་བཀུར་གྱི་ལྷ་རི་ཡིན་པས། རི་རྩེར་འཛེགས་པ་བཀག་ཟིན།(རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་གསལ་པོར་རི་འཛེགས་བྱ་འགུལ་བཀག) ནམ་ཡང་རྟོག་ཞིབ་བརྐོ་འདོན་བྱས་མེད། རི་ལུས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་ནི་ས་ཁམས་ས་བབས་བལྟ་ཞིབ་དང་རྒྱང་རིང་བརྙན་རིས་ཁོ་ནར་ཚུད། "རི་ལུས་ནང་གི་བརྟག་དཔྱད་"ཞེས་པའི་ཚན་རིག་གི་ཟིན་ཐོ་ཡིད་ཆེས་ཅན་གང་ཡང་མེད། དྲ་རྒྱར་ཁྱབ་པའི"རི་ནང་སྟོང་པ་""ས་ལྟེའི་སྒོ་"ཞེས་པ་ནིཡིན།

2.6 སྐོར་ལམ་གྱི་ཆོ་འཕྲུལ་ངག་རྒྱུན། (ཞབས་རྗེས་ལེའུ་བརྒྱད་པར་གཟིགས།)

  • དགེ་སྡིག་བརྟག་པའི་བྲག་སེབ། ལས་ཀྱི་མེ་ལོང་། ལས་ཀྱི་རྟ། སྒྲོལ་མ་ལ། (སྨི་༥༦༠༠ཙམ།) མི་གཡོ་བའི་ས་གཞིའི་ཕུར་པ།སོགས་ཀྱི་དམ་རྟགས། གནས་སྐོར་གྱི་ངག་རྒྱུན་ཚང་བའི་རྒྱུད་རིམ་གྲུབ།(འབྱུང་ཁུངས། གནས་སྐོར་ཟིན་བྲིས་yogichen.org; YouTubeགནས་སྐོར་དངོས་བརྙན།)
  • འབྲི་ར་དགོན་གྱི་གཡག་གི་རྭ་རྗེས། རྒོད་ཚང་པས་གཡག་གིས་ལམ་སྟོན་པ་མཐོང་། གཡག་དེ་སེང་གེའི་གདོང་ཅན་མཁའ་འགྲོ་མའི་སྤྲུལ་པར་ངོས་འཛིན། གཡག་གིས་ཁོང་ལ་བྲག་ཕུག་གཅིག་ཏུ་ཁྲིད། གཡག་གི་རྭས་བྲག་ངོས་སུ་རྗེས་ཤིག་བཞག རྒོད་ཚང་པས་དེར་སྒོམ། ཕེབས་སྐབས་ཞྭ་མོ་རྗེས་དེའི་སྟེང་དུ་བཀབ། "རྗེས་འདིར་རེག་ཅིང་ཕྱག་བྱེད་པ་རྣམས་ངན་སོང་གསུམ་དུ་མི་ལྟུང་"ཞེས་སྨོན་ལམ་བཏབ།(འབྱུང་ཁུངས། yogichen.org《གནས་སྐོར་ཟིན་བྲིས།》)
  • མཁའ་འགྲོ་མའི་ཁྲུས་ཁང་གི་ལག་ངར་རྗེས། ཁམས་པའི་ཨ་མ་གཅིག་གིས་བུ་ཆུང་རྒྱབ་ཏུ་ཁུར་ནས་སྐོར་བར་ཕེབས། བུ་ཆུང་ཆུར་ལྷུང་ནས་འཆི། ཨ་མས་མྱ་ངན་གྱིས་སྐོར་བ་བཅུ་གསུམ་བསྐོར། བྲག་ལ་བརྟེན་ནས་གཉིད་ལས་སད་ཚེ། ལག་ངར་བརྟེན་པའི་རྡོ་སྟེང་དུ་ལག་ངར་གྱི་རྗེས་ཤར། ལྷ་རིས་ཁོ་མོའི་སྡིག་པ་བཟོད་པའི་རྟགས་སུ་བལྟ། འདི་ནས"ཕྱི་སྐོར་བཅུ་གསུམ་ནི་ནང་སྐོར་གྱི་སྔོན་འགྲོ་"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་བྱུང་།(འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་མཚུངས།)

2.7 ཆོས་ལུགས་བཞིས་མཉམ་བཀུར། ཆོས་ལུགས་སོ་སོའི་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ངག་རྒྱུན། (བསྡུར་བ།)

གངས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་དཀོན་པོའི་ཆོས་ལུགས་བཞིའི་མཉམ་བཀུར་གྱི་ལྷ་རི་ཡིན། ཆོས་ལུགས་སོ་སོའི་ངག་རྒྱུན་ལ་འདྲ་བ་ཡང་ཡོད། འགྲན་པ་ཡང་ཡོད། རེའུ་མིག་ལྟར།

ཆོས་ལུགས། རི་མིང་། གཙོ་བོའི་ལྷ།/དམ་པའི་སྐྱེས་བུ། གཙོ་བོའི་ངག་རྒྱུན། སྐོར་བའི་ཕྱོགས།
བོན། ཏི་སེ། (Tise) གཡུང་དྲུང་དགུ་བརྩེགས། (Yungdrung Gutseg) གནམ་གྱི་ལྷ་མོ་སི་པའི་མེན། (Sipaimen) སྲིད་པའི་ལྟེ་བ། (axis mundi) ཐུགས་སྟོབས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། རི་ལུས་ཀྱི་རང་བྱུང་གཡུང་དྲུང་ནི་རང་ཤར་གྱི་དམ་རྟགས། གཡོན་སྐོར།
བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན། གངས་རིན་པོ་ཆེ། (gangs rin po che) བདེ་མཆོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར། (Demchok) རི་རབ་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཤར་བ། མི་ལ་རས་པས་ཆོ་འཕྲུལ་འགྲན་ནས་རྒྱལ་བའི་རྗེས་སུ་ནང་པའི་སྲུང་དུ་གྱུར། སྐོར་བ་གཅིག་གིས་སྐྱེ་བ་གཅིག་གི་སྡིག་པ་སེལ། གཡས་སྐོར།
ཧིན་དུ། Kailash(迦梨罗娑) ཤི་བ། (Shiva)དང་ཁོང་གི་བཙུན་མོ་གངས་རིའི་ལྷ་མོ། ཤི་བ་རྟག་ཏུ་བསམ་གཏན་ལ་བཞུགས་པའི་ཁྲི། མཚོ་འདི། (མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ།)ནི་ཚངས་པའི་ཐུགས་ཀྱིས་བྱས་པར་བཤད། གཡས་སྐོར།
གྱཻ་ན། Ashtapada(八足山) དང་པོའི་སྟོན་པ་Rishabhadeva(勒舍婆那陀) དང་པོའི་སྟོན་པ་འདིར་ཐར་པ། (moksha)ཐོབ་པའི་གནས། གཡས་སྐོར།

(འབྱུང་ཁུངས། sacredland.org; collectingmoments.in; tourtraveltibet.com; medium.com)

ནན་གྱིས་བཤད་དགོས་པ། ཆོས་ལུགས་བཞིའི་ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ། བོན་གྱི་སྲིད་པའི་ལྟེ་བའི་ལྟ་བ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ནས་སྔ་ཤོས།(ནང་པ་དུས་རབས་༧པར་བོད་དུ་དར་བའི་སྔོན།) ནང་པའི"བདེ་མཆོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་"ཞེས་པ་དང་། ཧིན་དུའི"ཤི་བའི་ཁྲི་"ཞེས་པ་ནི་གནའ་བོའི་དམ་པའི་ས་ཁམས་སྟེང་དུ་སྣོན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རིམ་པ་ཡིན། "རིམ་བརྒྱུད་ཀྱི་དམ་པ་ཉིད་"འདི་ཉིད་གངས་རིན་པོ་ཆེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྷ་རིར་གྱུར་བའི་རྒྱུ་ཡིན། སྐོར་བའི་ཕན་ཡོན་བཤད་ཚུལ། (སྐོར་བ་གཅིག་གིས་སྐྱེ་བ་གཅིག་གི་སྡིག་པ་སེལ། ༡༠༨སྐོར་གྱིས་ཐར་པ་ཐོབ། རྟ་ལོའི་སྐོར་གཅིག་བཅུ་གསུམ་དང་མཉམ།) ཆོས་བརྒྱུད་སོ་སོའི་ཡིག་ཆ་ཁྲོད་དུ་བཤད་ཚུལ་གཅིག་མཚུངས།


3、དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ། (Dangra Yumco) ——བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པ་དང་པོ།

3.1 ས་གནས།

དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ། (ཡང་Tangra Yumco / Dangra Yumtso ཞེས་འབྲི།) བོད་བྱང་ཆུབ་ཉི་མ་རྫོང་ཁོངས། བྱང་ཐང་གི་ལྟེ་བར་ཡོད། མཚོ་ངོས་ཀྱི་མཐོ་ཚད༤༥༢༨སྨི། རྒྱ་ཁྱོནསྤྱི་ལེ་ངོས་གྲུ་བཞི་༨༣༥.༨། རིང་ཚད་སྤྱི་ལེ་༧༡.༧། ཞེང་ཚད་ཆ་སྙོམས་སྤྱི་ལེ་༡༡.༦༥། (ཞེང་ཤོས་སྤྱི་ལེ་༡༩.༤།)(འབྱུང་ཁུངས། དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་Tangra Yumco 《རྒྱ་ནག་གི་མཚོ་ཁག་གི་ཟིན་བྲིས།》ནས་དྲངས།) CGTNའི་བརྙན་འཕྲིན་ལྟར་མཚོ་གཏིང་སྨི་༢༣༠ལྷག་ཟབ། "བོད་ཀྱི་མཚོ་ཟབ་ཤོས།""གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པ་ཆེ་ཤོས།"ཞེས་བཤད། (བརྒྱུད་ལམ་གྱི་བཤད་ཚུལ། དཔྱད་གཞིར་འཛིན།)

3.2 "བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པ་དང་པོ་"ཡི་གནས་བབས།

དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁིས་གསལ་པོར། "It is the holy lake of the Bön believers."(དེ་ནི་བོན་གྱི་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱི་མཚོ་དམ་པ་ཡིན།)ཞེས་བྲིས། བྱང་ཐང་འབྲོག་པའི་སྲོལ་གྱི་མཉམ་བསྡུར་ཁྲོད་དུ། "སྟོད་ཀྱི་གངས་ཏི་སེ་དང་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ། བར་གྱི་དྭ་རྒོ་གངས་རི་དང་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ། སྨད་ཀྱི་གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ་དང་གནམ་མཚོ་"བཅས་བོད་ཀྱི་རི་མཚོ་གྲགས་ཅན་གསུམ་དུ་བགྲང་། དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ་དང་དྭ་རྒོ་གངས་རི་གཉིས"བར་"གི་ཚོགས་པ་གྲུབ། བོན་གྱི་སྲིད་པའི་ལྟ་བ་ཁྲོད་དུ་ནུབ་ཕྱོགས་གངས་ཏི་སེ—མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་ལྗིད་མཉམ་གྱི་མཚོ་དམ་པ་ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱ་PDF)

3.3 ངག་རྒྱུན་གྱི་ནང་དོན།

  • མཚོ་གཟུགས་རྡོ་རྗེ་འདྲ། ངག་རྒྱུན་ལྟར་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོའི་གཟུགས་རྡོ་རྗེ་གཅིག་འདྲ། "སྟོད་ཟླུམ། བར་ཕྲ། སྨད་རིང་"། ཕྱོགས་བཞིར་རི་བོས་བསྐོར།(འབྱུང་ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱ་PDF)
  • མཚོའི་ལྷ་མོ་མཚོ་སྨོན་ལེགས་གྲུབ་དབང་མོ་ཕྱུག མཚོ་འདིར་བརྟེན་པའི་མཚོའི་ལྷ་མོའི་མིང་ལ"མཚོ་སྨོན་ལེགས་གྲུབ་དབང་མོ་ཕྱུག"ཅེས། ངག་རྒྱུན་ལྟར་ཁོ་མོ་ནི"ཆུ་བོ་བརྒྱ་བརྒྱད་ཅུ། མཚོ་བརྒྱ་བརྒྱད་ཅུའི་གཙོ་མོའི་ལྷ་མོ་"ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་མཚུངས།)
  • ཆུ་མིག་བཞི། མཚོའི་ཕྱོགས་བཞིར་ཆུ་མིག་བཞི་ཡོད། གནས་སྐོར་བ་རྣམས་ངེས་པར་ཆུ་མིག་ཏུ་ཁྲུས་བྱེད། ནད་དང་སྡིག་པ་བཀྲུ་ཐུབ་པར་བཤད།
  • དྭ་རྒོ་གངས་རི། ཉི་མ་རྫོང་ཁོངས་ཀྱི་དྭ་རྒོ་གངས་རི། ངག་རྒྱུན་ལྟར"གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་གི་ལྷ་རྣམས་འདུ་འཛོམས་པའི་གནས།" "ཞང་ཞུང་གི་རི་བོ་སུམ་བརྒྱ་དྲུག་ཅུའི་གཙོ་རྒྱུད།"ཡིན། "དྭ་རྒོ་"དང་"དྭངས་ར་"གཉིས་ཀ་ཞང་ཞུང་གི་སྐད་ཀྱི་ས་མིང་ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་མཚུངས།)
  • དྭངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་། མཚོའི་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་དྭངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་། ངག་རྒྱུན་ལྟར"གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་གི་ཤིང་བྱེད་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་གི་ཤུལ།"ཡིན། ཡང་རིག་སྔགས་སྒྲུབ་པའི་ཐ་མི་ཐའི་གེའི་སྒོམ་གནས། བྱང་བོད་གཏེར་འབྱིན་གྱི་གནས་ཡིན། "བྲག་ལ་ཡི་གེ་དང་ཕྱག་རྗེས་སོགས་རང་བྱུང་གི་རྗེས་མང་པོ་ཡོད།"(འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་མཚུངས། ཕྱག་རྗེས་ཀྱི་ངག་རྒྱུན་ལེའུ་བརྒྱད་པར་གཟིགས།)

3.4 མཚོ་གླིང་། མཚོ་འགྲམ་གྱི་དགོན་པ།

  • མཚོ་གླིང་། བཙལ་ཞིབ་བྱས་པར། དྭངས་ར་གཡུ་མཚོར་མཚོ་གླིང་ཡོད་པའི་ཁུངས་ལྡན་གྱི་ཟིན་ཐོ་གང་ཡང་མ་རྙེད། ལས་འགན་གྱིས་བཞག་པའི"མཚོ་གླིང་"ནི་འཁྲུལ་བ་ཡིན་སྲིད། ཡང་ན་མཚོ་དམ་པ་གཞན། (དཔེར་ན་ཡར་འབྲོག་གཡུ་མཚོའི་ཉི་འཐོ་དགོན། བྲག་གསུམ་མཚོའི་མཚོ་རྫོང་དགོན།)དང་འཁྲུལ་བ་ཡིན་སྲིད། སྙན་ཞུ་འདིས་ཇི་བཞིན་དུཞེས་བཀོད། རྗེས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་ལ་བརྟག་དཔྱད་དགོས་པར་བསྟན།
  • གཡུ་བོན་དགོན། མཚོ་འགྲམ་གྱི་བྲག་རིའི་བྲག་ཕུག་གི་དགོན་པ། ངག་རྒྱུན་ལྟར"བོན་གྱི་དགོན་པ་སྔ་ཤོས།"ཡིན། མཆོད་མེ་འབར་ཆེ།(འབྱུང་ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱ་PDF) དོགས་འཚོ། གཡུ་བོན་དགོན་ནི་མཚོ་འགྲམ་གྱི་བྲག་རིར་ཡོད། མཚོ་གླིང་དུ་མ་ཡིན།
  • སྨན་པུ་དགོན། ཉི་མ་རྫོང་སྨན་པུ་ཤང་གི་ཉེ་འདབས་སུ་བོན་གྱི་དགོན་པའི་བྱ་འགུལ་ཡོད། (ས་མིང་ཁྱུང་རྫོང་གི་གནའ་ཤུལ་གྱི་ཟིན་ཐོར་མཐོང་།)

3.5 ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་དང་རྟོག་ཞིབ་གནས་ཚུལ།

  • ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ཁྲོད་དུ། དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ་བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པར་བཤད་པ་ནི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་དང་ཕྱི་རབས་བོད་ཡིག་ཡིག་ཆ་ཁྲོད་དུ་མང་། འོན་ཀྱངལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ཞིབ་ཕྲའི་བརྟག་དཔྱད་མ་མཐོང་།
  • རྟོག་ཞིབ་གནས་ཚུལ། ཁྲིམས་མཐུན་གྱི་རྟོག་ཞིབ་ཡང་ན་བརྐོ་འདོན་གྱི་སྙན་ཞུ་མ་མཐོང་། མཚོ་འགྲམ་གྱི་ཁྱུང་རྫོང་གི་གནའ་ཤུལ། (ལེའུ་དགུ་པར་གཟིགས།)དང་གཡུ་བོན་དགོན་གཉིས་ཀར་ཚན་རིག་གི་བརྐོ་འདོན་བྱས་མེད། མཚོའི་གཏིང་ཚད། རྒྱ་ཁྱོན་གྱི་གྲངས་ཀ་ནི་དེང་དུས་ས་ཁམས་བཀོད་འབོར་ནས་བྱུང་། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ངག་རྒྱུན་དང་འབྲེལ་བ་མེད།

3.6 དཔང་རྟགས་རིམ་པའི་བསྡུས་བཤད།

"བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པ་དང་པོ་" མཚོའི་ལྷ་མོ། རྡོ་རྗེའི་གཟུགས་ཀྱི་མཚོ། ཆུ་མིག་བཞི། དྭངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་། མཚོ་གླིང་།


4、བོན་རི།(Bönri——ཉིང་ཁྲིའི་བོན་གྱི་གནས་རི།)

4.1 ས་གནས།

བོན་རི(བོད་སྐད་དུ bon ri ཞེས་པ་ནི་"བོན་གྱི་རི་"ཞེས་པའོ)ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཉིང་ཁྲི་གྲོང་ཁྱེར་སྦྲག་ཡིབ་ཆུས་ཉིང་ཁྲི་གྲོང་རྡལ(སྤྲ་ལ)གྱི་ཤར་ལྷོར་ཡོད་ལ། ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོའི་བྱང་ངོས་སུ་ཆགས་ཡོད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"本日山")。

4.2 གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་ནང་དོན། གཤེན་རབ་མི་བོ་དང་བོན་དང་འབྲེལ་བ།

  • གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། བོན་གྱི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོས་བོན་རིར་སྒོམ་སྒྲུབ་མཛད་དེ་ཐུགས་རྟོགས་པར་གྱུར【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)。
  • ཨ་ཁྱུང་རྒྱལ་པོ་དང་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་འཁྲུག་རྩོད། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་དང་བོན་གྱི་བར་དུ་འཐབ་རྩོད་བྱུང་སྐབས། ནང་པའི་ཆོས་ལ་ཐོག་མར་ངོ་རྒོལ་བྱེད་མཁན་བོན་པོ་ཨ་ཁྱུང་རྒྱལ་པོ་དང་ནང་པའི་པདྨ་འབྱུང་གནས་གཉིས་འཁྲུག་རྩོད་བྱས། པདྨ་འབྱུང་གནས་ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོ་དང་སྙང་ཆུ་འདྲེས་མདོར་ཕེབས་ནས་ཆོ་འཕྲུལ་གྱིས་རླུང་ནག་བསྐུལ་ཏེ། གྲོང་ཚོ་དང་ཤིང་སྡོང་ཐམས་ཅད་རྩ་བ་ནས་བརླག་པར་བརྩམས། ཨ་ཁྱུང་རྒྱལ་པོས་རྡོ་ཆེན་གྱིས་ཤིང་སྡོང་མནན་ནས་གནོད་འཚེ་བསལ།——"ད་ལྟའང་ས་ཁུལ་དེའི་ཤིང་རྩེ་རྣམས་ཡོ་བར་གདའ་བ་ནི། དེ་སྐབས་འཁྲུག་རྩོད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་ཟེར"། དེའི་རྗེས་གཉིས་ཀ་བོན་རིའི་རི་རྐང་གི་གུ་རུ("པདྨ་འབྱུང་གནས"ཀྱི་དོན)གྲོང་ཚོར་འཁྲུག་རྩོད་བྱས། པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱིས་བོན་རི་སྙང་ཆུར་བསྐྱུར་བར་བརྩམས་པར། ཨ་ཁྱུང་རྒྱལ་པོས་ལེགས་པར་བཀག "དེ་ནས་བཟུང་ཀོང་པོ་ས་ཁུལ་གྱི་བོན་ཆོས་ད་གཟོད་སྲུང་སྐྱོབ་ཐུབ། ཨ་ཁྱུང་རྒྱལ་པོ་ནི་གནས་རི་སྲུང་མཁན་གྱི་དཔའ་བོར་བརྩི"【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)。
  • གནམ་སྐས་ལྗོན་ཤིང་། ས་གནས་ཀྱི་བོན་ཆོས་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་བོན་རིར་རྡོ་ཆེན། གནམ་བྱ། "གནམ་སྐས"་བཅས་ལ་བསྟོད། གནམ་སྐས་ནི་རིར་བཙུགས་པའི་ཤིང་སྡོང་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན་ལ། ལོ་ལྟར་སྨུག་པས་བསྒྲིབས་ནས་"སྤྲིན་ལ་ཐུག་པ་ལྟར"སྣང་བས། བོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནམ་སྐས་ཤིང་ཡིན། སྔོན་དུ་འདས་པའི་བྱིས་པ་རྣམས་སྒམ་ཆུང་དུ་བཅུག་སྟེ་ཤིང་གི་ཡལ་གའི་བར་དུ་སྦས་ནས། དེ་དག་གི་བླ་སྲོག་གནམ་དུ་འཕོ་བར་བྱེད། ཤིང་ལ་ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དར་ལྕོག་དང་མཆོད་རྫས་བཏགས་ཡོད【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)། ཤིང་ལ་སྐྱེལ་བའི་སྲོལ་འདི་ནི་བོན་གྱི་གནའ་བོའི་འདས་མཆོད་རིག་གནས་ཀྱི་གསོན་པོའི་ལྷག་མ་ཡིན།

4.3 སྐོར་རའི་ལམ་གྱི་གནས་རྟགས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད།

  • སྐོར་རའི་ལམ་དང་བསོད་ནམས། ལོ་ལྟར་བོད་ཟླ་བཞི་པའི་ཚེས་བཅོ་ལྔ"ས་ག་ཟླ་བའི་དུས་ཆེན"སྐབས། བོན་ཆོས་དད་ལྡན་རྣམས་གཡོན་སྐོརགྱིས་བོན་རི་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་ལ། ས་གནས་དེར་ཁྱིམ་ཚང་ཕལ་ཆེ་བ་ཞུགས། བོད་ཟླ་བརྒྱད་པའི་ཚེས་ཉེར་གཅིག་ཉེར་གཉིས་ལ། ཀོང་པོ་ས་ཁུལ་གྱི་བོན་པོ་དང་ཞིང་འབྲོག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉིན་གཉིས་སྐོར་བ་བྱེད། བོད་ཟླ་རྟ་ལོར། ཟླ་བརྒྱད་པར་བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་གི་མདུན་དུ་"བཀྲ་ཤིས་འགུགས་ཤིང་ལྷ་བསྟོད"ཀྱི་དུས་སྟོན་ཆེན་མོ་བྱེད་ཅིང་། རི་བསྐོར་གྱི་བོན་དགོན་བདུན་ལ་"རྟ་ལོའི་སྐོར་བ་ཆེན་མོ"བྱེད། སྐོར་བ་གཅིག་ལ་ལམ་ཐག་སྤྱི་ལེ་35ཡོད་ལ། རྐང་ཐང་དུ་ཉིན་ཞག་གཅིག་དང་མཚན་གཅིག་འགོར། བོན་པོའི་གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། སྐོར་བ་གཅིག་བསྐོར་ན་ཚེ་གཅིག་གི་སྡིག་པ་དག སྐོར་བ་བཅུ་གཅིག་བསྐོར་ན་དམྱལ་བར་མི་ལྟུང་། སྐོར་བ་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་བསྐོར་ན་སངས་རྒྱས་ཐོབ། སྐོར་གྲངས་ངེས་པར་དུ་ཡ་གཅིག་དགོས་ལ། དེ་མིན་ན་"ཁ་ལོག་པ"ཡིན【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)。
  • གཡོན་སྐོར་གྱི་དབྱེ་བ། ནང་པའི་སྐོར་ར་ནི་གཡས་སྐོར་ཡིན་ལ། ཀོང་པོ་བས་བོན་རི་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་པ་ནི་གཡོན་སྐོར་ཡིན། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། གནའ་སྔ་མོ་བླ་མ་གཉིས(ནང་པ་གཅིག་བོན་གཅིག)ཀྱིས་སློབ་མ་ཁྲིད་དེ་ཉིན་བདུན་སྐོར་བ་བྱས། གཡོན་སྐོར་བྱེད་མཁན་བོན་གྱི་བླ་སློབ་རྣམས་བདེ་བླག་ངང་གནས་ཡུལ་དུ་ཕྱིར་ལོག གཡས་སྐོར་བྱེད་མཁན་ནང་པའི་བླ་སློབ་རྣམས་ཁ་བའི་ལུང་པར་ཤི། དེ་ནས་བཟུང་མི་རྣམས་ཀྱིས་བོན་རི་ལ་སྐོར་བ་བྱེད་ན་གཡོན་སྐོར་ཁོ་ན་བྱེད་དགོས་པར་ཡིད་ཆེས【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)。
  • རྒྱ་ཁྱུང་རྡོ་ཆེན། བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་གི་གཉིས་ཕྱོགས་ཀྱི་རྡོ་སྤུངས་ཁྲོད་དུ་རྡོ་ཆེན་སྨུག་པོ་ཞིག་ཡོད་ལ། མིང་ལ་"རྒྱ་ཁྱུང་"("ཁྱུང་ཆེན"གྱི་དོན)ཟེར། སྐོར་བ་བྱེད་སྐབས་ཕྱག་འཚལ་སའི་གནས་རྡོ་ཡིན། སྐོར་བ་ཆེན་མོ་རྡོ་ཆེན་འདི་ནས་འགོ་བཙུགས་ནས། མཐར་འདིར་ཕྱིར་ལོག【དམངས་གཏམ།】།

4.4 ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ཟིན་བྲིས་དང་རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།

  • ཐུ་བོད་ཀོང་པོའི་བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 བོན་རིའི་བྱང་རྐང་གི་བྲག་ངོས་སུ་ཡོད་ལ། ཉིང་ཁྲི་གྲོང་ཁྱེར་སྦྲག་ཡིབ་ཆུས་སྨད་རུད་ཤང་དཱ་ཡུལ་ལུང་བསྟན་གྲོང་ཚོའི་ལྷོ་ནུབ་མཚམས་སྤྱི་ལེ་300ཙམ་གྱི་སར། བྱང་དུ་བལྟས་ནས་ལྷོར་ཕྱོགས་ཤིང་། ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོར་ཐད་ཀར་བལྟས་ཡོད། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ཟིན་བྲིས་ལྟར་ན། རྡོ་རིང་གི་ཡི་གེ་ནི་ཐུ་བོད་བཙན་པོ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙནདང་ཁོང་གི་འོག་གི་དཔོན་པོ་ཀོང་པོ་མང་པོ་རྩེས་མནའ་འབྲེལ་གྱི་མནའ་ཡིག་ཡིན་ལ། དུས་རབས་བརྒྱད་པའི་མཇུགཏུ་བརྐོས། ཡི་གེས་ཐུ་བོད་བཙན་པོ་དང་ཀོང་པོའི་དཔོན་པོ་ཐོག་མ་གཅིག་ལས་བྱུང་བ་བཤད་དེ། མེས་པོ་གཉའ་ཁྲི་བཙན་པོ་ནི་"བཀྲ་ཤིས་ལྷ་བདུན་གྱི་སྲས"(ཏུན་ཧོང་གི་གནའ་བོད་ཡིག་ཆ་དང་འདྲ)ཡིན་ལ། དེའི་རྗེས་ཁྲི་གུང་བཙན་པོའི་སྲས་གཉིས་ཀྱི་བར་དུ་བརྒྱུད་ནས། ཡན་ལག་གཅིག་ནི་ཐུ་བོད་བཙན་པོའི་མེས་པོ། ཡན་ལག་གཅིག་ནི་ཀོང་པོའི་དཔོན་པོའི་མེས་པོ་ཡིན། བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་གིས་"ཀོང་པོ་མང་པོ་རྩེ"ཡིས་ཀོང་པོ་ས་ཁུལ་ལ་དབང་བསྒྱུར་བ་མཚོན་ཞིང་། བྲན། རྩྭ་ཐང་། ཞིང་ས་བཅས་ལ་ཁོང་ཚོས་ཁོ་ནར་བདག་པོ་བྱེད་པ་གཏན་འཁེལ་བྱས། "བོན་ཆོས་ཀྱི་སྟོབས་ཤུགས་ཐུ་བོད་ཀྱི་ཆབ་སྲིད། དཔལ་འབྱོར། རིག་གནས་བཅས་ཀྱི་ཐད་ནས་ཉར་ཚགས་བྱས་པའི་སྟོབས་ཤུགས་མཚོན"【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།+ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"本日山")。
  • "རྒྱ་བཟའ"(རྒྱ་མོའི་བཙུན་མོ)རྡོ་སྔོན་པོ། བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་གི་མདུན་དུ་སྤྱི་ལེ་བཅུ་ཕྲག་ཙམ་གྱི་སར་རྡོ་སྔོན་པོ་ཞིག་ཡོད་ལ། བོན་རིའི་གཙོ་བོའི་རི་རྩེར་རྒྱབ་བསྟན་ནས། ལོ་ངོ་1200ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྡན། དཱ་ཡུལ་ལུང་བསྟན་གྲོང་ཚོ་ལ་ཡང་"རྒྱ་མོའི་བཙུན་མོའི་ཨ་ཅེའི་ཁྱིམ"ཟེར། "རྒྱ་མོའི་བཙུན་མོ"(སྤྱིར་ཝུན་ཁྲེན་ཀོང་ཇོ་ལ་གོ་ཡང་། ཀིམ་ཤེང་ཀོང་ཇོ་ལ་གོ་བའང་ཡོད)ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་ལ་བཤད་ཚུལ་མི་འདྲ་བ་ཡོད་ལ། བོད་ཀྱི་གླུ་གཞས་སུ་"རྒྱ་མོའི་བཙུན་མོ་དཱ་ཡུལ་དུ་ཕེབས་ནས་ལོ་གསུམ་བཞུགས……"ཞེས་གྲགས【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)。
  • དགོན་པའི་ལོ་རྒྱུས། བོད་ཞི་བས་བཅིངས་འགྲོལ་བཏང་གོང་། བོན་རི་བསྐོར་དུ་བོན་དགོན་བདུན(དར་རྩེ་དགོན། ཀུན་ཁྱིམ་དགོན། སྒྲོལ་མ་བསྟན་པ་དགོན། རྒྱ་ལི་དགོན། མདའ་གྲོ་ས་དགོན། གཙོང་ཁྱུང་བསྟན་དགོན། ཡང་འཁྲོལ་དགོན)བཏབ་ཡོད། ད་ལྟ་ཉར་ཚགས་ལེགས་པོ་བྱས་པ་བཞི(དགའ་རྩེ་དགོན། མདའ་གྲོ་ས་དགོན། དར་རྩེ་དགོན། གསེར་སྒ་སྐུན་ཁྱིམ་དགོན)ཡོད་ལ། ཐམས་ཅད་བོན་ཆོས་ཀྱི་ཡིན། དར་རྩེ་དགོན་ནི་སྔོན་ཆད་བོད་ཀྱི་བོན་དགོན་ཆེ་ཤོས་གཉིས་པ་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས་གོང་དང་འདྲ།)。

5、གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གནས་ཤུལ།(རྩ་མདའ་ས་རྫོང་།)

5.1 ས་གནས།

གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གནས་ཤུལ་ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་རྩ་མདའ་རྫོང་མཐོ་ལྡིང་གྲོང་རྡལ་གླང་ཆེན་ཁ་འབབ་ཀྱི་ལྷོ་ངོས་ཀྱི་རི་བྲག་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་ཡོད་ལ། རྩ་མདའ་རྫོང་ཁག་ནས་སྤྱི་ལེ་18ཙམ་གྱི་སར(གནས་ཚུལ་འདི་31°27′58″N、79°40′14″E)། གནས་ཤུལ་རི་རྐང་ནས་རི་རྩེ་བར་རི་ལ་བརྟེན་ནས་བསྐྲུན་ཡོད་ལ། མཐོ་ཚད་ཀྱི་ཁྱད་པར་སྨི་175ཡོད། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་18ཝན(ཞིབ་ཕྲ་5.4ལ་གཟིགས། རྒྱལ་ས་ཡོངས་ཀྱི་ཁྱོན་ཆེ་ཆུང་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་72ཝན་ཟེར་བའང་ཡོད)【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"古格王国遗址")。

5.2 ཞང་ཞུང་རྒྱལ་རབས་དང་འབྲེལ་བ།

  • རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གདུང་རྒྱུད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 དུས་རབས་དགུ་པར་ཐུ་བོད་རྒྱལ་རབས་འཐོར་རྗེས། ཐུ་བོད་རྒྱལ་པོའི་གདུང་རྒྱུད་སྐྱིད་ལྡེ་ཉི་མ་མགོན་མངའ་རིས་སུ་བྲོས་ནས། སྤུ་ཧྲེང་གི་ས་བདག་གི་བུ་མོ་བཙུན་མོར་བླངས་ཏེ་སྲིད་བཙུགས། ཁོང་གི་སྲས་གསུམ་སོ་སོར་བགོས་ནས། སྲས་ཆེ་བ་དཔལ་གྱི་མགོན་ལ་མ་ཡུལ(ལ་དྭགས)། སྲས་འབྲིང་བ་བཀྲ་ཤིས་མགོན་ལ་སྤུ་ཧྲེང་། སྲས་ཆུང་བ་ལྡེ་གཙུག་མགོན་ལ་ཞང་ཞུང་(དེང་གི་རྩ་མདའ)——ལོ་རྒྱུས་སུ་གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་ཞེས་གྲགས། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆར་གུ་གེ་སྐྱིད་ལྡེ་ཉི་མ་མགོན་ནས་རྒྱལ་པོ་བརྟན་པ་མགོན་བར་རྒྱལ་པོ་28བྱུང་བར་བཤད(བཤད་ཚུལ་གཞན་ཞིག་ལྟར་ན་རྒྱལ་པོ་མི་རབས་16རིམ་བྱུང)།
  • འབྲེལ་བའི་དབྱེ་ཞིབ། གུ་གེའི་རྒྱལ་གདུང་ནི་ཐུ་བོད་རྒྱལ་པོའི་གདུང་རྒྱུདཡིན་ལ། ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་གདུང་གི་ཐད་ཀར་རྒྱུན་འཛིན་མ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་དབང་སྒྱུར་ས་ཆའི་ལྟེ་བ་ནི་གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་གི་ས་ཆ(རྩ་མདའ་གླང་ཆེན་ཁ་འབབ་ཀྱི་བརྒྱུད)ཡིན་པས། ས་ཆའི་ཐོག་ནས་རྒྱུན་འཛིན་མཁན་དུ་བརྩི་ཆོག ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཐོག་ནས། གུ་གེ་ནི་བོན་ནས་ནང་པར་འགྱུར། 1042ལོར་རྒྱ་གར་གྱི་མཁས་པ་ཆེན་པོ་ཇོ་བོ་རྗེ་ཨ་ཏི་ཤ་མངའ་རིས་སུ་གདན་དྲངས་ནས་ཆོས་སྤེལ། 1076ལོར་གུ་གེས་མེ་འབྲུག་ཆོས་འཁོར་བསྡུས། གུ་གེ་ནི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་ཕྱི་དར་གྱི་"སྟོད་ལམ་དར་སྤེལ"གྱི་ལྟེ་བར་གྱུར། 1630/1635ལོར། གུ་གེ་ནང་འཁྲུག(རྒྱལ་པོ་དང་དགེ་འདུན་ཚོགས་པའི་བར་གྱི་འགལ་བ)དང་ལ་དྭགས་ཀྱི་བཙན་འཛུལ་གྱི་ཁྲོད་དུ་ཞིག【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"古格王国""古格王国遗址")。
  • གསལ་བར་བཤད་དགོས་པ། "གུ་གེ་ནི་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱུན་འཛིན་ཡིན"ཞེས་པའི་ཁྱབ་ཆེའི་བཤད་ཚུལ་ནི【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】ཡིན། རིག་པའི་ཐོག་ནས་གཉིས་ཀ་ནི་ས་ཆ་གཅིག་ལ་རིམ་པར་བཞིན་དབང་བསྒྱུར་བའི་སྲིད་དབང་མི་འདྲ་བཡིན།

5.3 རྟོག་ཞིབ་གནས་ཚུལ།

  • སྲུང་སྐྱོབ་རིམ་པ། 1961ལོར་རྒྱལ་ཡོངས་གཙོ་གནད་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་ཚན་ཐེངས་དང་པོར་ཚུད【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】(ཨང་1-161)。
  • 1985ལོའི་རྟོག་ཞིབ། བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་རིག་དངོས་དོ་དམ་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་གིས་ས་བབས་རྟོག་ཞིབ་ཚད་འཇལ་བྱས། གནས་ཤུལ་གྱི་རྒྱ་ཁྱོན་ཡོངས་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་72ཝནཙམ། ཁང་པའི་ཤུལ་445། བྲག་ཕུག་879། མཁར་རྫོང་60། གསང་ལམ་4། མཆོད་རྟེན་གྱི་ཤུལ་28། བྲག་དུར་གཅིག མཚོན་ཆའི་མཛོད་ཁང་གཅིག རྡོ་སྣོད་མཛོད་ཁང་གཅིག འབྲུ་མཛོད་ཆེ་ཆུང་11། སངས་རྒྱས་མཆོད་པའི་བྲག་ཕུག་4། རྩིག་དུར་གཅིག ཤིང་སྒམ་དུར་གཅིག【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།(རྟོག་ཞིབ་ཟིན་བྲིས།)】(ཁུངས། 360doc"古格王国遗址")། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁིར་ད་ལྟ་གནས་པའི་གནས་ཤུལ་"ཁང་པ་300ལྷག བྲག་ཕུག་300ལྷག མཐོ་ཚད་སྨི་10ལྷག་གི་མཆོད་རྟེན་གསུམ། དགོན་པ་བཞི། ལྷ་ཁང་གཉིས། ས་གསང་ལམ་གཉིས། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་18ཝན"ཞེས་བཤད——གྲངས་ཀ་གཉིས་ཀྱི་ཚད་གཞི་མི་འདྲ(72ཝན་ནི་རྒྱལ་ས་ཡོངས་ཀྱི་ཁྱོན། 18ཝན་ནི་ལྟེ་བའི་གནས་ཤུལ་གྱི་ཁྱོན)། སྙན་ཞུ་འདིར་གཉིས་ཀ་མཉམ་དུ་བཞག་ནས་དོགས་པ་བཞག
  • གློག་བརྙན་གྱི་བསྐྱར་སྲུང་། 1947–1948ལོར་ཇར་མན་གྱི་གོ་ཝུན་དྷ་བླ་མ་ཁྱོ་ཤུག་གཉིས་ཀྱིས་པར་བླངས་པའི་འདྲ་པར་རྣམས། རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་སྐབས་ཀྱི་གཏོར་བརྗོལ་རྗེས། གནའ་ཤུལ་གྱི་ངོ་མ་ཟིན་བྲིས་བྱེད་པའི་ཡིག་ཆ་གཅིག་པུར་གྱུར【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།
  • སྲུང་སྐྱོབ་བཟོ་སྐྲུན། 2010ལོའི་ཟླ་12པར་སྲུང་སྐྱོབ་ཉམས་གསོའི་བཟོ་སྐྲུན་འགོ་བཙུགས། 2012ལོའི་ཟླ་5པ–2013ལོའི་ཟླ་12པར། ཏུན་ཧོང་ཞིབ་འཇུག་ཁང་གིས་ལྡེབས་རིས་ཉམས་གསོའི་བཟོ་སྐྲུན་འཁུར། ལྡེབས་རིས་སྨི་གྲུ་བཞི་མ་876ཉམས་གསོ་བྱས(དཀར་ཁང་། དམར་ཁང་། འཇིགས་བྱེད་ཁང་། སྒྲོལ་མ་ཁང་། དཀྱིལ་འཁོར་ཁང་དང་སྲུང་མའི་བྲག་ཕུག་གཅིག)【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།
  • དངོས་སུ་བརྐོ་བཤེར་བྱས་ཡོད་མེད། རྟོག་ཞིབ་ཚད་འཇལ་དང་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་བཟོ་སྐྲུན་ལས་གཞན། ལམ་ལུགས་ལྡན་པའི་བརྐོ་བཤེར་ནམ་ཡང་བྱས་མེད།
  • སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ལྷག་མ། དམར་ཁང་། དཀར་ཁང་གི་ལྡེབས་རིས(ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའི་རྣམ་ཐར། ཐུ་བོད་བཙན་པོའི་གདུང་རབས་རིས། གུ་གེའི་རྒྱལ་བློན་རྗེས་མས་ཕྱག་འཚལ་བའི་རིས་སོགས);"གུ་གེའི་དངུལ་མིག"(ཟངས་སྐུའི་མིག་འབྲས་དངུལ་གྱིས་བཅས་པའི་བཟོ་རྩལ། བོད་ལྗོངས་སུ་གཅིག་པུ)། གཡའ་ཐེམ་གྱི་ཚོན་རིས་རིགས་500ལྷག【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།

5.4 དམག་མི་སྦེད་ཕུག གོ་ཁྲབ་ཀྱི་ཤུལ་སོགས་ཀྱི་རྟོག་ཞིབ་རྙེད་དོན།

  • དམག་མི་སྦེད་ཕུག གུ་གེ་གནས་ཤུལ་ནས་སྤྱི་ལེ་གཅིག་ཙམ་གྱི་སར། "མི་རོ་ཆ་ཤས་མ་ཚང་བ་30ལྷག་བསྡད་པའི་ཕུག་དང་དམག་དོན་སྲུང་སྐྱོབ་སྒྲིག་བཀོད"ཡོད་ལ། གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དབང་སྒྱུར་ཁྱོན་དུ་གཏོགས【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།(རྟོག་ཞིབ་ཟིན་བྲིས།)】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"古格王国遗址")། དམངས་ཁྲོད་དུ་དེ་ལ་"དམག་མི་སྦེད་ཕུག"ཟེར་ཞིང་། 1630ལོར་ལ་དྭགས་ཀྱི་བཙན་འཛུལ་དམག་འཁྲུག་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད་པར་འདོགས། འོན་ཀྱང་མི་རོ་རིག་པའི་བརྟག་དཔྱད་དང་དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད་བྱས་མེད་པས། དེ་དག་གི་ངོ་བོ་དང་འཆི་རྒྱུ་ད་དུང་འདོགས་ཚོད་ཁོ་ན་ཡིན།
  • གོ་ཁྲབ་ཀྱི་ཤུལ། ལས་འགན་གྱིས་གླེང་བའི་"གོ་ཁྲབ་ཀྱི་ཤུལ"(གོ་ཆའི་ཤུལ་ཆག)སྤྱིར་བསྒྲགས་པའི་བརྐོ་བཤེར་སྙན་ཞུ་གང་དུའང་གསལ་བར་བཀོད་མེད། 1985ལོའི་རྟོག་ཞིབ་ཟིན་བྲིས་སུ་"མཚོན་ཆའི་མཛོད་ཁང་གཅིག"ཡོད་ཀྱང་། "གོ་ཁྲབ"བྱུང་བའི་ཟིན་བྲིས་མེད། སྙན་ཞུ་འདིས་"གོ་ཁྲབ"ནི【དམངས་གཏམ།/གཏམ་བརྒྱུད།】ཀྱི་རིམ་པར་བཞག་ནས། དཔང་རྟགས་ཀྱི་བརྗོད་པ་མི་བྱེད། རྗེས་སུ་《མངའ་རིས་རིག་དངོས་ཞིབ་བཤེར》ཡང་ན་བོད་རིག་དངོས་དོ་དམ་ཨུ་ཡོན་ལྷན་ཁང་གི་ནང་ཁུལ་སྙན་ཞུར་གཟིགས་རོགས།
  • ཉེ་འདབས་ཀྱི་གནས་ཤུལ་ཚོགས། གུ་གེའི་རྒྱལ་ཕོ་བྲང་ལྟེ་བར་བྱས་ནས། མཐའ་འཁོར་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་ཁྲི་ཕྲག་ཙམ་གྱི་ཁྱོན་དུ་དུང་ཤང་། སྨང་ནང་། ཀར་སྤུ། མ་ལུང་གྲོག སྤི་དབྱངས། མདོང་དགའ། ཤང་རྩེ། ཆང་དང་སོགས་གནའ་ཤུལ་10ཙམ་ཡོད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།

5.5 གུ་གེའི་ཉེ་འདབས། མཐོ་ལྡིང་དགོན། དུང་ཤང་མཁར་རྫོང་དང་མངའ་རིས་གནས་ཤུལ་ཚོགས།

  • མཐོ་ལྡིང་དགོན། གུ་གེ་གནས་ཤུལ་ནས་སྤྱི་ལེ་20ཙམ་གྱི་སར། གུ་གེའི་རྒྱལ་པོ་གཉིས་པ་ཡེ་ཤེས་འོད(སྲོང་ངེས)ཀྱིས་བཏབ(དུས་རབས་11པའི་འགོ)། གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་སྐབས་ཀྱི་ནང་པའི་ལྟེ་བ་ཡིན། ཇོ་བོ་རྗེ་ཨ་ཏི་ཤའི་ཆོས་སྤེལ། མེ་འབྲུག(1076)ཆོས་འཁོར་གཉིས་ཀ་དགོན་འདི་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད། དགོན་ནང་གི་ཀཱ་ས་ལ་ཁང་། མ་ཎི་ལ་ཁང་། འདུ་ཁང་ཆེན་མོར་གུ་གེའི་དུས་རབས་སྔ་མའི་ལྡེབས་རིས་ཡོད་ལ། གུ་གེའི་རྒྱལ་ཕོ་བྲང་གི་ལྡེབས་རིས་དང་བརྗོད་བྱ། བཀོད་པ། བཟོ་ལྟ་གཉིས་ཀ་མི་འདྲ་བས། མཉམ་དུ་གུ་གེའི་ནང་པའི་སྒྱུ་རྩལ་མ་ལག་བསྒྲུབས【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"古格王国遗址";360docགུ་གེའི་རིག་གནས)།
  • དུང་ཤང་མཁར་རྫོང་། གུ་གེ་གནས་ཤུལ་ནས་སྤྱི་ལེ་40ཙམ་གྱི་སར། གུ་གེའི་དབང་སྒྱུར་ཁྱོན་གྱི་མཁར་རྫོང་གནས་ཤུལ་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།
  • ནུབ་ཕྱོགས་པའི་ཐོག་མའི་ཟིན་བྲིས། 1626ལོར། ཕོར་ཐུ་གལ་གྱི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་སྨྲ་བ་ཨན་ཐོ་ཉོ་དེ་ཨན་དྲ་དེ(António de Andrade)གུ་གེར་ཕེབས་ནས། གུ་གེ་དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་བའི་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ཐོག་མར་གྱུར། གུ་གེའི་རྒྱལ་པོ་མཐའ་མས་ནུབ་ཕྱོགས་ཆོས་སྨྲ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་ནང་པའི་དགེ་འདུན་ཚོགས་པའི་སྟོབས་ཤུགས་འགོག་པར་བརྩམས་པར། དོན་དུ་འགལ་བ་ཇེ་ཆེར་སོང་། 1633ལོར་དགེ་འདུན་རྣམས་ངོ་ལོག ལ་དྭགས་དམག་གིས་བསྐོར། 1635ལོར་གུ་གེ་ཞིག【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"古格王国")。
  • གནས་ཤུལ་ཚོགས་ཀྱི་དོན་སྙིང་། གུ་གེའི་རྒྱལ་ཕོ་བྲང་ལྟེ་བར་བྱས་ནས། སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་ཁྲི་ཕྲག་ཙམ་གྱི་ཁྱོན་གྱི་གནས་ཤུལ་10ཙམ(དུང་ཤང་། སྨང་ནང་། ཀར་སྤུ། མ་ལུང་གྲོག སྤི་དབྱངས། མདོང་དགའ། ཤང་རྩེ། ཆང་དང)ནི། ཐུ་བོད་སིལ་བུའི་སྐབས་ཀྱི་མངའ་རིས་"མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ"སྲིད་དབང་གི་རྟོག་ཞིབ་གནས་ཤུལ་ཆ་ཚང་ཤོས་ཡིན་ལ། དུས་རབས་10–17པའི་བོད་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆབ་སྲིད། ཆོས་ལུགས། སྒྱུ་རྩལ་ཞིབ་འཇུག་གི་གནད་ཆེའི་རྒྱུ་ཆ་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།

6、སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའ།

6.1 ས་གནས།

སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་གནས་ཤུལ་ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་རྩ་མདའ་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། བོད་དུ་ད་བར་དུ་རྙེད་པའི་ནང་པའི་བྲག་ཕུག་གནས་ཤུལ་ཆེ་ཤོསཡིན། བྲག་ཕུག་1000ལྷག་ཡོད(ཡུལ་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ཁ་ཤས་ལྟར་ན་"བྲག་ཕུག་1000ལྷག")། 2013ལོར་སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་བྲག་ཕུག་གཉིས་མཉམ་དུ་རྒྱལ་ཡོངས་གཙོ་གནད་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་ཚན་དུ་ཚུད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། english.scio.gov.cn;en.tibet3.com)。

6.2 བྲག་ཕུག་ཚོགས་དང་ལྡེབས་རིས་ཀྱི་ནང་དོན།

  • དུས་རབས་དང་ངོ་བོ། བྲག་ཕུག་རྣམས་ནི་གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་སྐབས(སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བཅུ་པ་ནས་བཅུ་དྲུག་པའི་བར)ཀྱི་ནང་པའི་བྲག་ཕུགཡིན། 1997ལོར་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཀྱི་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་ཚན་དུ་ཚུད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། en.tibet3.com 2016)。
  • ལྡེབས་རིས་ཀྱི་ནང་དོན། ད་ལྟ་གནས་པའི་ལྡེབས་རིས་རྣམས་གཙོ་བོ་སངས་རྒྱས། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ། སྒྲོལ་མ། སྲུང་མའི་ལྷ། མཁས་པ་ཆེན་པོ། དཀྱིལ་འཁོར་གྱི་གཟུགས་བརྙན་བཅས་ཡིན། འཇིག་རྟེན་པའི་འཚོ་བའི་རྣམ་པའང་ཡོད(ཟས། ཆོས་ཆས། རོལ་མོ་སོགས། གུ་གེ་སྐབས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་འཚོ་བ་མཚོན)། ལྡེབས་རིས་ནང་དུ་གླང་པོ་ཆེན་པོ་སོགས་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་དུ་མི་སྐྱེ་བའི་སྲོག་ཆགསདང་ཐོད་པའི་གཟུགས་བརྙན་བྱུང་བ་ནི། རྒྱ་གར། བལ་པོ། རྒྱ་ནག་གི་སྒྱུ་རྩལ་བཟོ་ལྟ་སྣ་ཚོགས་འདྲེས་པ་མཚོན། ལྡེབས་རིས་ལ་"གཉིས་པའི་ཏུན་ཧོང་"ཞེས་བསྟོད། རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་ཚོགས་ཀྱིས་ལྡེབས་རིས་ཀྱི་འདྲ་པར་2000ལྷག་གི་ཆ་འཕྲིན་བཤུས་པའི་བཟོ་སྐྲུན་ལེགས་གྲུབ་བྱས【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། english.scio.gov.cn;en.tibet3.com 2023)。
  • གལ་ཆེའི་དབྱེ་ཞིབ། བྲག་ཕུག་གི་ལྡེབས་རིས་རྣམས་ནི་ནང་པའི་བརྗོད་བྱཡིན་ལ། གུ་གེ་སྐབས་ཀྱི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། "ཞང་ཞུང་བོན་གྱི་ལྡེབས་རིས"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་ནི་ཁུངས་མེད【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】ཡིན། གནས་ཤུལ་གྱི་"ཞང་ཞུང་སྐབས་ཀྱི་ལྷག་མ"ཞེས་པ་ནི་གཞན་ཞིག་ལ་གོ་བས(6.3ལ་གཟིགས)། གཉིས་ཀ་ནོར་འཁྲུལ་དུ་མི་བྱེད་པ་གལ་ཆེ།

6.3 ཞང་ཞུང་སྐབས་ཀྱི་ལྷག་མ། སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་གནའ་དུར་ཚོགས།

  • གནས་ཤུལ་གྱི་ཉེ་འདབས་ཀྱི་སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་གནའ་དུར་ཚོགསཀྱི་དུས་རབས་ནི་སྤྱི་ལོའི་གོང་དུ་ལོ་2000ཙམ(ཧན་རྒྱལ་རབས་དང་ཅིན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་སྐབས)ཡིན་ལ། དེ་ནི་ཞང་ཞུང་གི་རིག་གནས་གནས་པའི་དུས་སྐབས་ཁོ་ན་ཡིན།
  • རྟོག་ཞིབ་བརྐོ་བཤེར། སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན་གྱི་ཧོ་ཝེས་གཙོས་པའི་མངའ་རིས་མཉམ་འབྲེལ་རྟོག་ཞིབ་རུ་ཁག་གིས་བོད་དུ་ཆེ་ཤོས་ཀྱི་མཉམ་འབྲེལ་རྟོག་ཞིབ་བརྐོ་བཤེར་གྱི་གྲས་སུ་གཏོགས་པ་བྱས་ནས། རིག་དངོས་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་མང་པོ་བརྙེད【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】(ཁུངས། en.tibet3.com 2018)。
  • གལ་ཆེའི་རྙེད་དོན། རྫ་བུམ་དང་ཤིང་སྒམ་ནང་དུ་འབྲུ་དང་ཇ(ཧན་ཅིན་སྐབས་ཀྱི་ལྷག་མ། གུ་རུ་ཅ་མུ་མུའུ་ཏིའི་དུར་སའི་"ཐོག་མའི་ཇའི་དངོས་པོ"དང་མཐུན)རྙེད། དབུས་ཨེ་ཤེ་ཡའི་བཟོ་ལྟའི་ཡུ་བ་ཅན་གྱི་ཟངས་མེ་ལོང་། ཟངས་ཀའུ། ལྕགས་ཆས། རྫ་ཆས་སོགས། ཧོ་ཝེས་"ནང་པ་བོད་དུ་མ་དར་བའི་གོང་དུ། སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་ས་ཁུལ་གྱི་གནའ་མི་རྣམས་རྒྱ་ནག་དབུས་མ་དང་ཉེ་འདབས་ཀྱི་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་བྱུང་ཡོད"ཅེས་བཤད【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】།
  • དུས་ཚོད་གཏན་འཁེལ། དུར་སའི་རྙེད་དོན་རྣམས་དབྱིབས་རིག་པའི་དུས་ཚོད་གཏན་འཁེལ་ལྟར་ན་ཧན་ཅིན་སྐབས(ལོ་2000ཙམ་གྱི་གོང)ཡིན། ཀར་བོན་14གི་དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་གྲངས་ཀ་ཁྱབ་བསྒྲགས་བྱས་པ་མ་མཐོང་།

6.4 དཔང་རྟགས་རིམ་པའི་བསྡུས་དོན།

བྲག་ཕུག་ཚོགས་ནི་གུ་གེ་སྐབས་ཀྱི་ནང་པའི་ལྷག་མ་ཡིན【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】། གནའ་དུར་ཚོགས་ནི་ཞང་ཞུང་སྐབས(ཧན་ཅིན)ཀྱི་ལྷག་མ་ཡིན【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】། "ཞང་ཞུང་བོན་གྱི་ལྡེབས་རིས"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་ནི【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】ཡིན།


7、མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་ལ་ངང་མཚོ།

7.1 མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ། མཚོ་དམ་པའི་གཏམ་རྒྱུད།

ས་གནས། མངའ་རིས་ས་ཁུལ་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། ལ་ངང་མཚོ་དང་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་རི་བོ་དང་ཉེ། མཚོ་ངོས་ཀྱི་མཐོ་ཚད་སྨི་4588། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་412། ཆ་སྙོམས་གཏིང་ཚད་སྨི་46། གཏིང་ཚད་ཆེས་ཟབ་ས་སྨི་90། མངར་ཆུའི་མཚོ། འཛམ་གླིང་གི་མཐོ་ཚད་ཆེས་མཐོ་བའི་མངར་ཆུའི་མཚོའི་གྲས་སུ་གྲགས། རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་རང་བྱུང་སྲུང་སྐྱོབ་ཁུལ་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"玛旁雍错")。

གཏམ་རྒྱུད་དང་བོན་གྱི་འབྲེལ་བ།

  • གནའ་མིང་"མ་འདྲོས་མཚོ།" སྔོན་གྱི་བོན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མཚོ་འདི་ལ་"མ་འདྲོས་མཚོ་"ཞེས་བརྗོད། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། མཚོའི་གཏིང་དུ་རིན་ཆེན་མང་པོ་འདུས་ཡོད་ལ། ཀླུའི་རྒྱལ་པོ་"མ་འདྲོས་"ཀྱི་མིང་ནས་བཏགས【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། 360doc《奥秘》དུས་དེབ་ནས་དྲངས་པ། ཆོས་ཉིད་རྡོ་རྗེའི《玛旁雍错概说》དྲངས)།
  • ནང་པར་བསྒྱུར་ནས་མིང་བསྒྱུར་བ། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པར་ནང་པས་བོན་དང་འཐབ་རྩོད་བྱས་ནས་རྒྱལ་ཁ་ཐོབ་རྗེས། "མ་འདྲོས་མཚོ་"ནང་པར་བསྒྱུར་ནས་"མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་"ཞེས་བཏགས། དོན་ནི་"རྟག་ཏུ་མི་ཕམ་པའི་གཡུའི་མཚོ་"། བཤད་ཚུལ་གཞན་ཞིག་ལྟར་ན། དུས་རབས་བཅུ་གཉིས་པར་མཚོའི་འགྲམ་དུ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་འཐབ་རྩོད་ཆེན་པོ་བྱུང་བས། "ཕམ་པར་དཀའ་བའི་མཚོ་"ཞེས་པའི་དོན་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།(ས་ཆའི་ལོ་རྒྱུས་དྲངས་པ།)/དམངས་གཏམ།】།
  • 《ཞང་ཞུང་བཀའ་འགྱུར་ཆེན་མོ་》(《象雄大藏经》) ལས་"ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་འབྱུང་ཁུངས་"ནི་མཚོ་དམ་པ་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་ཡིན་པར་བཤད(ཤར་རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ། ལྷོ་རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། ནུབ་གླང་ཆེན་ཁ་འབབ། བྱང་སེང་གེ་ཁ་འབབ)【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།
  • ཁྲུས་སྒོ་བཞི། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། མཚོའི་ཕྱོགས་བཞིར་ཁྲུས་སྒོ་བཞི་ཡོད། ཤར་ན་པདྨའི་སྒོ། ནུབ་ན་དྲི་མ་སེལ་བའི་སྒོ། བྱང་ན་དད་པའི་སྒོ། ལྷོ་ན་ཞིམ་པའི་སྒོ། གནས་སྐོར་བས་མཚོ་སྐོར་གཅིག་བསྐོར་ནས་སྒོ་རེ་རེར་ཁྲུས་བྱས་ན། སྡིག་པ་སྣ་ཚོགས་སེལ་ཐུབ【དམངས་གཏམ།】།
  • མཚོ་ཆུ་དམ་པའི་ཕན་ཡོན། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། མཚོ་དམ་པའི་ཆུས་སེམས་ཀྱི་"དུག་ལྔ་"(འདོད་ཆགས། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག ལེ་ལོ། ཕྲག་དོག)སེལ་ཐུབ། "ཉ་ཞིག་བཟུང་ཐུབ་ནའམ། རྡེའུ་གཅིག་བཏུས་ནའམ། མཚོའི་ངང་པའི་སྒྲོ་གཅིག་རྙེད་ན། ཚེ་གཅིག་བདེ་སྐྱིད་ལྡན་པར་འགྱུར"། དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུན་དུ་གསེར་དང་དངུལ་གྱི་རྒྱན་ཆ་མཚོར་འདེབས་ནས་དད་པ་མཚོན【དམངས་གཏམ།】།
  • དགོན་པ། སྔོན་ཆད་མཚོའི་མཐའ་འཁོར་དུ་དགོན་པ་དགུ་ཡོད(ཤར་སེར་བ་ལུང་དགོན་འབྲི་གུང་བཀའ་བརྒྱུད། ཤར་ལྷོ་གནས་སྒོ་དགོན་ས་སྐྱ། ལྷོ་འབྲས་ཡུལ་དགོན་དགེ་ལུགས། ལྷོ་ནུབ་འབྲས་རྩེ་དགོན། ནུབ་བྱེ་མ་དགོན་པདྨ་འབྱུང་གནས་སྒོམ་གནས། ནུབ་བྱང་བླ་མ་ཆེན་པོའི་སྒོམ་ཕུག བྱང་གནས་ནག་དགོན་འབྲུག་པ་བཀའ་བརྒྱུད། བྱང་ཤར་ཉི་འབང་དགོན་དགེ་ལུགས)། ད་ལྟ་བརྒྱད་གནས【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།
  • མ་དྲོས་པའི་མཚོ་དང་བསྡུར་བ། ནང་པས་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་ལ་"མཚོ་དམ་པ་"རུ་བརྩི་ཞིང་། གསུང་རབ་ལས་བྱུང་བའི་མ་དྲོས་པའི་མཚོ(Anavatapta "ཚ་བ་མེད་པའི་མཚོ་")ཡིན་སྲིད། དེ་ནི་མ་དྲོས་པའི་ཀླུའི་རྒྱལ་པོའི་གནས་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/རིག་པའི་འདོགས་ཚོད།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁིས《佛光大辞典》དྲངས)།
  • ཧིན་དུའི་གཏམ་རྒྱུད། སྲིད་པའི་ལྷ་ཚངས་པའི་ཐུགས་ལས་བྱུང་བར་བཤད། སཾསྐྲྀཏ་སྐད་དུ་"མཱ་ན་ས་ས་རོ་ཝར་"("ཡིད་ཀྱི་མཚོ་")། ངང་པའི་དབྱར་ཁའི་གནས་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།

7.2 ལ་ངང་མཚོ། "སྲིན་པོའི་མཚོ་"ཡི་གཏམ་རྒྱུད།

ས་གནས། སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། ཤར་ན་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་འབྲེལ། ཚྭ་ཆུའི་མཚོ། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་268.5། མཐོ་ཚད་སྨི་4572། བོད་སྐད་དུ་"དུག་ཅན་གྱི་མཚོ་ནག་"ཞེས་པའི་དོན། མཚོའི་འགྲམ་དུ་རྩྭ་ཤིང་མེད་ཅིང་། མཚོ་ཆུ་མི་ཕྱུགས་གཉིས་ཀས་འཐུང་དུ་མི་བཏུབ་པས། གྲགས་ཆེན་"སྲིན་པོའི་མཚོ་"ཞེས་བརྗོད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"拉昂错")། ལོ་རྒྱུས་ཐོག་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་མཚོ་གཅིག་ཡིན། ཕྱིས་སུ་གནམ་གཤིས་འགྱུར་ནས་མཚོ་ངོས་མར་ཆགས་པས། རི་རྒྱུད་དོག་པོ་ཞིག་གིས་བར་བཅད། མཚོ་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་ས་ཁུལ་དོག་པོ་དེ་ནི་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དུ་འགྲོ་འོང་བྱེད་པའི་འགྲུལ་ལམ་གཙོ་བོ་ཡིན།

གཏམ་རྒྱུད།

  • སྲིན་པོའི་རྒྱལ་པོའི་འདུས་ས། མི་རྣམས་ཀྱིས་ལ་ངང་མཚོ་ལ་སྲིན་པོའི་རྒྱལ་པོའི་འདུས་ས་གཙོ་བོར་བརྩི། རྒྱ་གར་གནའ་བོའི《རཱ་མ་ཡ་ན་》ལས་སི་ཏཱ་འཕྲོག་པའི་མགོ་དགུའི་སྲིན་པོའི་རྒྱལ་པོ(རཱ་ཝ་ན)འདིར་གནས་བཞུགས་ཟེར【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། 360doc《奥秘》ནས་དྲངས)།
  • ཡིན་ཡང་གི་ཟུང་། ནང་པས་མ་ཕམ་མཚོ་དང་ལངྒ་མཚོ(ལ་ངང་མཚོ།)གཉིས་སོ་སོར་འོད(ཕོ་)དང་མུན་ནག(མོ་)མཚོན་པར་བརྩི། འོན་ཀྱང་གཉིས་ཀ་མཚོའི་གཏིང་གི་ཆུ་རྒྱུན་གྱིས་འབྲེལ། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན། མ་ཕམ་མཚོར་གསེར་ཉ་གཉིས་འཐབ་རྩོད་བྱས་ནས། གཅིག་གིས་ཆུ་རྒྱུན་བརྐོས་ནས་ལངྒ་མཚོར་བྲོས། མཚོ་གཉིས་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་ན་བཀྲ་ཤིས། ཆུ་རྒྱུན་སྐམ་ནས་འབྲེལ་བ་ཆད་ན་འཇིག་རྟེན་དུ་བར་ཆད་འབྱུང་ཟེར【དམངས་གཏམ།】།
  • མཚོའི་གླིང་གཉིས། ལ་འཇགས་ཐོ(བྱ་རྒོད་ཀྱི་གནས།)དང་ཐོབ་སེར་མ(དུས་རབས་འདིའི་འགོར་ཁམས་ནས་བྱུང་བའི་དགེ་སློང་ཞིག་འདིར་ལོ་བདུན་དབེན་པར་བཞུགས་ཟེར)【དམངས་གཏམ།】།
  • ཚེ་ཆེ་དགོན། མཚོའི་འགྲམ་གྱི་དགོན་པ། ཡུལ་སྐོར་བ་རྣམས་རྒྱུན་དུ་ལྟ་སྐོར་དང་མཆོད་མཇལ་དུ་འགྲོ། ལ་ངང་མཚོར་སྐོར་བའི་ལམ་མེད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】།

7.3 "མཚོ་ལྷས་སྣང་བརྙན་སྟོན་པ་"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་གྱི་གསལ་བཤད།

ལས་འགན་གྱིས་"མཚོ་ལྷས་སྣང་བརྙན་སྟོན་པ་"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་དགོས་པར་བཀའ་བསྩལ། བཙལ་ཞིབ་བྱས་པ་ལྟར་ན། "མཚོ་ལྷས་སྣང་བརྙན་སྟོན་པ་"(མཚོ་ངོས་སུ་ཚེ་སྔ་ཕྱིའི་སྣང་བརྙན་ཤར་ནས་ལས་དབང་ལུང་བསྟན་བྱེད་པ)ནི་ལྷ་མོ་བླ་མཚོའི་གཏམ་རྒྱུད་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོའི་མ་ཡིན།

  • ལྷ་མོ་བླ་མཚོ་ནི་ལྷོ་ཁ་གྲོང་ཁྱེར་རྒྱ་ཚ་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། མཐོ་ཚད་སྨི་5000ལྷག རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་1ཙམ། དབྱིབས་ཐོད་པ་/མེ་ལོང་དང་འདྲ། བོད་སྐད་དུ་"གནམ་ལ་བཏགས་པའི་ལྷ་མོའི་བླ་མཚོ་"ཞེས་པའི་དོན། གཏམ་རྒྱུད་ལྟར་ན་སྲུང་མ་དཔལ་ལྡན་ལྷ་མོའི་སྤྲུལ་པའི་གནས་ཡིན་ལ། མ་འོངས་ལུང་བསྟན་བྱེད་པའི་ནུས་པ་ཡོད། "དད་པས་མཚོ་ངོས་ལ་གསོལ་བ་བཏབ་ན། མཚོ་ཆུས་ཁྱེད་ལ་སྣང་བརྙན་སྣ་ཚོགས་སྟོན་ནས། ཚེ་འདི་ཕྱིའི་ལས་དབང་ལུང་བསྟན་བྱེད"། "མི་མང་པོ་མཉམ་དུ་བལྟས་ཀྱང་མཐོང་བ་མི་འདྲ"། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྤྲུལ་སྐུ་ངོས་འཛིན་ལམ་ལུགས་ནང་དུ་གནས་བབས་ཁྱད་པར་བ་ཡོད【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། 《陕西工人报》གྱི་སྒྱུ་རྩལ་རྩོམ། རྒྱལ་ཁབ་ཐོན་ཁུངས་པུའུ《印象·山南》)།
  • མ་ཕམ་གཡུ་མཚོའི་"སྣང་བརྙན་"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་ལ་ཁུངས་བརྟན་པོ་མ་མཐོང་། ལྷ་མོ་བླ་མཚོ་དང་ནོར་འཁྲུལ་བྱུང་བ་སྲིད། སྙན་ཞུ་འདིས་དེ་ལ【ངེས་མེད།/ནོར་འཁྲུལ་དོགས་པ།】ཞེས་བརྗོད་ནས། དགུ་པའི་སྐབས་སུ་ལྷ་མོ་བླ་མཚོ་གནས་དམ་པའི་ཁ་སྐོང་དུ་བཞག

8、རྐང་རྗེས་ཆེན་པོ་དང་ལག་རྗེས་ཆེན་པོའི་གཏམ་རྒྱུད།(བོད་ཡུལ་ཡོངས་སུ།)

8.1 རེའུ་མིག་བསྡུས་པ།

# ས་གནས། བརྟེན་པའི་དམ་པའི་གང་ཟག གཏམ་རྒྱུད་དུ་བཤད་པའི་ཆེ་ཆུང་(སྲིད་×ཞེང་།) ཆེ་ཆུང་གི་ཁུངས། ས་ཆར་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཡོད་མེད། དཔང་རྟགས་ཀྱི་རིམ་པ།
1 ཆབ་མདོ་གྲོང་ཁྱེར།(སྤང་མདའ་གནམ་ཐང་—ཆབ་མདོ་རྫོང་གཞུང་ལམ་ཟུར།)རྡོ་གཅལ་རྐང་རྗེས་ཚོགས། གེ་སར་རྒྱལ་པོ།(ས་གནས་དམངས་གཏམ།) སྲིད་༢༢–༩༩.༣ སེན་ཊི་མི་ཊར།(རྐང་རྗེས་༩༩། ཆེ་ཆུང་མི་འདྲ་བ།) ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད།:རྒྱ་ནག་ཨ་མེ་རི་ཀ་འཇར་མན་གསུམ་གྱི་ཚོགས་པས་༢༠༡༧–༢༠༡༩ལོར་བརྟག་དཔྱད་བྱས། གྲུབ་འབྲས་《Historical Biology》དུས་དེབ།(༢༠༢༠ཟླ་༡༢)ཐོག་བཀོད། སྣེ་འཁྲིད་པ་ཞིང་ལི་དཱ།(རྒྱ་ནག་ས་རིག་སློབ་ཆེན།) ཡོད། རྐང་རྗེས་༩༩་རེ་རེ་བཞིན་ཚད་བླངས། ཆེ་ཤོས་སྲིད་༩༩.༣ སེན་ཊི་མི་ཊར། རྐང་རྗེས་ངོ་བོ།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】། གེ་སར་རྒྱལ་པོར་བརྟེན་པ།【དམངས་གཏམ།】
2 གངས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐོར་ལམ་དཀྱིལ་འཁོར་སྟེང་(dKyil-'khor-steng)གི་"མི་གཡོ་བའི་གཟེར།" ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ།(སྟོན་པ་སངས་རྒྱས།),མཐའ་འཁོར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ལྔ་བརྒྱའི་རྐང་རྗེས། ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(བོད་ཡིག《ཏི་སེ་གནས་བསྐོར་གྱི་ལམ་ཡིག》ཡི་གེ།)
3 གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ནཱ་རོ་བོན་ཆུང་གི་གནས་ཁང་ཕུག་ནང་། མི་ལ་རས་པ། ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(གོང་དང་འདྲ།)
4 Shul Chu Karpo རྡོ་ཆེན། ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པ་ཆོས་དབྱིངས་རྡོ་རྗེ།(༡༦༠༤–༡༦༧༤) ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(Douglas & White 1976, SAOWA གཞུང་ལས་དྲངས།)
5 ཙཱ་རི་གནས་རིའི་བྲག ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་བདེ་ཆེན་རྡོ་རྗེ།(༡༧༩༨–༡༨༦༨) ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(གོང་དང་འདྲ།)
6 ཀམ་པོ་གངས་རའི་ཕུག་པ་དུ་མ། ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བརྒྱད་པ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ། ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(གོང་དང་འདྲ།)
7 འབྲུག་བུམ་ཐང་སྐུ་རྗེས་གནས་ཁང་། པདྨ་འབྱུང་གནས།(སྐུ་བྲག་ལ་བཏབ་པ། རྐང་གཅིག་གི་རྗེས་མ་ཡིན།) ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་ཐར། SAOWA གཞུང་ལས་དྲངས།)
8 གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འབྲི་ར་དགོན། གཡག་རྭའི་རྗེས།(སེང་གེའི་གདོང་ཅན་མཁའ་འགྲོ་མའི་སྤྲུལ་པའི་གཡག)+འགོད་ཚང་པའི་ཞྭ་མོའི་རྗེས། བེད་སྤྱོད་མེད།(མིའི་རྐང་རྗེས་མ་ཡིན།) — མེད། 【དམངས་གཏམ།】(《གནས་སྐོར་གྱི་ཟིན་ཐོ།》)
9 གངས་རིན་པོ་ཆེའི་མཁའ་འགྲོ་ཁྲུས་ཁང་། སྐོར་བའི་ཨ་མ།(ལག་ངར་གྱི་རྗེས། ལག་མཐིལ་གྱི་རྗེས་མ་ཡིན།) ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【དམངས་གཏམ།】(《གནས་སྐོར་གྱི་ཟིན་ཐོ།》)
10 དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་ཤར་དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་གི་བྲག མིང་མ་བཏགས་པའི་གང་ཟག("ཡི་གེ་དང་ལག་རྗེས་སོགས་རང་བྱུང་གི་རྗེས།") ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། — མེད། 【དམངས་གཏམ།】(ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱའི་ཡིག་ཆ།)
11 (མི་གསལ།) སྟོན་པ་གཤེན་རབ། ས་གནས་དང་ཆེ་ཆུང་གང་གི་ཐོ་ཡང་མེད། — མེད། 【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】
12 ལྷ་ས་སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་ཆུས་ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན།(དཔེ་མཚོན། གནས་མཆོག་མ་ཡིན།) གནའ་བོའི་མི།(དམ་པའི་གང་ཟག་མ་ཡིན།) ལག་རྗེས་༥+རྐང་རྗེས་༥།(ཆེ་ཆུང་ཞིབ་ཕྲ་གསར་འགྱུར་ཐོག་མ་བཀོད།) ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད།:ཀོང་ཀྲོའུ་སློབ་ཆེན་ཀྲང་ཏན་ཚོགས་པ་+དབྱིན་ཇི་བྷོརྣི་མོ་སི་སློབ་ཆེན་Bennett ཚོགས་པ་+ཞི་ཨན་རྒྱལ་སྤྱི་སློབ་ཆེན་ཁྲེང་ཧའེ་ཚོགས་པ། ཨུ་ར་ནི་ཡམ་ལོ་རྒྱུས་བརྟག་དཔྱད། ཡོད། ད་ལྟ་ནས་ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།(མཛུབ་རྗེས་ཐད་ཀར་བརྟག་པར་ལོ་འབུམ་༡༨.༧–༢༠.༧),༢༠༢༡ལོའི་འཛམ་གླིང་རྟོག་ཞིབ་ཆེན་པོ་བཅུའི་གྲས་སུ་ཚུད། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】

8.2 སོ་སོའི་བཤད་པ།

(༡)གེ་སར་རྒྱལ་པོར་བརྟེན་པ། ཆབ་མདོའི་འབུར་འདྲེན་རྐང་རྗེས་ཚོགས།——འདི་ནི་བོད་ཡུལ་ཡོངས་སུ་"གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་བརྟེན་པ་+ཆེ་ཆུང་གསལ་བ་+ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད་"གསུམ་ཚང་བའི་རྐང་རྗེས་ཆེན་པོའི་དཔེ་གཅིག་པུ་ཡིན། འོན་ཀྱང་དེའི་བརྟག་པའི་ངོ་བོ་ནི་འབུར་འདྲེན་གྱི་རྐང་རྗེས་ཡིན།

  • ༡༩༩༩ལོར། སྤང་མདའ་གནམ་ཐང་ནས་ཆབ་མདོ་རྫོང་བར་གཞུང་ལམ་བཟོ་སྐྲུན་བྱེད་སྐབས་རྐང་རྗེས་ཚོགས་ཆེན་པོ་ཞིག་རྙེད། ས་གནས་མིས་འགྲེལ་བཤད་མི་འདྲ་བ། ཡང་ན་ལས་ཀས་བཤད་པའི་"རི་བདག"གིས་བཞག་པར་བསམ། ཡང་ན་གེ་སར་རྒྱལ་པོས་བཞག་པར་བསམ། རྗེས་ཤུལ་གཉིས་ཙམ་གྱི་དབྱིབས་གི་མིའི་རྐང་པ་ཆེན་པོའི་འདྲར་བཀྲལ་བདེ་བ།(ཁུངས། Smithsonian Magazine, 2011)。
  • ༢༠༡༧–༢༠༡༩ལོར། རྒྱ་ནག་ཚན་རིག་ཁང་དང་རྒྱ་ནག་ས་རིག་སློབ་ཆེན་གྱི་ཚོགས་པས།(སྣེ་འཁྲིད་པ་ཞིང་ལི་དཱ།)བརྟག་དཔྱད་བྱས། ༢༠༡༩ཟླ་༤ལ་ས་ཆར་ལས་དོན། གྲུབ་འབྲས་《Historical Biology》(༢༠༢༠ཟླ་༡༢)ཐོག་བཀོད། རྐང་རྗེས་བསྡོམས་༩༩ཙམ། སྲིད་༢༢ སེན་ཊི་མི་ཊར་ནས་༩༩.༣ སེན་ཊི་མི་ཊར་བར། དུས་རབས་འབྲིང་པོའི་ཇུ་རཱ་སི།(ལོ་འབུམ་༡.༧༦–༡.༦༡ སྔོན།)ཆེ་ཆུང་འབྲིང་གསུམ་གྱི་ལྟོ་འབོར་འབུར་འདྲེན་གྱིས་བཞག་པ། ལུས་ཚད་རིམ་བཞིན་༢༢ མི་ཊར། ༡༠ མི་ཊར། ༥ མི་ཊར།(ཁུངས། ཤིན་ཧྭ་གསར་འགྱུར་ཁང་ en.tibet3.com, 2020-12-16)。
  • ཞིང་ལི་དཱས་གསལ་བཤད་བྱས། "ས་གནས་མིས་འབུར་འདྲེན་གྱི་རྐང་རྗེས་འདི་དག་གེ་སར་རྒྱལ་པོས་བཞག་པར་ཡིད་ཆེས་བྱེད།……དད་པ་འདིས་རྐང་རྗེས་སྲུང་སྐྱོབ་བྱེད་པར་ཕན།" རྐང་རྗེས་གནས་ད་ལྟ་ཡུལ་སྐོར་གནས་ཆེན་ཞིག་ཏུ་གྱུར། ཉེ་འཁོར་དུ་ལྟོ་འབོར་འབུར་འདྲེན་ཆེན་པོའི་གཟུགས་བརྙན་བཙུགས་ཡོད།
  • མཇུག་བསྡུ། ཨང་གྲངས་ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། གཏམ་རྒྱུད་ལས་མ་ཡིན། "གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་རྐང་རྗེས།"ཞེས་པ་ས་གནས་ཁ་རྒྱུན་ལས་བྱུང་། གཏམ་རྒྱུད་ནང་"སྲིད་×ཞེང་"གི་ཨང་གྲངས་ཞིབ་ཕྲ་གང་ཡང་མ་བཤད། ཨང་གྲངས་ཡོད་ཚད་སྲོག་ཆགས་རིག་པ་བའི་ཚད་བླངས་ཡིན། དཔང་རྟགས་རིམ་དབྱེ། རྐང་རྗེས།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】བརྟེན་པ།【དམངས་གཏམ།】

(༢)ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་དང་མི་ལ་རས་པར་བརྟེན་པ། གངས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐོར་ལམ།——བོད་ཡིག《ཏི་སེ་གནས་བསྐོར་གྱི་ལམ་ཡིག》ལས་དཀྱིལ་འཁོར་སྟེང་གི་"མི་གཡོ་བའི་གཟེར།"ནི་"སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྐང་རྗེས། མཐའ་འཁོར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ལྔ་བརྒྱའི་རྐང་རྗེས།"ཞེས་གསལ། ནཱ་རོ་བོན་ཆུང་གི་གནས་ཁང་ཕུག་ནང་"མི་ལ་བླ་མའི་རྐང་རྗེས།"ཡོད།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། བརྟག་དཔྱད་མེད།(ཁུངས། scribd བོད་ཡིག་གནས་ཡིག་གི་དབྱིན་བསྒྱུར།)。

(༣)ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་དང་པདྨ་འབྱུང་གནས་ལ་བརྟེན་པ།——བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ལྟར།(Douglas & White 1976, ༢༠༢༠ལོའི་SAOWA གཞུང་ལས་དྲངས།)ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བརྒྱད་པས་ཀམ་པོ་གངས་རའི་ཕུག་པར་དང་། སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པས་Shul Chu Karpo རྡོ་ཆེན་ལ། སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་ཙཱ་རི་གནས་རིར་རྐང་རྗེས་བཞག ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་ཐར་ལས་འབྲུག་བུམ་ཐང་སྐུ་རྗེས་སུ་"པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་སྐུ་བྲག་ལ་བཏབ་པ།"ཞེས་གསལ།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། བརྟག་དཔྱད་མེད།

(༤)སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ལ་བརྟེན་པ།——རྒྱ་དབྱིན་ཡིག་གཉིས་ཀྱིས་འཚོལ་བསྡུ་ལན་དུ་མ་བྱས་ཀྱང་། ས་གནས་དང་ཆེ་ཆུང་། བརྟག་དཔྱད་བཅས་གསལ་བའི་"སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་རྐང་རྗེས་/ལག་རྗེས་ཆེན་པོ།"ཞེས་པའི་ཡོངས་ཁྱབ་ཁུངས་གང་ཡང་མ་རྙེད། བོན་གྱི་ཁ་རྒྱུན་ནང་བྲག་ཞིག་སྟོན་པའི་རྐང་རྗེས་སུ་བརྟེན་པ་ཡོད་སྲིད། འོན་ཀྱང་ཡི་གེའམ་དྲ་ཐོག་དྲང་ཆོག་པའི་ཁུངས་མེད། སྙན་ཞིབ་འདིས་དྲང་པོར་【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】ཞེས་བཀོད། བཟོ་བཅོས་མི་བྱེད།

(༥)ལག་རྗེས་ཀྱི་རིགས།——དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་གི་བྲག་གི་"ལག་རྗེས།"ནི་ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆར་རེ་ཙམ་འཁོད་པ། གང་ཟག་དང་ཆེ་ཆུང་གསལ་མེད། མཁའ་འགྲོ་ཁྲུས་ཁང་ནི་"ལག་ངར་གྱི་རྗེས།"ཡིན། ལག་མཐིལ་གྱི་རྗེས་མ་ཡིན། འབྲི་ར་དགོན་ནི་གཡག་རྭའི་རྗེས་ཡིན། བོད་ཡུལ་ཡོངས་སུ་ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་ཡོད་པའི་"དམ་པའི་གང་ཟག་གི་ལག་མཐིལ་ཆེན་པོའི་རྗེས།"ཞེས་པའི་མིང་གསལ་དཔེ་མེད།

(༦)བརྡ་ཆད་གསལ་བཤད། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་"ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ།"(Mahamudra)ནི་བཀའ་བརྒྱུད་པའི་སྒོམ་རིམ་མཐོ་ཤོས་ཡིན། དངོས་པོའི་ལག་མཐིལ་གྱི་རྗེས་དང་འབྲེལ་བ་མེད། འཚོལ་ཞིབ་ཁྲོད་"ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ།"ཞེས་པའི་གྲུབ་འབྲས་མང་པོ་སྒོམ་རིམ་ལ་གོ་དགོས། ནོར་འཁྲུལ་མི་འབྱུང་བར་བྱ།

(༧)ཚན་རིག་གི་དཔེ་མཚོན། ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་གྱི་གནའ་བོའི་མིའི་ལག་རྐང་རྗེས།——ལྷ་ས་སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་ཆུས་ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་ཉེ་འཁོར་གྱི་གནའ་བོའི་ཆུ་ཚན་བརྡལ་རྡོ།(རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ལས་མཐོ་ཚད་༤༠༦༠ མི་ཊར།)ཀོང་ཀྲོའུ་སློབ་ཆེན་ཀྲང་ཏན་ཚོགས་པས་ལག་རྗེས་༥་དང་རྐང་རྗེས་༥་ཡི་"བྲག་ངོས་སྒྱུ་རྩལ།"རྙེད། དབྱིབས་བརྟག་དང་ཨུ་ར་ནི་ཡམ་ལོ་རྒྱུས་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས། ད་ལྟ་ནས་ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།(མཛུབ་རྗེས་ཐད་ཀར་བརྟག་པར་ལོ་འབུམ་༡༨.༧–༢༠.༧)འཛམ་གླིང་ཐོག་གནའ་བོའི་མིའི་སྒྱུ་རྩལ་ཤུལ་བཞག་སྔ་ཤོས། ༢༠༢༡ལོའི་འཛམ་གླིང་རྟོག་ཞིབ་ཆེན་པོ་བཅུའི་གྲས་སུ་ཚུད།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】(ཁུངས། 《ཚི་ལུའུ་ཕྱི་དྲོའི་གསར་འགྱུར།》2022-01-14)། འདི་དམ་པའི་གང་ཟག་དང་འབྲེལ་བ་མེད། འོན་ཀྱང་"བོད་ཡུལ་གྱི་ལག་རྐང་རྗེས།"ཚན་རིག་གིས་བརྟག་པ་གཅིག་པུ་ཡིན་པས་དཔེ་མཚོན་དུ་འཇོག་ཆོག །"བྲག་གི་སྟེང་གི་ལག་རྐང་རྗེས།"ཞེས་པ་ངོ་བོར་ངེས་པར་དུ་ངོ་མཚར་ཆེ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཡིན་པ་མ་ཡིན་པ་བསྟན།

8.3 སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས་རིག་གནས་རྒྱབ་ལྗོངས། རྒྱ་གར་ནས་བོད་བར་གྱི་རྐང་རྗེས་དད་མོས།

བོད་ཡུལ་གྱི་"དམ་པའི་རྐང་རྗེས།"དད་མོས་འདི་གཅིག་པུའི་སྣང་ཚུལ་མ་ཡིན། དེའི་རྩ་བ་ནི་རྒྱ་གར་ནང་བསྟན་གྱི་"སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས།"(Buddhapada)སྲོལ་ཡིན།

  • ཆོས་ལུགས་རྩ་བ། སངས་རྒྱས་གཟུགས་བརྙན་བྱུང་བའི་སྔོན། སྔ་མོའི་ནང་བསྟན་གྱིས་སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས།སངས་རྒྱས་བཞུགས་པའི་མཚོན་བྱེད་དུ་བྱས། སངས་རྒྱས་ཀྱི་"མཚན་བཟང་པོ་སོ་གཉིས།"ལས་གཅིག་ནི་"རྐང་མཐིལ་འཁོར་ལོ་སྟོང་རྩིས།"(རྐང་མཐིལ་དུ་འཁོར་ལོ་སྟོང་གི་རི་མོ།)ཡིན། རྐང་རྗེས་ནི་དམ་པ་འདིར་ཕེབས་པའི་རྟགས་ཡིན་ལ། ཁོང་གི་ཆོས་སྐུ་ཁྱབ་པའི་མཚོན་བྱེད་ཀྱང་ཡིན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།(ནང་ཆོས་ཆོས་ལུགས།)】
  • རྒྱ་ནག་དཔེ་མཚོན། ཤན་ཞི་ཟླ་བཟང་ཐང་ཡུལ་ཧྭ་སི་གནས་ཤུལ་གྱི་སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས་རྡོ། ཧན་ཝེའི་《ཤན་ཞིའི་སངས་རྒྱས་རྐང་བརྙན།》ཞིབ་འཇུག་ལྟར། ཆག་དུམ་སྦྱར་བའི་རྗེས་ལྷག་སྲིད་༧༢ སེན་ཊི་མི་ཊར། ཞེང་༦༦ སེན་ཊི་མི་ཊར། ཆ་ཚང་བར་གནས་པའི་རྐང་གཡོན་པ་སྲིད་༥༠ སེན་ཊི་མི་ཊར། ཞེང་༢༠ སེན་ཊི་མི་ཊར།——འདི་ནི་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས་བརྟག་པའི་"རྐང་ཆེན་པོའི་རྗེས།"དཔེ་ཡིན།(བཟོ་བཀོད་ཡིན། རང་བྱུང་མ་ཡིན།)【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།(རྟོག་ཞིབ་སྙན་ཞིབ་དྲངས།)】(ཁུངས་35)。
  • ཤར་ཨེ་ཤི་ཡའི་དཔེ་མཚོན། ཉི་ཧོང་ནཱ་ར་ཡཀ་ཤི་ཇི་དགོན་གྱི་སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས་རྡོ། ལོ་༡༢༠༠་ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡོད། ཉི་ཧོང་གི་ད་ལྟ་གནས་པའི་སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས་རྡོ་སྔ་ཤོས། རྒྱལ་གཞུང་གི་དཀོན་པར་བརྩིས།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
  • བོད་དུ་སྒྱུར་བ། ནང་བསྟན་བོད་དུ་དར་བའི་རྗེས། རྐང་རྗེས་དད་མོས་དང་"རྫུ་འཕྲུལ།"ལྟ་བ་སྦྱར། "བླ་ཆེན་རྣམས་ཀྱིས་རྫུ་འཕྲུལ་གྱིས་བྲག་ལ་རྐང་རྗེས་བཞག"ཅེས་པའི་བརྗོད་གཞིར་གྱུར།(སྙན་ཞིབ་འདིའི་ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན། མི་ལ་རས་པའི་རྐང་རྗེས་བཞིན།)། རྒྱ་གར་—རྒྱ་ནག་གི་"དྲན་གསོའི་སངས་རྒྱས་རྐང་"དང་མི་འདྲ། བོད་ཀྱི་བརྗོད་གཞིས་རྐང་རྗེས་ནི་སྒོམ་སྒྲུབ་ཀྱི་གྲུབ་འབྲས་ཐད་ཀར་མངོན་པ།ལ་ནན་བརྗོད་བྱེད།(ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པ་བོད་ནས་ཕེབས་སྐབས་"རྟག་པར་གནས་པའི་རྐང་རྗེས་བཞག"བཞིན།)འདི་དང་བོན་གྱི་"རང་བྱུང་"(rangjung)ལྟ་བ་གྲུབ་པའི་ཐོག་ནས་མཐུན། དམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་བྲག་ངོ་བོ་ལས་"མངོན་པ་"ཡིན། མིས་བཟོས་བཏབ་པ་མ་ཡིན།【རིག་པའི་བཤད་སྲོལ།】

དགུ། གནས་མཆོག་ཁ་སྣོན།(༥)

9.1 ཁྱུང་རྫོང་ཤུལ་བཞག——"ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས"གཞན་ཞིག་གི་བརྟེན་ས།

  • ས་གནས། ནག་ཆུ་གྲོང་ཁྱེར་ནི་མ་རྫོང་ཝེན་པུའུ་ཤང་ལས་ཁག་ཉེ་འཁོར། ཝེན་པུའུ་གྲོང་ཚོ་ནས་སྤྱི་ལེ་༢༠ ཙམ། རྒྱབ་རི་དར་ཕྲག་གངས་རི། ནུབ་ངོས་དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ།【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱའི་PDF)。
  • གཏམ་རྒྱུད། ས་གནས་སུ་"ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས་ཡོད་ས།"ཞེས་བརྗོད། ཤུལ་བཞག་ཚོགས་ཆེན་པོ། ས་ཆ་བསྡོམས་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་༡ ཙམ། "རྫོང་ཆེན་བྲག་རི་འཇབས་འཇིགས་སུ་བརྩིགས་པ་ལྟ་བུ།" རྒྱལ་སའི་བཟོ་དབྱིབས་ལྡན། ཤུལ་བཞག་ཉེ་འཁོར་རྩྭ་ཐང་གི་གནམ་གཤིས་བྱེ་བྲག་ཡོད། རྩྭ་རྒྱས་པོ།【དམངས་གཏམ།】
  • ཡིག་ཆ་དང་རྟོག་ཞིབ། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱའི་ཡིག་ཆར་འགྲེལ་བཤད་ཙམ་མཐོང་། རྟོག་ཞིབ་དངོས་གཞིའམ་ས་བརྐོའི་སྙན་ཞིབ་མ་མཐོང་། སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་༡། "རྒྱལ་སའི་བཟོ་དབྱིབས།"སོགས་ཚན་རིག་གི་གཞི་རྟེན་མེད། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར།(ཆུ་ལུང་/མཁར་གདོང་།)དང་མཉམ་དུ་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་སའི་དམངས་ཁྲོད་བརྟེན་སར་བརྩི། འོན་ཀྱང་རིག་པའི་ཐོག་ནས་དོ་སྣང་དེ་ལས་ཆེས་དམའ།
  • དཔང་རྟགས་རིམ་པ།【དམངས་གཏམ།】

9.2 གཡུ་བོན་དགོན——བོན་གྱི་དགོན་རྙིང་ཤོས་སུ་བརྗོད་པ།

  • ས་གནས། དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་འགྲམ། བྲག་རིའི་ཕུག་པར་བརྩིགས་པའི་དགོན།(ནི་མ་རྫོང་ཝེན་པུའུ་ཤང་ཕྱོགས།)【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱའི་PDF)。
  • གཏམ་རྒྱུད། "བོན་གྱི་དགོན་རྙིང་ཤོས།"སུ་བརྗོད། མཆོད་མཇལ་འདུ་བ། ཕུག་པའི་དགོན་གྱི་རྣམ་པ་ཞང་ཞུང་—བོན་གྱི་དུས་སྔ་མོའི་རི་ཁྲོད་སྒོམ་སྲོལ་དང་མཐུན། འོན་ཀྱང་"རྙིང་ཤོས།"ཞེས་པར་ཡིག་ཆའི་དཔང་རྟགས་མེད།
  • རྟོག་ཞིབ། རྟོག་ཞིབ་བྱས་པའི་ཐོ་མ་མཐོང་།
  • དཔང་རྟགས་རིམ་པ།【དམངས་གཏམ།】

9.3 དར་ཕྲག་གངས་རི——བོན་གྱི་གནས་རི།

  • ས་གནས། ནག་ཆུ་གྲོང་ཁྱེར་ནི་མ་རྫོང་ཁོངས། དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་འགྲམ།【དམངས་གཏམ།】
  • གཏམ་རྒྱུད། "གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་ལྷ་ཚོགས་འདུ་ས།" "ཞང་ཞུང་རི་བོ་སུམ་བརྒྱ་དྲུག་ཅུའི་གཙོ་རྒྱུད།"སུ་བརྗོད། དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་དང་མཉམ་དུ་བྱང་གི་"བར་"ཆའི་རི་མཚོ་དམ་པར་བརྩི།("སྟོད་"ཆ་གངས་ཏི་སེ་—མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ། "སྨད་"ཆ་གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ་—གནམ་མཚོ་དང་འབྲེལ།)ལོ་རེར་སྐོར་ར་བའི་མཇལ་བ་མང་པོ། ཕུག་པ་དང་མཚོ་འགྲམ་དུ་"རང་བྱུང་གི་ངོ་མཚར།"ཡོད། དཔེར་ན་གསང་ཕུག རང་བྱུང་རྡོ་ལྡིར་སོགས། བྱང་འབྲོག་པས་ནུས་པ་ཡོད་པར་ཧ་ཅང་ཡིད་ཆེས་བྱེད།【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱའི་PDF)。
  • རྟོག་ཞིབ། མེད།
  • དཔང་རྟགས་རིམ་པ།【དམངས་གཏམ།】

9.4 ལྷ་མོ་བླ་མཚོ——"མཚོ་ལྟས་མངོན་པའི་མཚོ།"

  • ས་གནས། ལྷོ་ཁ་གྲོང་ཁྱེར་གྲ་ནང་རྫོང་ཁྲི་འབྲུག་ཤང་། རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ལས་མཐོ་ཚད་༥༠༠༠ མི་ཊར་ཡན།(༥༦༠༠ མི་ཊར་ཟེར་བ་ཡོད།)རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་༡ ཙམ། དབྱིབས་མགོ་བོ་/མེ་ལོང་ལྟ་བུ།【དམངས་གཏམ།】(ཁུངས། 《ཤན་ཞི་ལས་བཟོའི་གསར་འགྱུར།》སྙན་ངག;《མྱོང་ཚོར་·ལྷོ་ཁ》)。
  • གཏམ་རྒྱུད། བོད་སྐད་དོན་"གནམ་དུ་འཕྱང་བའི་ལྷ་མོའི་བླ་མཚོ།" སྲུང་མ་དཔལ་ལྡན་ལྷ་མོའི་སྤྲུལ་གནས་སུ་བརྗོད། མ་འོངས་ལུང་བསྟན་གྱི་ནུས་པ་ཡོད། "དད་པས་མཚོ་ངོས་སུ་གསོལ་བ་བཏབ་ན། མཚོ་ཆུས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཆོ་འཕྲུལ་སྟོན། ཚེ་འདི་ཕྱི་མའི་ལས་དབང་སྟོན།" "མི་མང་པོ་མཉམ་དུ་བལྟས་ཀྱང་མཐོང་བ་མི་འདྲ།" སྐལ་ལྡན་གྱིས་མཚོ་ཆུའི་གཟུགས་བརྙན་ལས་བཀའ་བབས་ཀྱི་སྔོན་ཚེ་ཕྱི་མ་མཐོང་། མཚོ་འདི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྤྲུལ་སྐུ་ལམ་ལུགས་ནང་གནས་བབ་དམིགས་བསལ་ཡོད། ལོ་རེར་བོད་ཟླ་༤–༦ལ་དད་ལྡན་མང་པོ་མཇལ་བར་འོང་།【དམངས་གཏམ།】
  • ལས་དོན་དང་འབྲེལ་བ། "མཚོ་ལྟས་མངོན་པ་"ཞེས་པའི་གཏམ་རྒྱུད་དངོས་མཚོ་འདིར་བརྟེན། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོར་མ་ཡིན།(༧.༣ གསལ་བཤད་གཟིགས།)。
  • དཔང་རྟགས་རིམ་པ།【དམངས་གཏམ།】

9.5 ཤམ་བྷ་ལའི་སྒོ་འཛུལ་གྱི་གཏམ་རྒྱུད——སྒྲོ་འདོགས་དབྱེ་ཞིབ།

  • གཞུང་ལུགས་ཁུངས། ཤམ་བྷ་ལ།("བདེ་བ་ཆེན་པོའི་ས།")བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་དུས་འཁོར་སྲོལ་ནང་གཞུང་ལུགས་ཁུངས་ཡོད།(《དུས་འཁོར་རྒྱུད།》)དུས་འཁོར་ཆོས་སྲུང་བའི་གསང་བའི་ཞིང་ཁམས་སུ་བཤད།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
  • སྒོ་འཛུལ་སྒྲོ་འདོགས། དེང་རབས་དྲ་ཐོག་གསང་དོན་རིག་པས།(YouTube བརྙན་ཐུང་སོགས།)"ཤམ་བྷ་ལའི་སྒོ་འཛུལ་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་རི་འོག་གི་ཕུག་ཆེན་ནང་ཡོད།" "རི་འོག་ཁ་བའི་གཏིང་དུ་སྒོ་ཁུང་ནག་པོ་ཆེན་པོ། གངས་མིའི་རྐང་རྗེས།"སོགས་བཤད། གཞུང་ལུགས་སམ་ས་ཆའི་ཁུངས་གང་ཡང་མེད།【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】(ཁུངས། YouTube "བཀག་སྡོམ་བྱས་པའི་བོད་ཀྱི་ས་ཆ་བཀག་པ།"སོགས་བརྙན། སྒྲོ་འདོགས་དཔེ་མཚོན་དུ་བཀོད་པ་ཙམ།)。
  • འབྲེལ་བའི་དྲ་སྨྱན་སྒྲོ་འདོགས་དཔེ། ཡར་འབྲོག་གཡུ་མཚོའི་"ཆུ་འོག་གནའ་གྲོང་" "མཚན་མོ་ཁྲོམ་མེ་འབར་བའི་གྲོང་མངོན་པ།"(༢༠༢༥ལོའི་YouTube བརྙན།)ཁ་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས། འཕར་ལྡིང་སྤར་གསར་པར་དོགས་པ། "ལོ་རྒྱུས་ཧོ་ལོ་གྷྲ་ཕིག་སྣང་བརྙན།"བརྟག་དཔྱད་སྦྱར་བ། མཚན་ཉིད་【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】སྙན་ཞིབ་འདིས་ཡོད་པ་བཀོད་ཀྱང་མཇུག་འབྲས་མི་ལེན།
  • གཞན། མཚོ་སྔོན་གནའ་དགོན་ཞིག་ཏུ་"བོན་གྱི་གནའ་དཔེ་《ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་སྐར་ཁུངས་གསང་བའི་ཡིག》"རྙེད་ཅེས་ཤམ་བྷ་ལ་"སྐར་མའི་བར་འཛུལ་ས།"སུ་བཤད་པའི་བརྙན།(༢༠༢༥)ངོ་བོར་བཟོ་བཅོས་ཁོ་ན།【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】

(ཁ་སྣོན།)གླང་ཆེན་ཁ་འབབ་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས།

གླང་ཆེན་ཁ་འབབ།(གླང་ཆེན་གཙང་པོ།)གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ངོས་ཁ་བའི་འབྱུང་ཁུངས་ལས་བྱུང་། རྩ་མདའ་ས་བབས། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ས་ཁུལ་བརྒྱུད། ཞང་ཞུང་རིག་གནས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་ཆུ་བོ་ཡིན། བོན་གྱི་ཡིག་ཆས་འདི་"ཞང་ཞུང་གི་ཆུ་བོ་བཞི་"ཡི་གཅིག་ཏུ་བརྩི།(རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ། རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། སེང་གེ་ཁ་འབབ། དང་མཉམ་དུ། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་—གངས་རིན་པོ་ཆེའི་གནས་མཆོག་ཁུལ་ལས་བྱུང་།)། འབྱུང་ཁུངས་ས་ཁུལ་དུ་རྟོག་ཞིབ་དམིགས་བསལ་མེད། དེའི་དམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་གངས་རིན་པོ་ཆེ་—མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་གནས་མཆོག་ཡོངས་ལ་བརྟེན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/དམངས་གཏམ།】


བཅུ། མཇུག་བསྡུ། གཏམ་རྒྱུད་དང་ཚན་རིག་རྟོག་ཞིབ་ཀྱི་རིམ་དབྱེའི་བསྡུས་དོན།

10.1 སྤྱིའི་ཐག་གཅོད།

  1. ཞང་ཞུང་ལོ་རྒྱུས་རིག་གནས་ངོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གྲུབ་ཡོད།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】གུ་རུ་བཀྲ་ཤིས་དུར་ས། སྤི་དབྱངས་—དོང་དགའ་དུར་ས་ཚོགས། མཁར་གདོང་མཁར་ཤུལ་སོགས་རྟོག་ཞིབ་ཀྱིས། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ཁ་ཤས་ནས་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་༧པ་བར་བོད་ནུབ་དུ་གྲལ་རིམ་ཡོད་པ། ས་ཁུལ་མི་འདྲ་བའི་ཚོང་ལས་དྲྭ་བ།(རྒྱ་ནག་གི་དར་གོས། ཇ། དབུས་ཨེ་ཤི་ཡའི་ཟངས་མེ་ལོང་།)ཡོད་པའི་རིག་གནས་ཤིག་བྱུང་བ་ར་སྤྲོད་བྱས། བོན་གྱི་ཡིག་ཆའི་"ཞང་ཞུང་"དང་དུས་རབས་ས་ཁུལ་ཐོག་མཐུན། འོན་ཀྱང་"ཞང་ཞུང་བཙན་པོའི་རྒྱ་ཁྱོན། རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱོན་སོགས་ཞིབ་ཕྲ་དུས་རབས་རྗེས་དྲན་ལས་བྱུང་བ་མང་། དུས་མཉམ་གྱི་ཡི་གེའི་རང་དཔང་མེད།

  2. "ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་=ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས།"ནི་རིག་པའི་དཔག་འཇོག་ཡིན། ཐག་གཅོད་མ་ཡིན།【རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔག་འཇོག】ཆུ་ལུང་བརྟེན་ས།(ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་1988)དང་མཁར་གདོང་བརྟེན་ས།(༢༠༠༤ལོའི་བརྟག་དཔྱད། ༢༠༡༢ལོའི་ཚོད་བརྐོ།)རེ་རེར་ཁུངས་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཤུལ་བཞག་དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ་བྱས་མེད། "རྒྱལ་ས"ཡིན་པར་དཔང་རྟགས་མི་འདང་། ཐབས་ཤེས་རྡུལ་ཕྲན་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས་ཤུལ་བཞག་འབྲེལ་ཡོད་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་༢–༥ལ་གཟི་བརྗིད་ཆེ་ཤོས་བསྟན། ཡིག་ཆའི་ཞང་ཞུང་དུས་རབས་དང་མཐུན། འདི་ནི་ད་ལྟའི་རྒྱབ་སྐྱོར་བརྟན་ཤོས་ཡིན།

  3. བོན་གྱི་གནས་རི་གནས་མཚོའི་དམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་ནི་དད་པའི་དངོས་ཡོད་ཡིན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/དམངས་གཏམ།】གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འཇིག་རྟེན་ལྟེ་བའི་ལྟ་བ། དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོའི་གནས་མཚོ་ཆེ་ཤོས། བོན་རིའི་སྐོར་རའི་སྲོལ། བོན་གྱི་དད་པ་འཚོ་བཞིན་པའི་ཆ་ཤས་ཡིན། དད་པའི་རིག་གནས་དངོས་ཡོད་དུ་བཀོད་དགོས། འོན་ཀྱང་ས་རིག རྟོག་ཞིབ་རིག་པའི་དངོས་ཡོད་དང་མ་འདྲེས་པར་བྱ།

  4. "རང་བྱུང་"(rangjung)ནི་བོད་ཡུལ་གནས་མཆོག་ས་ཁམས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་འཕྲུལ་འཁོར་ཡིན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ངོས་གཡུང་དྲུང་རི་མོ། གནས་བསྐོར་ལམ་ཡིག་གི་"རང་བྱུང་དགྲ་བཅོམ་བཅུ་དྲུག"ནས། དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་གི་"ཡི་གེ་དང་ལག་རྗེས།"བར། རང་བྱུང་ས་བབས་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་དམ་པར་འགྲེལ་བཤད་བྱས། སྙན་ཞིབ་འདིས་ས་བབས་ངོ་བོ་དང་ཆོས་ལུགས་འགྲེལ་བཤད་རིམ་དབྱེ་བྱས་ཡོད།

  5. རྐང་རྗེས་/ལག་རྗེས་ཆེན་པོ། "གཏམ་རྒྱུད་+ཆེ་ཆུང་+བརྟག་དཔྱད་"གསུམ་ཚང་བ་གཅིག་པུ་ནི་ཆབ་མདོའི་གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་རྐང་རྗེས།(ངོ་བོར་འབུར་འདྲེན་རྐང་རྗེས།)ཡིན། གནས་མཆོག་གཞན་གྱི་རྐང་རྗེས་ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ལ་བརྟེན་པའི་རྐང་རྗེས་ཆེན་པོའི་དཔེ་མཚོན་ཁུངས་རྙེད་མེད། "ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོའི་"དངོས་པོའི་ལག་མཐིལ་རྗེས་མིང་གསལ་དཔེ་མེད། ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་གནའ་བོའི་མིའི་ལག་རྐང་རྗེས།(ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།)ཚན་རིག་གི་དཔེ་མཚོན་བྱས།

  6. "མཚོ་ལྟས་མངོན་པ་"ལྷ་མོ་བླ་མཚོར་བརྟེན། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོར་མ་ཡིན། "མཚོ་གླིང་"དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོར་ཁུངས་རྙེད་མེད། "གོ་ཆ་"རྟོག་ཞིབ་སྙན་ཞིབ་མ་མཐོང་། "ཤམ་བྷ་ལའི་སྒོ་འཛུལ་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འོག་ཏུ་ཡོད།"ངོ་བོར་དྲ་ཐོག་སྒྲོ་འདོགས་ཁོ་ན། བཞི་པོ་འདི་སྙན་ཞིབ་འདིས་ལས་དོན་སྔོན་འཇོག་གི་གལ་ཆེའི་གསལ་བཤད་བཞི་ཡིན།

10.2 དཔང་རྟགས་རིམ་པ་བསྡུས་པའི་རེའུ་མིག

ས་གནས་/བརྗོད་གཞི། གཙོ་བོའི་ཐག་གཅོད། དཔང་རྟགས་རིམ་པ།
ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས་ཡིན། བོན་གྱི་ཡིག་ཆའི་རྗེས་དྲན། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
མཁར་གདོང་མཁར་ཤུལ་=ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། ༢༠༠༤བརྟག་དཔྱད་+༢༠༡༢ཚོད་བརྐོ་+ཐབས་ཤེས་རྡུལ་ཕྲན།(དུས་རབས་༢–༥གཟི་བརྗིད་ཆེ།) 【རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔག་འཇོག】
ཆུ་ལུང་ཕུག་པ་ཚོགས་=ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་1988ལོའི་བརྟེན་ས། 【རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔག་འཇོག】
གུ་རུ་བཀྲ་ཤིས་དུར་ས།(ཧན་ཅིན།) དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ། "རྒྱལ་པོ་"དར་གོས། གསེར་གྱི་གདོང་ཁེབས། ཇ་སྔ་ཤོས། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】
གངས་རིན་པོ་ཆེ་བོན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལྟེ་བ་ཡིན། བོན་གྱི་ཡིག་ཆ་+དད་པ་འཚོ་བཞིན། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
ལྷོ་ངོས་རང་བྱུང་གཡུང་དྲུང་རི་མོ། ཁ་བས་བཅད་པའི་ས་བབས་+ཆོས་ལུགས་འགྲེལ་བཤད། 【རང་བྱུང་ས་བབས།+དམངས་གཏམ།】
མི་ལ་རས་པའི་འགྲན་བསྡུར། ནང་བསྟན་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་/དམངས་ཁྲོད་བརྗོད་གཞི། 【དམངས་གཏམ།】
༦༦༦༦མི་ཊར་/མིས་བཟོས་ཁྱིམ་རྩེག/ས་འོག་སྒོ། དྲ་ཐོག་བརྒྱུད་སྒྲོགས། 【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】
དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་བོན་གྱི་གནས་མཚོ་ཆེ་ཤོས་ཡིན། དད་ལྡན་མཉམ་འཛོམས་+ཡིག་ཆ། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོའི་མཚོ་གླིང་། ཁུངས་རྙེད་མེད། 【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】
དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཕོ་བྲང་ཡིན། ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆས་གཏམ་རྒྱུད་དྲངས། 【དམངས་གཏམ།】
བོན་རིར་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ་སྒོམ། འགྲན་བསྡུར་གཏམ། དམངས་ཁྲོད་ཁ་རྒྱུན། 【དམངས་གཏམ།】
ཐུབ་བོད་གོང་བུ་བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་།(དུས་རབས་༨སྨད།) བྲག་བརྐོས་དངོས་པོ། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】
བོན་རི་སྐོར་ར་སྤྱི་ལེ་༣༥། ཕྱོགས་མཐུན་མིན། དད་པ་འཚོ་བཞིན་པའི་ལག་ལེན། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/དམངས་གཏམ།】
གུ་གེ་རྒྱལ་རབས།(ཐུབ་བོད་རྒྱལ་གདུང་། རྒྱལ་པོ་༢༨) བོད་ཡིག་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
གུ་གེ་ཤུལ་བཞག(༡༩༦༡ལོའི་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པ།) བརྟག་དཔྱད་+སྲུང་སྐྱོབ་ལས་གཞི།(དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ་མེད།) 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】(ཤུལ་བཞག་ངོ་བོ།)
གོ་བཟང་ཕུག(མི་རོ་༣༠ལྷག) བརྟག་དཔྱད་ཐོ།(རྣམ་དབྱེ་བརྟག་མེད།) 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
"གོ་ཆ་"ཐོན། རྟོག་ཞིབ་སྙན་ཞིབ་མ་མཐོང་། 【གཏམ་རྒྱུད།/གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】
སྤི་དབྱངས་དོང་དགའ་བྲག་ཕུག(གུ་གེ་དུས་ཀྱི་ནང་བསྟན་ལྡེབས་རིས།) བརྟག་དཔྱད་+རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】
སྤི་དབྱངས་དོང་དགའ་དུར་ས་ཚོགས།(ཧན་ཅིན།) དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】
"ཞང་ཞུང་བོན་གྱི་ལྡེབས་རིས།" ཁུངས་མེད། 【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】
མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་"མ་འདྲེ་མཚོ་"མིང་གནའ། མཚོ་གཏིང་ནོར། བོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། 【དམངས་གཏམ།】
ལག་ངར་མཚོ་སྲིན་པོའི་རྒྱལ་པོ། གསེར་ཉའི་གཏམ། དམངས་ཁྲོད་ཁ་རྒྱུན། 【དམངས་གཏམ།】
"མཚོ་ལྟས་མངོན་པ་"མ་ཕམ་གཡུ་མཚོར་བརྟེན། ནོར་འཁྲུལ། ངོ་བོར་ལྷ་མོ་བླ་མཚོར་བརྟེན། 【ནོར་འཁྲུལ་གྱི་བརྒྱུད་སྒྲོགས།/གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】
ཆབ་མདོའི་གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་རྐང་རྗེས།(༢༢–༩༩.༣སེན་ཊི་མི་ཊར།) ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད་+དམངས་ཀྱི་བརྟེན་པ། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】+【དམངས་གཏམ།】
གངས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐོར་ལམ་སངས་རྒྱས་/མི་ལ་རྐང་རྗེས། གནས་བསྐོར་ལམ་ཡིག་ཡི་གེ། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
ཀརྨ་པ་/པདྨ་འབྱུང་གནས་རྐང་རྗེས། ཆོས་བརྒྱུད་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】
སྟོན་པ་གཤེན་རབ་རྐང་རྗེས་ཆེན་པོ། ཁུངས་རྙེད་མེད། 【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】
ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་ལག་རྐང་རྗེས།(ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།) ཚན་རིག་གིས་ས་བརྐོ་བརྟག་པ། 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】
ཁྱུང་རྫོང་"ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས"། གཡུ་བོན་དགོན་"རྙིང་ཤོས།" ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆས་དྲངས། 【དམངས་གཏམ།】
ཤམ་བྷ་ལའི་སྒོ་འཛུལ་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འོག་ཏུ་ཡོད། དྲ་ཐོག་གསང་དོན་རིག 【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】

10.3 མ་ཐག་གཅོད་པའི་གནད་དོན།(དྲང་པོའི་གསལ་བཤད།)

  1. ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་གནས་ཡུལ་ངེས་པ་དང་"རྒྱལ་ས"ཡིན་པ། མཁར་གདོང་མཁར་ཤུལ་དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ་བྱས་ནས་གཏན་འཁེལ་བྱེད་དགོས།
  2. "གོ་ཆ་"རྟོག་ཞིབ་དངོས་པོ་ཡོད་མེད། བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་རིག་དངོས་དོ་དམ་ལྷན་ཁང་གི་ནང་ཁུལ་སྙན་ཞིབ་ཡང་ན་《ཨ་རིའི་རིག་དངོས་དེབ》བལྟ་དགོས།
  3. དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོའི་"མཚོ་གླིང་"ཞེས་པའི་ཁུངས་མི་གསལ། གནས་མཚོ་གཞན་དང་ནོར་འཁྲུལ་ཡིན་ནམ་བརྟག་དགོས་པར་བསྐུལ།
  4. སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་རྐང་རྗེས་/ལག་རྗེས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་ས་གནས་ཞིབ་ཕྲ། ཡོངས་ཁྱབ་དྲ་ཐོག་ཁུངས་ནང་མེད། ས་ཆའི་ཁ་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས་བརྟག་དཔྱད་དགོས།
  5. སྙན་ཞིབ་འདི་ཡོངས་དྲ་ཐོག་ཁུངས་ལ་བརྟེན། ས་ཆར་བརྟག་དཔྱད་མ་བྱས། དྲ་སྨྱན་ཁུངས་ཁ་ཤས།(༣༦༠doc མི་སྒེར་གྱི་བསྐྱར་སྤེལ་སོགས།)ཡིད་རྟོན་ཚད་མེད། གནད་དོན་གལ་ཆེན་རྣམས་ཝི་ཁིས་དྲངས་པའི་རིག་པའི་ཡིག་ཆ། གཞུང་འབྲེལ་གསར་འགྱུར་ཁང་ལ་གཏན་འཁེལ་བྱས། ནང་དོན་ནང་བརྗོད་ཡོད།

10.4 རྗེས་མའི་ཞིབ་འཇུག་ལ་གྲོས་འདེབས།

  1. མཁར་གདོང་མཁར་ཤུལ་དངོས་གཞིར་ས་བརྐོར་སྐུལ་མ། འདི་ནི་"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་"གྱི་གསང་བ་འགྲོལ་བའི་ལྡེ་མིག་ཡིན། ༢༠༠༤ལོའི་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས་མཁར་ཤུལ་ཆེ་ཆུང་(སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་༡༣ཁྲི།)དང་ཤུལ་བཞག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ར་སྤྲོད་བྱས། ༢༠༡༢ལོར་ས་བཀོད་དང་ཚོད་བརྐོ་ཙམ་བྱས། རྒྱུན་ལྡན་ས་བརྐོ་བྱས་ནས་ཡི་གེའི་རྒྱུ་ཆ།(ཏམ་ག མཚན་བྱང་སོགས།)ཐོན་ན་རྒྱལ་སའི་བརྟེན་སའི་གནད་དོན་ཐད་ཀར་ལན་འདེབས་ཐུབ།
  2. "གོ་ཆ་"དང་གོ་བཟང་ཕུག་བརྟག་དཔྱད། གུ་གེ་ཤུལ་བཞག་ཉེ་འཁོར་ཕུག་པའི་དུར་སར་ལུས་ཁམས་རིག་པའི་རྣམ་དབྱེ་དང་ཐབས་ཤེས་རྡུལ་ཕྲན་ལོ་རྒྱུས་བརྟག མི་རོ་༣༠ལྷག་གི་ལོ་རྒྱུས་དང་ངོ་བོ་གཏན་འཁེལ། དེ་བཞིན་བོད་རིག་དངོས་དོ་དམ་ལྷན་ཁང་གི་༡༩༨༥ལོའི་བརྟག་དཔྱད་ཡིག་ཆ་གཞི་མ་རྒྱུན་ལྡན་བལྟ་ཞིབ། "གོ་ཆ་"གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་གཏན་འཁེལ།
  3. དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་—དར་ཕྲག་གནས་ཁུལ་གྱི་དམིགས་བསལ་བརྟག་དཔྱད། ད་ལྟ་ས་ཁུལ་འདི།(ཁྱུང་རྫོང་ཤུལ་བཞག གཡུ་བོན་དགོན། དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་།)ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆའི་འགྲེལ་བཤད་ཙམ་ཡོད། རིག་པའི་ཐོག་ནས་ཧ་ལམ་སྟོང་པ་ཉེ་བ། ས་ཐོག་བརྟག་དཔྱད་དང་ཁ་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས་ཐོ་འགོད་སྐུལ་མ། "མཚོ་གླིང་"ནོར་འཁྲུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་གསལ།
  4. སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་གནས་མཆོག་གི་ས་ཆའི་ཁ་རྒྱུན་ལོ་རྒྱུས། བོན་གྱི་དགོན་པ།(བོན་རི་ཏཱ་རེ་དགོན། ནག་ཆུ་བོན་གྱི་དགོན་པ་སོགས།)བླ་མའི་ཁ་ནས་སྟོན་པའི་རྐང་རྗེས་/ལག་རྗེས་ཞིབ་ཕྲ་བརྟེན་པ་ཡོད་སྲིད། ས་ཆར་བཅར་འདྲི་བྱེད་འོས། དྲ་ཐོག་འཚོལ་ཞིབ་ཁོ་ནར་མ་བརྟེན།
  5. "མཚོ་ལྟས་མངོན་པའི་"དཔྱད་གཞི་ཆོས་ལུགས་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག ལྷ་མོ་བླ་མཚོའི་ལྟས་མངོན་གཏམ་རྒྱུད་དང་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྤྲུལ་སྐུ་ལམ་ལུགས། སྲུང་མ་དད་མོས་ཀྱི་འབྲེལ་བ། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོའི་"གནས་མཚོ་"བརྗོད་གཞི་དང་རིགས་དབྱེ་དཔྱད་བསྡུར་བྱ། བོད་ཡུལ་"མཚོའི་དམ་པའི་ཁྱད་ཆོས།"མི་འདྲ་བའི་རྣམ་པ་གོ་བར་ཕན།
  6. དྲ་ཐོག་སྒྲོ་འདོགས་ཀྱི་འཛོལ་བར་སེམས་འཚོ། ཞིབ་འཇུག་འདིས་རྙེད་པ། གངས་རིན་པོ་ཆེ།(༦༦༦༦མི་ཊར། མིས་བཟོས་ཁྱིམ་རྩེག/ས་འོག་སྒོ།)ཤམ་བྷ་ལ།("སྐར་མའི་བར་འཛུལ་ས།")ཡར་འབྲོག་གཡུ་མཚོ།("ཆུ་འོག་གནའ་གྲོང་")བཅས་ཀྱི་"གསང་བ་འགྲོལ་"ནང་དོན་མང་པོ་དྲ་སྨྱན་དུས་མཐའི་བཟོ་བཅོས་ཁོ་ན་ཡིན། རྗེས་མའི་ཞིབ་འཇུག་གིས་"གཏམ་རྒྱུད་—ཡིག་ཆ་—རྟོག་ཞིབ་"རིམ་གསུམ་སེལ་ཆས་བཙུག་དགོས། སྙན་ཞིབ་འདིའི་དཔང་རྟགས་རིམ་བཞིའི་མ་ལག་དཔེ་མཚོན་དུ་འཇོག་ཆོག

References · 参考文献

参考文献(Sources)

以下为本报告引用的全部网络来源,按出现顺序排列;阅读时间均为2026年10月3日,均为索引(index)来源:

  1. 中文维基百科"穹隆银城":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%A9%B9%E9%9A%86%E9%93%B6%E5%9F%8E
  2. Buddhist Channel / 中国西藏信息中心《Ngari: Ancient Tibetan city》(2004-11-19):https://www.buddhistchannel.tv/index/content/index.php?id=4%2C220%2C0%2C0%2C1%2C0
  3. 英文维基百科"Kyunglung":https://en.wikipedia.org/wiki/Kyunglung
  4. 英文维基百科"Zhangzhung" / "Zhang_Zhung_culture":https://en.wikipedia.org/wiki/Zhangzhung
  5. Treasury of Lives "Khyunglung Ngulkhar"(John Bellezza):https://treasuryoflives.org/bo/institution/Khyunglung-Ngulkhar
  6. Popular Archaeology《On the Roof of the World: Discovering the Forgotten Civilization of Zhang Zhung》(Bellezza):https://popular-archaeology.com/article/on-the-roof-of-the-world-discovering-the-forgotten-civilization-of-zhang-zhung/
  7. 中文维基百科"故如甲木墓地":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%95%85%E5%A6%82%E7%94%B2%E6%9C%A8%E5%A2%93%E5%9C%B0
  8. Okar Research《Khyunglung Ngülkhar: The Silver Palace & The Garuda Valley》:http://balkhandshambhala.blogspot.com/2013/01/shamis-en-balkh-khyung-lung.html
  9. en.tibet3.com《Mt. Kailash》:https://en.tibet3.com/travel/travel_news/2016-10-27/1362.html
  10. 陈宇廷《转山纪行》(yogichen.org PDF):http://yogichen.org/gurulin/b5files/a0/A0388.pdf
  11. 《A Tibetan Guide for Pilgrimage to Ti-se》(藏文朝圣指南英译,JSTOR/scribd):https://www.scribd.com/document/299376988/A-Tibetan-Guide-for-Pilgrimage-to-Ti-se
  12. medium.com《Why Four Completely Different Religions All Consider Mount Kailash the Holiest Place on Earth》:https://medium.com/@kailashmansarovar261/why-four-completely-different-religions-all-consider-mount-kailash-the-holiest-place-on-earth-9ce9400fee2c
  13. vocal.media《The Enigma of Mount Kailash》:https://vocal.Media/wander/the-enigma-of-mount-kailash
  14. sacredland.org《Mount Kailash – Tibet – Sacred Land》:https://sacredland.org/mount-kailash-tibet/
  15. 英文维基百科"Tangra Yumco":https://en.wikipedia.org/wiki/Tangra_Yumco
  16. 《旅游知识》PDF(ertongbook,达果雪山/当惹雍错/穷宗/玉本寺章节):https://pdfyl.ertongbook.com/96/37058141.pdf
  17. 中文维基百科"本日山":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%9C%AC%E6%97%A5%E5%B1%B1
  18. 中文维基百科"古格王国遗址":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8F%A4%E6%A0%BC%E7%8E%8B%E5%9B%BD%E9%81%97%E5%9D%80
  19. 中文维基百科"古格王国":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%8F%A4%E6%A0%BC%E7%8E%8B%E5%9B%BD
  20. 360doc《古格王国遗址》(1985年考察数据,2025-11-03):http://www.360doc.com/content/25/1103/22/68915313_1164276636.shtml
  21. en.tibet3.com《What were discovered in Tibet's largest joint archaeological excavation?》(皮央—东嘎古墓群,2018-08-30):https://en.tibet3.com/news/tibet/2018-08-30/3925.html
  22. english.scio.gov.cn《The mountains, the men, the murals: Guarding a lost kingdom on roof of the world》(皮央东嘎石窟):http://english.scio.gov.cn/in-depth/2025-12/11/content_118223273.html
  23. en.tibet3.com《Tibet's largest Buddhist grotto ruins site mural replication project completed》(2016-10-26):https://en.tibet3.com/news/tibet/2016-10-26/652.html
  24. 中文维基百科"玛旁雍错":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%91%AA%E6%97%81%E9%9B%8D%E9%94%99
  25. 中文维基百科"拉昂错":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%8B%89%E6%98%82%E9%94%99
  26. 360doc《玛旁湖真的有什么宝藏吗》(摘《奥秘》杂志,2025-12-31):http://www.360doc.com/content/25/1231/15/5516683_1167637941.shtml
  27. 陕西工人报散文《拉姆拉错》(2022-09-24 PDF):http://paper.sxworker.com/upload/xpaper/2022-09-24/A4_1.pdf
  28. 《自然资源部杂志·印象·山南》(刘威,拉姆拉错):https://zrzykpywh.magtechjournal.com/CN/article/downloadArticleFile.do?attachType=PDF&id=212
  29. en.tibet3.com(新华社)《Scientists discover dinosaur footprints in Tibet》(2020-12-16):https://en.tibet3.com/news/tibet/2020-12-16/6078.html
  30. Smithsonian Magazine《Footsteps of a Dinosaur Deity》(Riley Black,2011-02-01):https://www.smithsonianmag.com/science-nature/footsteps-of-a-dinosaur-deity-93442514/
  31. SAOWA论文《Enlightened Presence》(2020,sowa-rigpa-de.de PDF,引Douglas & White 1976):http://sowa-rigpa-de.de/wp-content/uploads/2021/03/publication-ehaderer-enlightenedpresence-2020.pdf
  32. 齐鲁晚报《神秘的手印之谜》(邱桑温泉手脚印,2022-01-14 PDF):https://sjb.qlwb.com.cn/qlwb/PDF/20220114/A14.pdf
  33. 中文维基百科"格萨尔王传":https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%A0%BC%E8%90%A8%E5%B0%94%E7%8E%8B%E4%BC%A0
  34. 导游词PDF(西藏导游词,玛旁雍错"玛垂错"、四洗浴门等):https://oss-hqwx-video.hqwx.com/西藏导游词_d64fb12fdc31f6c9498692d4b2e2eb9130bb069a.pdf
  35. 故宫博物院《佛足迹图像的传播与信仰》(转引韩伟《陕西的佛足造像》、唐玉华寺佛足迹石数据):https://www.dpm.org.cn/Uploads/File/pdf/a1/10/d3/a110d32b7962a718c0104d701e44d64a.pdf

མཆན། སྙན་ཞུ་འདི་བྲིས་པའི་སྐབས་སུ་YouTube ཡི་སྐོར་རའི་བརྙན་ཐུང་དང་CGTN ཡི་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོའི་བརྙན་འཕྲིན་སོགས་བརྙན་རིགས་ཀྱི་ཡི་གེའི་འགྲེལ་བཤད་ལའང་གཞིགས་ཡོད། འོན་ཀྱང་རྒྱབ་ལྗོངས་ཙམ་དུ་བཟུང་བ་ཡིན་པས་གཙོ་བོའི་ཁུངས་གཏུགས་སུ་བཅུག་མེད།