སྙན་ཞུ་འདིས་ངག་རྒྱུན་གཏམ་རྒྱུད་དང་རིག་པའི་རྟོག་ཞིབ་ཁག་ཁག་ཏུ་ཕྱེ་ནས། གནད་དོན་གལ་ཆེན་རེ་རེའི་རྗེས་སུ་གཤམ་གྱི་རིམ་པ་བཞིའི་ནང་གི་གཅིག་བཀོད་ཡོད།
"ཞབས་རྗེས་ཆེན་པོ་""ཕྱག་རྗེས་ཆེན་པོ་"ཞེས་པའི་སྐོར་ལ། ལས་འགན་གྱི་བླང་བྱ་ལྟར། ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ་བཤད་པའི་ཆེ་ཆུང་། (རིང་ཐུང་།) གནས་ཡུལ། དེ་དང་འབྲེལ་བའི་དམ་པའི་སྐྱེས་བུ། ཆེ་ཆུང་གི་བཤད་ཚུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས། (ཡིག་ཆ། ངག་རྒྱུན། དངོས་བརྟག) ས་གནས་སུ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་མིན་བཅས་བཀོད་ཡོད། དཔང་རྟགས་མེད་པ་རྣམས་ལ། "ཟིན་ཐོ་མེད།""གཏན་ཁེལ་བྱེད་མ་ཐུབ།"ཞེས་ཇི་བཞིན་བཀོད་ཅིང་། གྲངས་ཀ་བཟོས་མེད།
"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར།"(བོད་ཡིག ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། ཝེ་ལིའི་སྒྲ་གདངས། khyung lung dngul mkhar ཡང་ན"穹隆银城"ཞེས་བསྒྱུར།)ནི"ཁྱུང་གི་ལུང་པའི་དངུལ་མཁར།"ཞེས་པའི་དོན་ཡིན། "ཁྱུང་"(khyung)ནི་ཁྱུང་ཆེན། "ལུང་"ནི་ས་གནས། "དངུལ་"ནི་དངུལ། "མཁར་"ནི་མཁར་རྫོང་ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས་༡)
ས་གནས་ཀྱི་ཐོག་ནས། དེ་ནིགངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ནུབ། གླང་ཆེན་གཙང་པོའི་སྟོད་རྒྱུད་ཀྱི་ཆུ་བོའི་གཞུང་སུ་བཅད་ཡོད། ཞིབ་ཕྲའི་བཅད་ས་ལ་བཤད་ཚུལ་གཉིས་ཡོད། (༡.༤རུ་གསལ།) གཅིག་ནི་ད་ལྟའི་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་རྩ་མདའ་རྫོང་ཁོངས་ཀྱི་ཁྱུང་ལུང་། (Qulong/Khyunglung)བྲག་ཕུག་ཚོགས་པའི་ཉེ་འདབས། གཅིག་ནི་སྒར་རྫོང་མོན་སེར་ཤང་གི་མཁར་གདོང་གི་ཉེ་འདབས་ཡིན། དེང་དུས་ཀྱི་ཁྱུང་ལུང་གྲོང་ཚོ་ནི་གནའ་ཤུལ་གྱི་སྟོད་ཆ་མི་རིང་བར་ཡོད་པའི་གྲོང་ཚོ་ཆུང་ཆུང་ཞིག་ཡིན་ཞིང་། ས་གནས་དེའི་མི་རྣམས་ཁྲོད་དུ་ད་ལྟའང་བོན་ལ་དད་པ་བྱེད་མཁན་ཡོད།(འབྱུང་ཁུངས་༡)
བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ནིགནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་ས།ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས་༡། འབྱུང་ཁུངས་༣)
ཐག་གཅོད། ཁྲིམས་མཐུན་ཆེན་པོའི་ས་བརྐོ་ནམ་ཡང་བྱས་མེད། བྱས་པ་ནི་འདི་དག་ཁོ་ན་ཡིན། ས་ངོས་རྟོག་ཞིབ། (༢༠༠༤ལོ་སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན།/བོད་རིག་དངོས་ཅུས།) བཀོད་འབོར་དང་ཚོད་བརྐོ། (༢༠༡༢ལོ་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་ཁང་རྟོག་ཞིབ་ཁང་།/བོད་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་ཁང་གིས་མཁར་གདོང་གནའ་མཁར་དང་གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོའི་བཀོད་འབོར་དང་ཚོད་བརྐོ།) བང་སོའི་བརྐོ་འདོན། (གུ་རུ་རྒྱ་མུའི་བང་སོ་༡༠ལྷག) ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི"རྒྱལ་ས་"ཡིན་མིན། (ཁྱུང་ལུང་གི་བཤད་ཚུལ་ཡང་ན་མཁར་གདོང་གི་བཤད་ཚུལ།) ད་བར་དུ་ཡིག་ཆའི་ས་མིང་བཅད་པ་དང་རྟོག་ཞིབ་གནའ་རྫས་ཀྱི་དུས་ཚོད་དང་ཆེ་ཆུང་ལ་བརྟེན་པའི་མཁས་པའི་དཔྱད་དཔོགཡིན། གཏན་ཁེལ་གྱི་དཔང་རྟགས། (དཔེར་ན་གནའ་མཁར་ཁྲོད་ནས་རང་ངོས་འཛིན་པའི་ཡི་གེའི་རྒྱུ་ཆ་ཐོན་པ་ལྟ་བུ།) ད་བར་མེད།
"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་"གི་ངག་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ། ཡིག་ཆ་ཁྲོད་ཀྱི་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྣམ་པ་མདོར་བསྡུས་ན།
གངས་རིན་པོ་ཆེ། (བོད་ཡིག gangs rin po che "གངས་ཀྱི་རིན་པོ་ཆེ་"ཞེས་པའི་དོན།) བོད་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་ཁོངས་སུ་ཡོད། གངས་ཏི་སེའི་རི་རྒྱུད་ཀྱི་གཙོ་རི་ཡིན། ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་ཁྲོད་དུ་མཐོ་ཚད༦༦༣༨སྨིཞེས་བྲིས། ༦༦༥༦སྨི། ༦༧༡༤སྨི་ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་གཞན་ཡང་ཡོད། (སྔ་མའི་བཀོད་འབོར་གྱི་ཚད་གཞི་མི་འདྲ་བ་ལས་བྱུང་བར་འདོད།) སྙན་ཞུ་འདིས་ཡོངས་ཁྱབ་ཤོས་༦༦༣༨སྨི་བཟུང་ཞིང་། བཤད་ཚུལ་གཞན་ལ་དོགས་འཚོ་བཀོད། རི་ལུས་ནི་དཀོན་པོའི་གྲུ་བཞིའི་སེར་ཕུང་གི་དབྱིབས། ངོས་བཞི་གཙོ་བོ་ཤར་ལྷོ་ནུབ་བྱང་དུ་ཕྱོགས། རི་རྩེ་གཅིག་པུས་འཁོར་དུ་གཟེངས།(འབྱུང་ཁུངས། en.tibet3.com Mt. Kailash; sacredland.org)
དེ་ནི་གླང་ཆེན་གཙང་པོ། ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ། (མ་ཆུ།) གླང་ཆེན་གཙང་པོ། (རླང་ཆེན་གཙང་པོ།) རྨ་བྱ་གཙང་པོ། (སྒར་གཙང་པོ།) ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་འབྱུང་ཁུངས་ས་ཁུལ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་བཞི། (བོན། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན། ཧིན་དུ། གྱཻ་ན།) ཀྱིས་མཉམ་དུ་བཀུར་བའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྟེ་བ་ཡིན།
"རང་འབྱུང་"(བོད་ཡིག rang byung / rangjung "རང་བྱུང་། མིས་བཟོས་མ་ཡིན་པ་"ཞེས་པའི་དོན།)ནི་བོད་ཀྱི་དམ་པའི་ས་ཁམས་ཀྱི་བློ་དོན་གཙོ་བོ་ཡིན། བྲག་རིའི་སྟེང་དུ་བརྐོས་མ་བརྐོས་པར་རང་བྱུང་དུ་ཤར་བའི་སྐུ་བརྙན། ཡི་གེ། རྟགས་རྣམས་ལ་དམ་པའི་རང་ཤར་དུ་བལྟ། གངས་རིན་པོ་ཆེ་དང་འབྲེལ་བའི"རང་འབྱུང་"ངག་རྒྱུན་ལ་རིམ་པ་གསུམ་ཡོད།
ལྷོ་ངོས་ཀྱི་རང་བྱུང་གཡུང་དྲུང་རི་མོ། ལྷོ་ཕྱོགས་ནས་བལྟས་ན། རི་ལུས་ཀྱི་གཤོང་གཤོང་དུ་ཆད་པའི་གངས་ཆབ་ཀྱི་ཤུལ། (གངས་འཇིག་གི་བརྐོས་ཤུལ།)དང་འཕྲེད་དུ་ཆགས་པའི་བྲག་རིམ་གཉིས་སྦྱོར་ནས་གཡུང་དྲུང་གི་དབྱིབས་སུ་ཆགས། ཉི་ནུབ་ཀྱི་དུས་སུ། རི་ལུས་ཀྱི་གྲིབ་གཟུགས་ཀྱང་ལྷོ་ངོས་སུ་གཡུང་དྲུང་གི་གཟུགས་སུ་འཕངས། "སྤྱི་ལེ་བཅུ་ཕྲག་ལྷག་གི་ས་ནས་མཐོང་ཐུབ།" "བོན་གྱི་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས། གཡུང་དྲུང་ཆེན་པོ་ནི་ལྷ་རྣམས་ཀྱིས་བྲག་ངོས་སུ་རང་བྱུང་དུ་བཞེངས་པར་འདོད།"(འབྱུང་ཁུངས། en.tibet3.com; vocal.media; medium.com)——ས་ཁམས་རིག་པའི་ཆ་ནས་ནི་གངས་འཇིག་གི་ས་བབས་དང་སླ་བྲག་གི་རིམ་པའི་རང་བྱུང་སྦྱོར་བ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཆ་ནས"རང་འབྱུང་"གི་གཡུང་དྲུང་དམ་རྟགས་སུ་འགྲེལ། སྙན་ཞུ་འདིས་དེ་ལཞེས་བཀོད།
གནས་སྐོར་ལམ་སྟོན་ཁྲོད་ཀྱི"རང་འབྱུང་"དམ་རྟགས། བོད་ཡིག《ཏི་སེའི་གནས་སྐོར་ལམ་སྟོན།》(A Tibetan Guide for Pilgrimage to Ti-se)ལྟར། དུས་རབས་༡༢–༡༣པའི་བླ་ཆེན་རྒྱལ་བ་རྒོད་ཚང་པ། (rGyal-ba rGod-tshang-pa ༡༡༨༩–༡༢༥༨)སྐོར་བར་ཕེབས་སྐབས། ལ་ལུང་གཤོང་གི་འོག་རྒྱུད་ཀྱི་ཆུ་འགྲམ་དུ་ཐབ་རྡོ་ལེན་པར། "རྡོ་ཚང་མ་རང་འབྱུང་། (rang-byung)གི་སྐུ་བརྙན་དང་ཡི་གེར་གྱུར།" ཐབ་རྡོ་ཐ་མལ་བ་གཅིག་ཀྱང་མ་རྙེད། ས་གནས་དེར་ཕྱིས་སུ"ཕྱག་འཚལ་སྒང་"(Phyag-'tshal-sgang ཕྱག་འཚལ་སྒང་།)ཞེས་ཐོག ཡང་བྲག་གཅིག"མཆོད་རྟེན་འདྲ་"ཞེས། "རང་འབྱུང་གནས་བརྟན་བཅུ་དྲུག"(gNas-brtan bCu-drug Rang-'byung)ཞེས་བཏགས།(འབྱུང་ཁུངས། scribdབོད་ཡིག་གནས་སྐོར་ལམ་སྟོན་གྱི་དབྱིན་བསྒྱུར། གདོད་མ་JSTOR)
གྲངས་ཀའི་སྒྲོ་འདོགས་དཔྱད་སེལ། དྲ་རྒྱར་ཁྱབ་པའི"གངས་རིན་པོ་ཆེའི་མཐོ་ཚད་༦༦༦༦སྨི། དབྱིན་ཇིའི་གིས་སྟོན་ཧེན་ཇི་བར་༦༦༦༦སྤྱི་ལེ་"ཞེས་པ། བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་རྟེན་གཞི་གང་ཡང་མེད། དཔེ་མཚོན་མཚོན་པའིཡིན། སྙན་ཞུ་འདིས་མི་ལེན། དེ་བཞིན"རི་ལུས་ནི་མིས་བཟོས་པའི་སེར་ཕུང་"(ཨུ་རུ་སུའི་མིག་སྨན་པ་མུར་ད་ཤེབ་སོགས་ཀྱིས་བཤད།)ཞེས་པ་རྒྱ་ནག་གཞུང་ཕྱོགས་དང་ས་ཁམས་རིག་པས་བཀག་ཟིན།
གངས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་ཆོས་ལུགས་བཞིའི་མཉམ་བཀུར་གྱི་ལྷ་རི་ཡིན་པས། རི་རྩེར་འཛེགས་པ་བཀག་ཟིན།(རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་གསལ་པོར་རི་འཛེགས་བྱ་འགུལ་བཀག) ནམ་ཡང་རྟོག་ཞིབ་བརྐོ་འདོན་བྱས་མེད། རི་ལུས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་ནི་ས་ཁམས་ས་བབས་བལྟ་ཞིབ་དང་རྒྱང་རིང་བརྙན་རིས་ཁོ་ནར་ཚུད། "རི་ལུས་ནང་གི་བརྟག་དཔྱད་"ཞེས་པའི་ཚན་རིག་གི་ཟིན་ཐོ་ཡིད་ཆེས་ཅན་གང་ཡང་མེད། དྲ་རྒྱར་ཁྱབ་པའི"རི་ནང་སྟོང་པ་""ས་ལྟེའི་སྒོ་"ཞེས་པ་ནིཡིན།
གངས་རིན་པོ་ཆེ་ནི་དཀོན་པོའི་ཆོས་ལུགས་བཞིའི་མཉམ་བཀུར་གྱི་ལྷ་རི་ཡིན། ཆོས་ལུགས་སོ་སོའི་ངག་རྒྱུན་ལ་འདྲ་བ་ཡང་ཡོད། འགྲན་པ་ཡང་ཡོད། རེའུ་མིག་ལྟར།
| ཆོས་ལུགས། | རི་མིང་། | གཙོ་བོའི་ལྷ།/དམ་པའི་སྐྱེས་བུ། | གཙོ་བོའི་ངག་རྒྱུན། | སྐོར་བའི་ཕྱོགས། |
|---|---|---|---|---|
| བོན། | ཏི་སེ། (Tise) གཡུང་དྲུང་དགུ་བརྩེགས། (Yungdrung Gutseg) | གནམ་གྱི་ལྷ་མོ་སི་པའི་མེན། (Sipaimen) | སྲིད་པའི་ལྟེ་བ། (axis mundi) ཐུགས་སྟོབས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས། རི་ལུས་ཀྱི་རང་བྱུང་གཡུང་དྲུང་ནི་རང་ཤར་གྱི་དམ་རྟགས། | གཡོན་སྐོར། |
| བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན། | གངས་རིན་པོ་ཆེ། (gangs rin po che) | བདེ་མཆོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར། (Demchok) | རི་རབ་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་དུ་ཤར་བ། མི་ལ་རས་པས་ཆོ་འཕྲུལ་འགྲན་ནས་རྒྱལ་བའི་རྗེས་སུ་ནང་པའི་སྲུང་དུ་གྱུར། སྐོར་བ་གཅིག་གིས་སྐྱེ་བ་གཅིག་གི་སྡིག་པ་སེལ། | གཡས་སྐོར། |
| ཧིན་དུ། | Kailash(迦梨罗娑) | ཤི་བ། (Shiva)དང་ཁོང་གི་བཙུན་མོ་གངས་རིའི་ལྷ་མོ། | ཤི་བ་རྟག་ཏུ་བསམ་གཏན་ལ་བཞུགས་པའི་ཁྲི། མཚོ་འདི། (མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ།)ནི་ཚངས་པའི་ཐུགས་ཀྱིས་བྱས་པར་བཤད། | གཡས་སྐོར། |
| གྱཻ་ན། | Ashtapada(八足山) | དང་པོའི་སྟོན་པ་Rishabhadeva(勒舍婆那陀) | དང་པོའི་སྟོན་པ་འདིར་ཐར་པ། (moksha)ཐོབ་པའི་གནས། | གཡས་སྐོར། |
(འབྱུང་ཁུངས། sacredland.org; collectingmoments.in; tourtraveltibet.com; medium.com)
ནན་གྱིས་བཤད་དགོས་པ། ཆོས་ལུགས་བཞིའི་ངག་རྒྱུན་ཁྲོད་དུ། བོན་གྱི་སྲིད་པའི་ལྟེ་བའི་ལྟ་བ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་ནས་སྔ་ཤོས།(ནང་པ་དུས་རབས་༧པར་བོད་དུ་དར་བའི་སྔོན།) ནང་པའི"བདེ་མཆོག་གི་དཀྱིལ་འཁོར་"ཞེས་པ་དང་། ཧིན་དུའི"ཤི་བའི་ཁྲི་"ཞེས་པ་ནི་གནའ་བོའི་དམ་པའི་ས་ཁམས་སྟེང་དུ་སྣོན་པའི་འགྲེལ་བཤད་རིམ་པ་ཡིན། "རིམ་བརྒྱུད་ཀྱི་དམ་པ་ཉིད་"འདི་ཉིད་གངས་རིན་པོ་ཆེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྷ་རིར་གྱུར་བའི་རྒྱུ་ཡིན། སྐོར་བའི་ཕན་ཡོན་བཤད་ཚུལ། (སྐོར་བ་གཅིག་གིས་སྐྱེ་བ་གཅིག་གི་སྡིག་པ་སེལ། ༡༠༨སྐོར་གྱིས་ཐར་པ་ཐོབ། རྟ་ལོའི་སྐོར་གཅིག་བཅུ་གསུམ་དང་མཉམ།) ཆོས་བརྒྱུད་སོ་སོའི་ཡིག་ཆ་ཁྲོད་དུ་བཤད་ཚུལ་གཅིག་མཚུངས།
དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ། (ཡང་Tangra Yumco / Dangra Yumtso ཞེས་འབྲི།) བོད་བྱང་ཆུབ་ཉི་མ་རྫོང་ཁོངས། བྱང་ཐང་གི་ལྟེ་བར་ཡོད། མཚོ་ངོས་ཀྱི་མཐོ་ཚད༤༥༢༨སྨི། རྒྱ་ཁྱོནསྤྱི་ལེ་ངོས་གྲུ་བཞི་༨༣༥.༨། རིང་ཚད་སྤྱི་ལེ་༧༡.༧། ཞེང་ཚད་ཆ་སྙོམས་སྤྱི་ལེ་༡༡.༦༥། (ཞེང་ཤོས་སྤྱི་ལེ་༡༩.༤།)(འབྱུང་ཁུངས། དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་Tangra Yumco 《རྒྱ་ནག་གི་མཚོ་ཁག་གི་ཟིན་བྲིས།》ནས་དྲངས།) CGTNའི་བརྙན་འཕྲིན་ལྟར་མཚོ་གཏིང་སྨི་༢༣༠ལྷག་ཟབ། "བོད་ཀྱི་མཚོ་ཟབ་ཤོས།""གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པ་ཆེ་ཤོས།"ཞེས་བཤད། (བརྒྱུད་ལམ་གྱི་བཤད་ཚུལ། དཔྱད་གཞིར་འཛིན།)
དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁིས་གསལ་པོར། "It is the holy lake of the Bön believers."(དེ་ནི་བོན་གྱི་དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱི་མཚོ་དམ་པ་ཡིན།)ཞེས་བྲིས། བྱང་ཐང་འབྲོག་པའི་སྲོལ་གྱི་མཉམ་བསྡུར་ཁྲོད་དུ། "སྟོད་ཀྱི་གངས་ཏི་སེ་དང་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ། བར་གྱི་དྭ་རྒོ་གངས་རི་དང་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ། སྨད་ཀྱི་གཉན་ཆེན་ཐང་ལྷ་དང་གནམ་མཚོ་"བཅས་བོད་ཀྱི་རི་མཚོ་གྲགས་ཅན་གསུམ་དུ་བགྲང་། དྭངས་ར་གཡུ་མཚོ་དང་དྭ་རྒོ་གངས་རི་གཉིས"བར་"གི་ཚོགས་པ་གྲུབ། བོན་གྱི་སྲིད་པའི་ལྟ་བ་ཁྲོད་དུ་ནུབ་ཕྱོགས་གངས་ཏི་སེ—མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་ལྗིད་མཉམ་གྱི་མཚོ་དམ་པ་ཡིན།(འབྱུང་ཁུངས། ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱ་PDF)
"བོན་གྱི་མཚོ་དམ་པ་དང་པོ་" མཚོའི་ལྷ་མོ། རྡོ་རྗེའི་གཟུགས་ཀྱི་མཚོ། ཆུ་མིག་བཞི། དྭངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་། མཚོ་གླིང་།
བོན་རི(བོད་སྐད་དུ bon ri ཞེས་པ་ནི་"བོན་གྱི་རི་"ཞེས་པའོ)ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཉིང་ཁྲི་གྲོང་ཁྱེར་སྦྲག་ཡིབ་ཆུས་ཉིང་ཁྲི་གྲོང་རྡལ(སྤྲ་ལ)གྱི་ཤར་ལྷོར་ཡོད་ལ། ཡར་ཀླུངས་གཙང་པོའི་བྱང་ངོས་སུ་ཆགས་ཡོད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"本日山")。
གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གནས་ཤུལ་ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་རྩ་མདའ་རྫོང་མཐོ་ལྡིང་གྲོང་རྡལ་གླང་ཆེན་ཁ་འབབ་ཀྱི་ལྷོ་ངོས་ཀྱི་རི་བྲག་ཞིག་གི་སྟེང་དུ་ཡོད་ལ། རྩ་མདའ་རྫོང་ཁག་ནས་སྤྱི་ལེ་18ཙམ་གྱི་སར(གནས་ཚུལ་འདི་31°27′58″N、79°40′14″E)། གནས་ཤུལ་རི་རྐང་ནས་རི་རྩེ་བར་རི་ལ་བརྟེན་ནས་བསྐྲུན་ཡོད་ལ། མཐོ་ཚད་ཀྱི་ཁྱད་པར་སྨི་175ཡོད། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་18ཝན(ཞིབ་ཕྲ་5.4ལ་གཟིགས། རྒྱལ་ས་ཡོངས་ཀྱི་ཁྱོན་ཆེ་ཆུང་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་72ཝན་ཟེར་བའང་ཡོད)【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"古格王国遗址")。
སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་གནས་ཤུལ་ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་རྩ་མདའ་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། བོད་དུ་ད་བར་དུ་རྙེད་པའི་ནང་པའི་བྲག་ཕུག་གནས་ཤུལ་ཆེ་ཤོསཡིན། བྲག་ཕུག་1000ལྷག་ཡོད(ཡུལ་སྐོར་གྱི་གནས་ཚུལ་ཁ་ཤས་ལྟར་ན་"བྲག་ཕུག་1000ལྷག")། 2013ལོར་སྤི་དབྱངས་དང་མདོང་དགའི་བྲག་ཕུག་གཉིས་མཉམ་དུ་རྒྱལ་ཡོངས་གཙོ་གནད་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་ཚན་དུ་ཚུད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། english.scio.gov.cn;en.tibet3.com)。
བྲག་ཕུག་ཚོགས་ནི་གུ་གེ་སྐབས་ཀྱི་ནང་པའི་ལྷག་མ་ཡིན【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】། གནའ་དུར་ཚོགས་ནི་ཞང་ཞུང་སྐབས(ཧན་ཅིན)ཀྱི་ལྷག་མ་ཡིན【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】། "ཞང་ཞུང་བོན་གྱི་ལྡེབས་རིས"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་ནི【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】ཡིན།
ས་གནས། མངའ་རིས་ས་ཁུལ་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། ལ་ངང་མཚོ་དང་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་རི་བོ་དང་ཉེ། མཚོ་ངོས་ཀྱི་མཐོ་ཚད་སྨི་4588། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་412། ཆ་སྙོམས་གཏིང་ཚད་སྨི་46། གཏིང་ཚད་ཆེས་ཟབ་ས་སྨི་90། མངར་ཆུའི་མཚོ། འཛམ་གླིང་གི་མཐོ་ཚད་ཆེས་མཐོ་བའི་མངར་ཆུའི་མཚོའི་གྲས་སུ་གྲགས། རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་རང་བྱུང་སྲུང་སྐྱོབ་ཁུལ་ཡིན【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"玛旁雍错")。
གཏམ་རྒྱུད་དང་བོན་གྱི་འབྲེལ་བ།
ས་གནས། སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དུ་ཡོད་ལ། ཤར་ན་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་འབྲེལ། ཚྭ་ཆུའི་མཚོ། རྒྱ་ཁྱོན་སྤྱི་ཆིང་གྲུ་བཞི་མ་268.5། མཐོ་ཚད་སྨི་4572། བོད་སྐད་དུ་"དུག་ཅན་གྱི་མཚོ་ནག་"ཞེས་པའི་དོན། མཚོའི་འགྲམ་དུ་རྩྭ་ཤིང་མེད་ཅིང་། མཚོ་ཆུ་མི་ཕྱུགས་གཉིས་ཀས་འཐུང་དུ་མི་བཏུབ་པས། གྲགས་ཆེན་"སྲིན་པོའི་མཚོ་"ཞེས་བརྗོད【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཁུངས། རྒྱ་ཡིག་ཝེ་ཁི་"拉昂错")། ལོ་རྒྱུས་ཐོག་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་དང་མཚོ་གཅིག་ཡིན། ཕྱིས་སུ་གནམ་གཤིས་འགྱུར་ནས་མཚོ་ངོས་མར་ཆགས་པས། རི་རྒྱུད་དོག་པོ་ཞིག་གིས་བར་བཅད། མཚོ་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་ས་ཁུལ་དོག་པོ་དེ་ནི་སྤུ་ཧྲེང་རྫོང་དུ་འགྲོ་འོང་བྱེད་པའི་འགྲུལ་ལམ་གཙོ་བོ་ཡིན།
གཏམ་རྒྱུད།
ལས་འགན་གྱིས་"མཚོ་ལྷས་སྣང་བརྙན་སྟོན་པ་"ཞེས་པའི་བཤད་ཚུལ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་དགོས་པར་བཀའ་བསྩལ། བཙལ་ཞིབ་བྱས་པ་ལྟར་ན། "མཚོ་ལྷས་སྣང་བརྙན་སྟོན་པ་"(མཚོ་ངོས་སུ་ཚེ་སྔ་ཕྱིའི་སྣང་བརྙན་ཤར་ནས་ལས་དབང་ལུང་བསྟན་བྱེད་པ)ནི་ལྷ་མོ་བླ་མཚོའི་གཏམ་རྒྱུད་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོའི་མ་ཡིན།
| # | ས་གནས། | བརྟེན་པའི་དམ་པའི་གང་ཟག | གཏམ་རྒྱུད་དུ་བཤད་པའི་ཆེ་ཆུང་(སྲིད་×ཞེང་།) | ཆེ་ཆུང་གི་ཁུངས། | ས་ཆར་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ཡོད་མེད། | དཔང་རྟགས་ཀྱི་རིམ་པ། |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | ཆབ་མདོ་གྲོང་ཁྱེར།(སྤང་མདའ་གནམ་ཐང་—ཆབ་མདོ་རྫོང་གཞུང་ལམ་ཟུར།)རྡོ་གཅལ་རྐང་རྗེས་ཚོགས། | གེ་སར་རྒྱལ་པོ།(ས་གནས་དམངས་གཏམ།) | སྲིད་༢༢–༩༩.༣ སེན་ཊི་མི་ཊར།(རྐང་རྗེས་༩༩། ཆེ་ཆུང་མི་འདྲ་བ།) | ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད།:རྒྱ་ནག་ཨ་མེ་རི་ཀ་འཇར་མན་གསུམ་གྱི་ཚོགས་པས་༢༠༡༧–༢༠༡༩ལོར་བརྟག་དཔྱད་བྱས། གྲུབ་འབྲས་《Historical Biology》དུས་དེབ།(༢༠༢༠ཟླ་༡༢)ཐོག་བཀོད། སྣེ་འཁྲིད་པ་ཞིང་ལི་དཱ།(རྒྱ་ནག་ས་རིག་སློབ་ཆེན།) | ཡོད། རྐང་རྗེས་༩༩་རེ་རེ་བཞིན་ཚད་བླངས། ཆེ་ཤོས་སྲིད་༩༩.༣ སེན་ཊི་མི་ཊར། | རྐང་རྗེས་ངོ་བོ།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】། གེ་སར་རྒྱལ་པོར་བརྟེན་པ།【དམངས་གཏམ།】 |
| 2 | གངས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐོར་ལམ་དཀྱིལ་འཁོར་སྟེང་(dKyil-'khor-steng)གི་"མི་གཡོ་བའི་གཟེར།" | ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ།(སྟོན་པ་སངས་རྒྱས།),མཐའ་འཁོར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ལྔ་བརྒྱའི་རྐང་རྗེས། | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(བོད་ཡིག《ཏི་སེ་གནས་བསྐོར་གྱི་ལམ་ཡིག》ཡི་གེ།) |
| 3 | གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ནཱ་རོ་བོན་ཆུང་གི་གནས་ཁང་ཕུག་ནང་། | མི་ལ་རས་པ། | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(གོང་དང་འདྲ།) |
| 4 | Shul Chu Karpo རྡོ་ཆེན། | ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པ་ཆོས་དབྱིངས་རྡོ་རྗེ།(༡༦༠༤–༡༦༧༤) | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(Douglas & White 1976, SAOWA གཞུང་ལས་དྲངས།) |
| 5 | ཙཱ་རི་གནས་རིའི་བྲག | ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པ་བདེ་ཆེན་རྡོ་རྗེ།(༡༧༩༨–༡༨༦༨) | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(གོང་དང་འདྲ།) |
| 6 | ཀམ་པོ་གངས་རའི་ཕུག་པ་དུ་མ། | ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བརྒྱད་པ་མི་བསྐྱོད་རྡོ་རྗེ། | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(གོང་དང་འདྲ།) |
| 7 | འབྲུག་བུམ་ཐང་སྐུ་རྗེས་གནས་ཁང་། | པདྨ་འབྱུང་གནས།(སྐུ་བྲག་ལ་བཏབ་པ། རྐང་གཅིག་གི་རྗེས་མ་ཡིན།) | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】(ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་ཐར། SAOWA གཞུང་ལས་དྲངས།) |
| 8 | གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འབྲི་ར་དགོན། | གཡག་རྭའི་རྗེས།(སེང་གེའི་གདོང་ཅན་མཁའ་འགྲོ་མའི་སྤྲུལ་པའི་གཡག)+འགོད་ཚང་པའི་ཞྭ་མོའི་རྗེས། | བེད་སྤྱོད་མེད།(མིའི་རྐང་རྗེས་མ་ཡིན།) | — | མེད། | 【དམངས་གཏམ།】(《གནས་སྐོར་གྱི་ཟིན་ཐོ།》) |
| 9 | གངས་རིན་པོ་ཆེའི་མཁའ་འགྲོ་ཁྲུས་ཁང་། | སྐོར་བའི་ཨ་མ།(ལག་ངར་གྱི་རྗེས། ལག་མཐིལ་གྱི་རྗེས་མ་ཡིན།) | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【དམངས་གཏམ།】(《གནས་སྐོར་གྱི་ཟིན་ཐོ།》) |
| 10 | དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་ཤར་དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་གི་བྲག | མིང་མ་བཏགས་པའི་གང་ཟག("ཡི་གེ་དང་ལག་རྗེས་སོགས་རང་བྱུང་གི་རྗེས།") | ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། | — | མེད། | 【དམངས་གཏམ།】(ཡུལ་སྐོར་ཤེས་བྱའི་ཡིག་ཆ།) |
| 11 | (མི་གསལ།) | སྟོན་པ་གཤེན་རབ། | ས་གནས་དང་ཆེ་ཆུང་གང་གི་ཐོ་ཡང་མེད། | — | མེད། | 【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】 |
| 12 | ལྷ་ས་སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་ཆུས་ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན།(དཔེ་མཚོན། གནས་མཆོག་མ་ཡིན།) | གནའ་བོའི་མི།(དམ་པའི་གང་ཟག་མ་ཡིན།) | ལག་རྗེས་༥+རྐང་རྗེས་༥།(ཆེ་ཆུང་ཞིབ་ཕྲ་གསར་འགྱུར་ཐོག་མ་བཀོད།) | ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད།:ཀོང་ཀྲོའུ་སློབ་ཆེན་ཀྲང་ཏན་ཚོགས་པ་+དབྱིན་ཇི་བྷོརྣི་མོ་སི་སློབ་ཆེན་Bennett ཚོགས་པ་+ཞི་ཨན་རྒྱལ་སྤྱི་སློབ་ཆེན་ཁྲེང་ཧའེ་ཚོགས་པ། ཨུ་ར་ནི་ཡམ་ལོ་རྒྱུས་བརྟག་དཔྱད། | ཡོད། ད་ལྟ་ནས་ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།(མཛུབ་རྗེས་ཐད་ཀར་བརྟག་པར་ལོ་འབུམ་༡༨.༧–༢༠.༧),༢༠༢༡ལོའི་འཛམ་གླིང་རྟོག་ཞིབ་ཆེན་པོ་བཅུའི་གྲས་སུ་ཚུད། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 |
(༡)གེ་སར་རྒྱལ་པོར་བརྟེན་པ། ཆབ་མདོའི་འབུར་འདྲེན་རྐང་རྗེས་ཚོགས།——འདི་ནི་བོད་ཡུལ་ཡོངས་སུ་"གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་བརྟེན་པ་+ཆེ་ཆུང་གསལ་བ་+ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད་"གསུམ་ཚང་བའི་རྐང་རྗེས་ཆེན་པོའི་དཔེ་གཅིག་པུ་ཡིན། འོན་ཀྱང་དེའི་བརྟག་པའི་ངོ་བོ་ནི་འབུར་འདྲེན་གྱི་རྐང་རྗེས་ཡིན།
(༢)ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་དང་མི་ལ་རས་པར་བརྟེན་པ། གངས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐོར་ལམ།——བོད་ཡིག《ཏི་སེ་གནས་བསྐོར་གྱི་ལམ་ཡིག》ལས་དཀྱིལ་འཁོར་སྟེང་གི་"མི་གཡོ་བའི་གཟེར།"ནི་"སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྐང་རྗེས། མཐའ་འཁོར་དུ་དགྲ་བཅོམ་པ་ལྔ་བརྒྱའི་རྐང་རྗེས།"ཞེས་གསལ། ནཱ་རོ་བོན་ཆུང་གི་གནས་ཁང་ཕུག་ནང་"མི་ལ་བླ་མའི་རྐང་རྗེས།"ཡོད།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། བརྟག་དཔྱད་མེད།(ཁུངས། scribd བོད་ཡིག་གནས་ཡིག་གི་དབྱིན་བསྒྱུར།)。
(༣)ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་རིམ་བྱོན་དང་པདྨ་འབྱུང་གནས་ལ་བརྟེན་པ།——བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ལྟར།(Douglas & White 1976, ༢༠༢༠ལོའི་SAOWA གཞུང་ལས་དྲངས།)ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བརྒྱད་པས་ཀམ་པོ་གངས་རའི་ཕུག་པར་དང་། སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་པས་Shul Chu Karpo རྡོ་ཆེན་ལ། སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་ཙཱ་རི་གནས་རིར་རྐང་རྗེས་བཞག ཀརྨ་པ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་དྲུག་པའི་རྣམ་ཐར་ལས་འབྲུག་བུམ་ཐང་སྐུ་རྗེས་སུ་"པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་སྐུ་བྲག་ལ་བཏབ་པ།"ཞེས་གསལ།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། བརྟག་དཔྱད་མེད།
(༤)སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ལ་བརྟེན་པ།——རྒྱ་དབྱིན་ཡིག་གཉིས་ཀྱིས་འཚོལ་བསྡུ་ལན་དུ་མ་བྱས་ཀྱང་། ས་གནས་དང་ཆེ་ཆུང་། བརྟག་དཔྱད་བཅས་གསལ་བའི་"སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་རྐང་རྗེས་/ལག་རྗེས་ཆེན་པོ།"ཞེས་པའི་ཡོངས་ཁྱབ་ཁུངས་གང་ཡང་མ་རྙེད། བོན་གྱི་ཁ་རྒྱུན་ནང་བྲག་ཞིག་སྟོན་པའི་རྐང་རྗེས་སུ་བརྟེན་པ་ཡོད་སྲིད། འོན་ཀྱང་ཡི་གེའམ་དྲ་ཐོག་དྲང་ཆོག་པའི་ཁུངས་མེད། སྙན་ཞིབ་འདིས་དྲང་པོར་【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】ཞེས་བཀོད། བཟོ་བཅོས་མི་བྱེད།
(༥)ལག་རྗེས་ཀྱི་རིགས།——དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་གི་བྲག་གི་"ལག་རྗེས།"ནི་ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆར་རེ་ཙམ་འཁོད་པ། གང་ཟག་དང་ཆེ་ཆུང་གསལ་མེད། མཁའ་འགྲོ་ཁྲུས་ཁང་ནི་"ལག་ངར་གྱི་རྗེས།"ཡིན། ལག་མཐིལ་གྱི་རྗེས་མ་ཡིན། འབྲི་ར་དགོན་ནི་གཡག་རྭའི་རྗེས་ཡིན། བོད་ཡུལ་ཡོངས་སུ་ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་ཡོད་པའི་"དམ་པའི་གང་ཟག་གི་ལག་མཐིལ་ཆེན་པོའི་རྗེས།"ཞེས་པའི་མིང་གསལ་དཔེ་མེད།
(༦)བརྡ་ཆད་གསལ་བཤད། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་"ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ།"(Mahamudra)ནི་བཀའ་བརྒྱུད་པའི་སྒོམ་རིམ་མཐོ་ཤོས་ཡིན། དངོས་པོའི་ལག་མཐིལ་གྱི་རྗེས་དང་འབྲེལ་བ་མེད། འཚོལ་ཞིབ་ཁྲོད་"ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོ།"ཞེས་པའི་གྲུབ་འབྲས་མང་པོ་སྒོམ་རིམ་ལ་གོ་དགོས། ནོར་འཁྲུལ་མི་འབྱུང་བར་བྱ།
(༧)ཚན་རིག་གི་དཔེ་མཚོན། ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་གྱི་གནའ་བོའི་མིའི་ལག་རྐང་རྗེས།——ལྷ་ས་སྟོད་ལུང་བདེ་ཆེན་ཆུས་ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་ཉེ་འཁོར་གྱི་གནའ་བོའི་ཆུ་ཚན་བརྡལ་རྡོ།(རྒྱ་མཚོའི་ངོས་ལས་མཐོ་ཚད་༤༠༦༠ མི་ཊར།)ཀོང་ཀྲོའུ་སློབ་ཆེན་ཀྲང་ཏན་ཚོགས་པས་ལག་རྗེས་༥་དང་རྐང་རྗེས་༥་ཡི་"བྲག་ངོས་སྒྱུ་རྩལ།"རྙེད། དབྱིབས་བརྟག་དང་ཨུ་ར་ནི་ཡམ་ལོ་རྒྱུས་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས། ད་ལྟ་ནས་ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།(མཛུབ་རྗེས་ཐད་ཀར་བརྟག་པར་ལོ་འབུམ་༡༨.༧–༢༠.༧)འཛམ་གླིང་ཐོག་གནའ་བོའི་མིའི་སྒྱུ་རྩལ་ཤུལ་བཞག་སྔ་ཤོས། ༢༠༢༡ལོའི་འཛམ་གླིང་རྟོག་ཞིབ་ཆེན་པོ་བཅུའི་གྲས་སུ་ཚུད།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】(ཁུངས། 《ཚི་ལུའུ་ཕྱི་དྲོའི་གསར་འགྱུར།》2022-01-14)། འདི་དམ་པའི་གང་ཟག་དང་འབྲེལ་བ་མེད། འོན་ཀྱང་"བོད་ཡུལ་གྱི་ལག་རྐང་རྗེས།"ཚན་རིག་གིས་བརྟག་པ་གཅིག་པུ་ཡིན་པས་དཔེ་མཚོན་དུ་འཇོག་ཆོག །"བྲག་གི་སྟེང་གི་ལག་རྐང་རྗེས།"ཞེས་པ་ངོ་བོར་ངེས་པར་དུ་ངོ་མཚར་ཆེ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཡིན་པ་མ་ཡིན་པ་བསྟན།
བོད་ཡུལ་གྱི་"དམ་པའི་རྐང་རྗེས།"དད་མོས་འདི་གཅིག་པུའི་སྣང་ཚུལ་མ་ཡིན། དེའི་རྩ་བ་ནི་རྒྱ་གར་ནང་བསྟན་གྱི་"སངས་རྒྱས་རྐང་རྗེས།"(Buddhapada)སྲོལ་ཡིན།
གླང་ཆེན་ཁ་འབབ།(གླང་ཆེན་གཙང་པོ།)གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ངོས་ཁ་བའི་འབྱུང་ཁུངས་ལས་བྱུང་། རྩ་མདའ་ས་བབས། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་ས་ཁུལ་བརྒྱུད། ཞང་ཞུང་རིག་གནས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་ཆུ་བོ་ཡིན། བོན་གྱི་ཡིག་ཆས་འདི་"ཞང་ཞུང་གི་ཆུ་བོ་བཞི་"ཡི་གཅིག་ཏུ་བརྩི།(རྟ་མཆོག་ཁ་འབབ། རྨ་བྱ་ཁ་འབབ། སེང་གེ་ཁ་འབབ། དང་མཉམ་དུ། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་—གངས་རིན་པོ་ཆེའི་གནས་མཆོག་ཁུལ་ལས་བྱུང་།)། འབྱུང་ཁུངས་ས་ཁུལ་དུ་རྟོག་ཞིབ་དམིགས་བསལ་མེད། དེའི་དམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་གངས་རིན་པོ་ཆེ་—མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་གནས་མཆོག་ཡོངས་ལ་བརྟེན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/དམངས་གཏམ།】
ཞང་ཞུང་ལོ་རྒྱུས་རིག་གནས་ངོ་བོ་ཞིག་ཏུ་གྲུབ་ཡོད།【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】གུ་རུ་བཀྲ་ཤིས་དུར་ས། སྤི་དབྱངས་—དོང་དགའ་དུར་ས་ཚོགས། མཁར་གདོང་མཁར་ཤུལ་སོགས་རྟོག་ཞིབ་ཀྱིས། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ཁ་ཤས་ནས་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་༧པ་བར་བོད་ནུབ་དུ་གྲལ་རིམ་ཡོད་པ། ས་ཁུལ་མི་འདྲ་བའི་ཚོང་ལས་དྲྭ་བ།(རྒྱ་ནག་གི་དར་གོས། ཇ། དབུས་ཨེ་ཤི་ཡའི་ཟངས་མེ་ལོང་།)ཡོད་པའི་རིག་གནས་ཤིག་བྱུང་བ་ར་སྤྲོད་བྱས། བོན་གྱི་ཡིག་ཆའི་"ཞང་ཞུང་"དང་དུས་རབས་ས་ཁུལ་ཐོག་མཐུན། འོན་ཀྱང་"ཞང་ཞུང་བཙན་པོའི་རྒྱ་ཁྱོན། རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱོན་སོགས་ཞིབ་ཕྲ་དུས་རབས་རྗེས་དྲན་ལས་བྱུང་བ་མང་། དུས་མཉམ་གྱི་ཡི་གེའི་རང་དཔང་མེད།
"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་=ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས།"ནི་རིག་པའི་དཔག་འཇོག་ཡིན། ཐག་གཅོད་མ་ཡིན།【རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔག་འཇོག】ཆུ་ལུང་བརྟེན་ས།(ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་1988)དང་མཁར་གདོང་བརྟེན་ས།(༢༠༠༤ལོའི་བརྟག་དཔྱད། ༢༠༡༢ལོའི་ཚོད་བརྐོ།)རེ་རེར་ཁུངས་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཤུལ་བཞག་དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ་བྱས་མེད། "རྒྱལ་ས"ཡིན་པར་དཔང་རྟགས་མི་འདང་། ཐབས་ཤེས་རྡུལ་ཕྲན་བརྟག་དཔྱད་ཀྱིས་ཤུལ་བཞག་འབྲེལ་ཡོད་སྤྱི་ལོའི་དུས་རབས་༢–༥ལ་གཟི་བརྗིད་ཆེ་ཤོས་བསྟན། ཡིག་ཆའི་ཞང་ཞུང་དུས་རབས་དང་མཐུན། འདི་ནི་ད་ལྟའི་རྒྱབ་སྐྱོར་བརྟན་ཤོས་ཡིན།
བོན་གྱི་གནས་རི་གནས་མཚོའི་དམ་པའི་ཁྱད་ཆོས་ནི་དད་པའི་དངོས་ཡོད་ཡིན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/དམངས་གཏམ།】གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འཇིག་རྟེན་ལྟེ་བའི་ལྟ་བ། དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོའི་གནས་མཚོ་ཆེ་ཤོས། བོན་རིའི་སྐོར་རའི་སྲོལ། བོན་གྱི་དད་པ་འཚོ་བཞིན་པའི་ཆ་ཤས་ཡིན། དད་པའི་རིག་གནས་དངོས་ཡོད་དུ་བཀོད་དགོས། འོན་ཀྱང་ས་རིག རྟོག་ཞིབ་རིག་པའི་དངོས་ཡོད་དང་མ་འདྲེས་པར་བྱ།
"རང་བྱུང་"(rangjung)ནི་བོད་ཡུལ་གནས་མཆོག་ས་ཁམས་ཀྱི་གཙོ་བོའི་འཕྲུལ་འཁོར་ཡིན།【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ངོས་གཡུང་དྲུང་རི་མོ། གནས་བསྐོར་ལམ་ཡིག་གི་"རང་བྱུང་དགྲ་བཅོམ་བཅུ་དྲུག"ནས། དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་གི་"ཡི་གེ་དང་ལག་རྗེས།"བར། རང་བྱུང་ས་བབས་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་དམ་པར་འགྲེལ་བཤད་བྱས། སྙན་ཞིབ་འདིས་ས་བབས་ངོ་བོ་དང་ཆོས་ལུགས་འགྲེལ་བཤད་རིམ་དབྱེ་བྱས་ཡོད།
རྐང་རྗེས་/ལག་རྗེས་ཆེན་པོ། "གཏམ་རྒྱུད་+ཆེ་ཆུང་+བརྟག་དཔྱད་"གསུམ་ཚང་བ་གཅིག་པུ་ནི་ཆབ་མདོའི་གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་རྐང་རྗེས།(ངོ་བོར་འབུར་འདྲེན་རྐང་རྗེས།)ཡིན། གནས་མཆོག་གཞན་གྱི་རྐང་རྗེས་ཆེ་ཆུང་གི་ཐོ་མེད། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ལ་བརྟེན་པའི་རྐང་རྗེས་ཆེན་པོའི་དཔེ་མཚོན་ཁུངས་རྙེད་མེད། "ཕྱག་རྒྱ་ཆེན་པོའི་"དངོས་པོའི་ལག་མཐིལ་རྗེས་མིང་གསལ་དཔེ་མེད། ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་གནའ་བོའི་མིའི་ལག་རྐང་རྗེས།(ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།)ཚན་རིག་གི་དཔེ་མཚོན་བྱས།
"མཚོ་ལྟས་མངོན་པ་"ལྷ་མོ་བླ་མཚོར་བརྟེན། མ་ཕམ་གཡུ་མཚོར་མ་ཡིན། "མཚོ་གླིང་"དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོར་ཁུངས་རྙེད་མེད། "གོ་ཆ་"རྟོག་ཞིབ་སྙན་ཞིབ་མ་མཐོང་། "ཤམ་བྷ་ལའི་སྒོ་འཛུལ་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འོག་ཏུ་ཡོད།"ངོ་བོར་དྲ་ཐོག་སྒྲོ་འདོགས་ཁོ་ན། བཞི་པོ་འདི་སྙན་ཞིབ་འདིས་ལས་དོན་སྔོན་འཇོག་གི་གལ་ཆེའི་གསལ་བཤད་བཞི་ཡིན།
| ས་གནས་/བརྗོད་གཞི། | གཙོ་བོའི་ཐག་གཅོད། | དཔང་རྟགས་རིམ་པ། |
|---|---|---|
| ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས་ཡིན། | བོན་གྱི་ཡིག་ཆའི་རྗེས་དྲན། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| མཁར་གདོང་མཁར་ཤུལ་=ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། | ༢༠༠༤བརྟག་དཔྱད་+༢༠༡༢ཚོད་བརྐོ་+ཐབས་ཤེས་རྡུལ་ཕྲན།(དུས་རབས་༢–༥གཟི་བརྗིད་ཆེ།) | 【རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔག་འཇོག】 |
| ཆུ་ལུང་ཕུག་པ་ཚོགས་=ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར། | ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་1988ལོའི་བརྟེན་ས། | 【རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔག་འཇོག】 |
| གུ་རུ་བཀྲ་ཤིས་དུར་ས།(ཧན་ཅིན།) | དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ། "རྒྱལ་པོ་"དར་གོས། གསེར་གྱི་གདོང་ཁེབས། ཇ་སྔ་ཤོས། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 |
| གངས་རིན་པོ་ཆེ་བོན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལྟེ་བ་ཡིན། | བོན་གྱི་ཡིག་ཆ་+དད་པ་འཚོ་བཞིན། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| ལྷོ་ངོས་རང་བྱུང་གཡུང་དྲུང་རི་མོ། | ཁ་བས་བཅད་པའི་ས་བབས་+ཆོས་ལུགས་འགྲེལ་བཤད། | 【རང་བྱུང་ས་བབས།+དམངས་གཏམ།】 |
| མི་ལ་རས་པའི་འགྲན་བསྡུར། | ནང་བསྟན་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་/དམངས་ཁྲོད་བརྗོད་གཞི། | 【དམངས་གཏམ།】 |
| ༦༦༦༦མི་ཊར་/མིས་བཟོས་ཁྱིམ་རྩེག/ས་འོག་སྒོ། | དྲ་ཐོག་བརྒྱུད་སྒྲོགས། | 【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】 |
| དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོ་བོན་གྱི་གནས་མཚོ་ཆེ་ཤོས་ཡིན། | དད་ལྡན་མཉམ་འཛོམས་+ཡིག་ཆ། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| དྭངས་རྭ་གཡུ་མཚོའི་མཚོ་གླིང་། | ཁུངས་རྙེད་མེད། | 【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】 |
| དྭངས་རྭ་ཆུང་རྫོང་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཕོ་བྲང་ཡིན། | ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆས་གཏམ་རྒྱུད་དྲངས། | 【དམངས་གཏམ།】 |
| བོན་རིར་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ་སྒོམ། འགྲན་བསྡུར་གཏམ། | དམངས་ཁྲོད་ཁ་རྒྱུན། | 【དམངས་གཏམ།】 |
| ཐུབ་བོད་གོང་བུ་བྲག་བརྐོས་རྡོ་རིང་།(དུས་རབས་༨སྨད།) | བྲག་བརྐོས་དངོས་པོ། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 |
| བོན་རི་སྐོར་ར་སྤྱི་ལེ་༣༥། ཕྱོགས་མཐུན་མིན། | དད་པ་འཚོ་བཞིན་པའི་ལག་ལེན། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།/དམངས་གཏམ།】 |
| གུ་གེ་རྒྱལ་རབས།(ཐུབ་བོད་རྒྱལ་གདུང་། རྒྱལ་པོ་༢༨) | བོད་ཡིག་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| གུ་གེ་ཤུལ་བཞག(༡༩༦༡ལོའི་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པ།) | བརྟག་དཔྱད་+སྲུང་སྐྱོབ་ལས་གཞི།(དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ་མེད།) | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】(ཤུལ་བཞག་ངོ་བོ།) |
| གོ་བཟང་ཕུག(མི་རོ་༣༠ལྷག) | བརྟག་དཔྱད་ཐོ།(རྣམ་དབྱེ་བརྟག་མེད།) | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| "གོ་ཆ་"ཐོན། | རྟོག་ཞིབ་སྙན་ཞིབ་མ་མཐོང་། | 【གཏམ་རྒྱུད།/གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】 |
| སྤི་དབྱངས་དོང་དགའ་བྲག་ཕུག(གུ་གེ་དུས་ཀྱི་ནང་བསྟན་ལྡེབས་རིས།) | བརྟག་དཔྱད་+རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 |
| སྤི་དབྱངས་དོང་དགའ་དུར་ས་ཚོགས།(ཧན་ཅིན།) | དངོས་གཞིར་ས་བརྐོ། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 |
| "ཞང་ཞུང་བོན་གྱི་ལྡེབས་རིས།" | ཁུངས་མེད། | 【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】 |
| མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་"མ་འདྲེ་མཚོ་"མིང་གནའ། མཚོ་གཏིང་ནོར། | བོན་གྱི་གཏམ་རྒྱུད། | 【དམངས་གཏམ།】 |
| ལག་ངར་མཚོ་སྲིན་པོའི་རྒྱལ་པོ། གསེར་ཉའི་གཏམ། | དམངས་ཁྲོད་ཁ་རྒྱུན། | 【དམངས་གཏམ།】 |
| "མཚོ་ལྟས་མངོན་པ་"མ་ཕམ་གཡུ་མཚོར་བརྟེན། | ནོར་འཁྲུལ། ངོ་བོར་ལྷ་མོ་བླ་མཚོར་བརྟེན། | 【ནོར་འཁྲུལ་གྱི་བརྒྱུད་སྒྲོགས།/གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】 |
| ཆབ་མདོའི་གེ་སར་རྒྱལ་པོའི་རྐང་རྗེས།(༢༢–༩༩.༣སེན་ཊི་མི་ཊར།) | ཚན་རིག་གི་བརྟག་དཔྱད་+དམངས་ཀྱི་བརྟེན་པ། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】+【དམངས་གཏམ།】 |
| གངས་རིན་པོ་ཆེའི་སྐོར་ལམ་སངས་རྒྱས་/མི་ལ་རྐང་རྗེས། | གནས་བསྐོར་ལམ་ཡིག་ཡི་གེ། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| ཀརྨ་པ་/པདྨ་འབྱུང་གནས་རྐང་རྗེས། | ཆོས་བརྒྱུད་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ། | 【ཡིག་ཆར་གསལ་བ།】 |
| སྟོན་པ་གཤེན་རབ་རྐང་རྗེས་ཆེན་པོ། | ཁུངས་རྙེད་མེད། | 【གཏན་འཁེལ་མི་ཐུབ།】 |
| ཆུ་བཟང་ཆུ་ཚན་ལག་རྐང་རྗེས།(ལོ་འབུམ་༡༦.༩–༢༢.༦ སྔོན།) | ཚན་རིག་གིས་ས་བརྐོ་བརྟག་པ། | 【རྟོག་ཞིབ་དཔང་རྟགས།】 |
| ཁྱུང་རྫོང་"ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ས"། གཡུ་བོན་དགོན་"རྙིང་ཤོས།" | ཡུལ་སྐོར་ཡིག་ཆས་དྲངས། | 【དམངས་གཏམ།】 |
| ཤམ་བྷ་ལའི་སྒོ་འཛུལ་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་འོག་ཏུ་ཡོད། | དྲ་ཐོག་གསང་དོན་རིག | 【ཁུངས་མེད་སྒྲོ་འདོགས།】 |
以下为本报告引用的全部网络来源,按出现顺序排列;阅读时间均为2026年10月3日,均为索引(index)来源:
མཆན། སྙན་ཞུ་འདི་བྲིས་པའི་སྐབས་སུ་YouTube ཡི་སྐོར་རའི་བརྙན་ཐུང་དང་CGTN ཡི་དྭངས་ར་གཡུ་མཚོའི་བརྙན་འཕྲིན་སོགས་བརྙན་རིགས་ཀྱི་ཡི་གེའི་འགྲེལ་བཤད་ལའང་གཞིགས་ཡོད། འོན་ཀྱང་རྒྱབ་ལྗོངས་ཙམ་དུ་བཟུང་བ་ཡིན་པས་གཙོ་བོའི་ཁུངས་གཏུགས་སུ་བཅུག་མེད།