ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཞི་བཞག་དྲུག འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་ཆགས་ཚུལ་ནས་དད་པའི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་གྲུབ་ཚུལ་བར།

tibetanmyth.com དྲ་ཚིགས་ཀྱི་ཆེད་དུ་བརྩམས་པའི་རྩོམ་ཡིག །"ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཞི་བཞག"ཞེས་པའི་དུམ་བུ་དྲུག་གི་རྒྱང་རིང་གི་དུས་རབས་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་བརྩམས་པ་ཡིན། བསྒྲིགས་ཚེས། ༢༠༢༦ ཟླ་ ༡༠ པ།
ཀློག་པའི་སྔོན་འགྲོ། རྩོམ་འདིའི་རྒྱུ་ཆ་རིམ་པ་གསུམ་དུ་ཕྱེ་ཡོད། [ཚན་རིག] ནི་ཚན་རིག་པས་ཁྱབ་ཆེར་ཁས་ལེན་པའི་གཏན་འབེབས། [དཔྱད་གཞི] ནི་རྩོད་གཞི་ཡོད་པའི་ཚན་རིག་གི་དཔྱད་གཞི། [སྒྲུང་] ནི་ཤེས་རིག་སོ་སོའི་འཇིག་རྟེན་ཆགས་ཚུལ་གྱི་སྒྲུང་གཏམ་ཡིན་པས་རིག་གནས་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་ཙམ་ཡིན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་སུ་མི་རུང་། དུས་ཚོད་ཀྱི་གྲངས་ཀ་རྣམས་ཚན་རིག་གི་ཁྱབ་ཆེའི་བཤད་པ་ལྟར་བྲིས་པ་ཡིན། "ཧ་ལམ་"ཞེས་པས་ཚད་འཇལ་གྱི་རྩོད་གཞི་ཡོད་པ་མཚོན།

དུམ་བུ་དང་པོ། འཇིག་རྟེན་ཁམས་དང་སའི་གོ་ལའི་ཆགས་ཚུལ།

༡.༡ འབིག་བང་ཆེན་པོ། ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡༣༨ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ཕི་ལང་ཁིའི་འཕྲུལ་ཆས་ཀྱི་ཚད་འཇལ་ཞིབ་ཚགས་པོ་ལྟར། འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡༣༨་ཡིན། ཐམས་ཅད་ཚ་དྲོད་ཆེ་ཞིང་སྟུག་པོའི་འཕེལ་རྒྱས་ཤིག་ལས་བྱུང་། དེ་ལ་"འབིག་བང་" (Big Bang) ཟེར། ལྟ་གྲུབ་འདིའི་ཀ་བ་གཉིས་ནི། ཧཱ་བོལ་གྱིས་རྙེད་པའི་སྐར་མའི་ཚོགས་པ་ཕན་ཚུན་བྲལ་ནས་འགྲོ་བ། (འཇིག་རྟེན་ཁམས་འཕེལ་བཞིན་ཡོད་པ་) དང་ ༡༩༦༥ ལོར་ཕེན་ཛི་ཡ་སི་དང་ཝིལ་སོན་གྱིས་རྙེད་པའི་འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱི་རླབས་ (cosmic microwave background) བཅས་ཡིན། དེ་ནི་འབིག་བང་གི་"མེ་རོའི་དྲོད་"བསིལ་ནས་ད་ལྟའི་བར་དུ་ལུས་པ་དེ་ཡིན།

འབིག་བང་རྗེས་ཀྱི་སྐར་ཆ་གཅིག་ལས་མེད་པའི་ནང་དུ་གཞི་རྫས་ཀྱི་རྡུལ་ཕྲན་བྱུང་། ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣.༨ རྗེས་སུ་ཆུ་རླངས་དང་ཧེ་ལི་ཡམ་གྱི་རྡུལ་ཐོ་བོ་བྱུང་ནས་འཇིག་རྟེན་ཁམས་"གསལ་པོར་"གྱུར། འོད་ཐོ་བོ་རང་དབང་དུ་འགྲོ་ཐུབ་པ་བྱུང་།

༡.༢ སྐར་མའི་མི་རབས་དང་པོ་དང་ཁམས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད།

འབིག་བང་གིས་ཁམས་ཡང་ཤོས་ཁོ་ན་བསྐྲུན། ཆུ་རླངས་དང་ཧེ་ལི་ཡམ། ལི་ཐི་ཡམ་ཉུང་ངུ་ཙམ་བཅས་སོ། དབྱེ་རིམ་གྱི་ཁམས་གཞན་དག་ཐམས་ཅད་སྐར་མའི་ནང་དུ་བཟོས་པ་ཡིན། སྐར་མའི་མི་རབས་དང་པོས་རྡོ་སྲེགས་ཀྱི་ནུས་པས་ཆུ་རླངས་ལས་ཧེ་ལི་ཡམ། ཧེ་ལི་ཡམ་ལས་ཀར་བོན་དང་ཨོག་སི་ཇེན་བར་དུ། ལྕགས་ཀྱི་བར་དུ་བསྒྱུར། སྐར་མ་ཆེན་པོ་འཆི་སྐབས་ཀྱི་སུ་པར་ནོ་བྷའི་འབར་འབུར་གྱིས་ལྕགས་ལས་ལྕི་བའི་ཁམས་རྣམས་འཇིག་རྟེན་ཁམས་སུ་གཏོར།

གཞན་དུ་བཤད་ན། ཁྱེད་ཀྱི་ཁྲག་ནང་གི་ལྕགས། རུས་པའི་ནང་གི་ཀར་བོ་ནེཊ། དབུགས་ཀྱི་འཚོ་རླུང་བཅས་ཐམས་ཅད་སྐར་མ་གནའ་བོའི་ཐལ་བ་ཡིན། "ང་ཚོ་ནི་སྐར་མའི་ཐལ་བ་ཡིན་"ཞེས་པའི་སྙན་ངག་གི་བཤད་པ་དེ་དངོས་ཡོད་ཀྱི་ཚན་རིག་ཡིན།

༡.༣ ཉི་མའི་ཁྱིམ་ཚང་དང་སའི་གོ་ལའི་ཆགས་ཚུལ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༥.༤ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༥.༤ ཡར་སྔོན། རླངས་དང་ཐལ་བའི་སྤྲིན་པ་ཞིག་རང་གི་འཐེན་ཤུགས་ཀྱིས་བསྡུས་ནས། དཀྱིལ་དུ་ཉི་མར་སྦར། མཐའ་འཁོར་གྱི་ཐལ་བའི་ལྟེབ་ལས་རིམ་བཞིན་གཟའ་སྐར་རྣམས་བྱུང་། སའི་གོ་ལ་དེའི་གྲས་ཤིག་ཡིན། སྐར་རྡོ་ལ་རླངས་འགྱུར་གྱི་ལོ་ཚོད་བརྩིས་པས་ལོ་གྲངས་གཅིག་མཚུངས་པོ་བྱུང་།

སའི་གོ་ལ་གསར་པ་དེ་ནི་ཞུ་བའི་རྡོ་རླབས་ཀྱི་གོ་ལ་ཞིག་ཡིན། གནམ་ནས་རྡོ་ཆར་བབས། སྐར་རྡོའི་འཁྲུག་པ་མཚམས་མེད་དུ་བྱུང་། ལོ་འབུམ་ཕྲག་མང་པོའི་བསིལ་བ་རྗེས་སུ་སའི་པགས་པ་ཐོ་བོ་མཁྲེགས། མེ་རི་ནས་ཐོན་པའི་ཆུ་རླངས་ཆར་དུ་འགྱུར་ནས་རྒྱ་མཚོ་ཐོ་བོར་འདུས། སྲོག་གི་འཁྲུངས་གཞི་གྲ་སྒྲིག་བྱས་ཟིན།

༡.༤ ཟླ་བའི་ཆགས་ཚུལ། འཁྲུག་པ་ཆེན་པོའི་དཔྱད་གཞི།

[དཔྱད་གཞི] ཟླ་བ་ག་ནས་བྱུང་། ད་ལྟ་ཁྱབ་ཆེར་ཁས་ལེན་པའི་འགྲེལ་བཤད་ནི་"འཁྲུག་པ་ཆེན་པོའི་དཔྱད་གཞི་"ཡིན། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༥ ཡར་སྔོན། མིག་དམར་གཟའ་སྐར་ཙམ་གྱི་གཟའ་སྐར་ཞིག་"ཐེ་ཡ་"ཞེས་པ་སའི་གོ་ལ་གསར་པ་ལ་འཁྲུགས། ཕྱིར་འཐོར་བའི་དུམ་བུ་རྣམས་ལམ་ཐིག་ཏུ་འདུས་ནས་ཟླ་བར་གྱུར། ཨ་པོ་ལོའི་ལས་གཞིས་ཁྱེར་བའི་ཟླ་རྡོའི་རྫས་འགྱུར་སའི་གོ་ལའི་ཕྱི་པགས་དང་ཤིན་ཏུ་མཚུངས་པས་ལྟ་གྲུབ་འདི་ལ་རྒྱབ་སྐྱོར་བྱས། འོན་ཀྱང་འཁྲུག་པའི་ཞིབ་ཕྲ་ད་དུང་རྩོད་གཞི་ཡོད།

ཟླ་བ་སའི་གོ་ལ་ལ་དོན་ཆེན་ཡོད། དེས་སའི་འཁོར་ལོའི་གཏིལ་བརྟན་པོར་བྱས་ནས་གནམ་གཤིས་དུས་ཡུན་རིང་པོར་འཇམ་པོར་བཞག །དེའི་རྒྱ་མཚོའི་འཕར་འཇོལ་གྱིས་སྲོག་གི་ཐོ་བོའི་རྫས་འགྱུར་ལ་ཞུགས་ཡོད་སྲིད།

༡.༥ ཤེས་རིག་སོ་སོའི་འཇིག་རྟེན་ཆགས་ཚུལ་གྱི་སྒྲུང་གཏམ། [སྒྲུང་]

ཚན་རིག་གིས་ལན་མ་བྱིན་པའི་སྔོན་དུ། ཤེས་རིག་སོ་སོས་"འཇིག་རྟེན་ག་ནས་བྱུང་"ཞེས་པའི་དྲི་བ་ལ་སྒྲུང་གཏམ་གྱིས་ལན་བྱིན། འོག་གི་རྣམས་རིག་གནས་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་ཙམ་ཡིན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་སུ་མི་རུང་།

རྒྱ་ནག ཕན་ཀུའུ་ (phan ku'u) ཡིས་གནམ་ས་ཕྱེ། ཁོང་གི་ལུས་པོ་རི་ཆུ་ཉི་ཟླར་གྱུར། ལྷ་མོ་ནུའུ་ཝས་ (nu'u wa) འདམ་ལས་མི་བཟོས།
མེ་སོ་པོ་ཊ་མི་ཡ། (me so po ta mi ya) ཨེ་ནུ་མ་ཨེ་ལིཤ་ཞེས་པའི་ནང་དུ། མར་ཏུག་གིས་ཆུ་མཚོའི་ལྷ་མོ་ཏི་ཡ་མཊ་བསད་ནས་ཁོང་གི་ལུས་པོས་གནམ་ས་བསྐྲུན།
ཨི་ཇིབཊི། (i ji bti) ཧེ་ལི་ཨོ་པོ་ལིས་ཀྱི་སྒྲུང་དུ། བཟོ་བྱེད་ཀྱི་ལྷ་ཨ་ཏུམ་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་ནུན་ལས་བྱུང་།
ནོརྡིཀ ཨེ་ཌ་ཞེས་པའི་ནང་དུ། ཨོ་ཌིན་གྱིས་སྲིན་པོ་ཡི་མིར་བསད་ནས་ཁོང་གི་ཤ་ཁྲག་རུས་པས་འཇིག་རྟེན་བསྐྲུན།
རྒྱ་གར། རིག་བྱེད། (rig byed) ཀྱི་"མི་ཆེན་གྱི་གླུ་" (pu ru sha sUkta) ཞེས་པའི་ནང་དུ། མི་ཆེན་པུ་རུ་ཤ་མཆོད་པར་ཕུལ་ནས་ཁོང་གི་ལུས་པོ་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་དུ་གྱུར།
བོད་ཀྱི་བོན། བོན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ཆགས་ཚུལ་གྱི་སྒྲུང་དུ་གྲགས་ཆེ་བའི་"སྒོ་ངའི་སྒྲུང་"ཡོད། ཐོ་བོར་འཇིག་རྟེན་སྒོ་ང་ཆེན་པོ་ཞིག་དང་འདྲ་བ་ལས། འོད་དང་མུན་པ། ལྷ་དང་བདུད་བཅས་ཕྱེ། བོན་གྱི་གཞུང་དུ་སྦ་བ་རྒྱལ་མཚན་སོགས་ཆགས་པའི་ལྷའི་གདུང་རབས་བཤད། འདི་དག་ནི་བོན་ལུགས་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་དྲན་ཤེས་གལ་ཆེན་ཡིན་པས་མཁས་པས་ཆོས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་སུ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་སུ་མི་བཟུང་།

༡.༦ རླངས་འཐུབ་ཐོ་བོ། རྒྱ་མཚོ་དང་"ཧ་ཌེ་ཡན་"དུས་རབས།

སའི་གོ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༦་ཐོ་བོ་ལ་"ཧ་ཌེ་ཡན་" (Hadean དམྱལ་བའི་ལྷ་ཧཱ་ཌེས་ལས་བྱུང་བའི་མིང་) ཟེར། དེ་ནི་རྡོ་རིགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མེད་པའི་འཁྲུག་ལྡན་གྱི་དུས་སྐབས་ཤིག་ཡིན། རླངས་འཐུབ་ཐོ་བོ་ནི་མེ་རི་ནས་ཐོན་པའི་ཆུ་རླངས། ཀར་བོན་གཉིས་འདུས། ནཱི་ཏྲོ་ཇེན་བཅས་ཡིན། འཚོ་རླུང་མེད། གནམ་ནི་ལི་ཝོང་མདོག་ཅན་ཡིན་སྲིད། ཆར་པ་ནི་སྐྱུར་མོ་ཡིན།

[ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༠ ཡར་སྔོན། མཚམས་མེད་ཀྱི་ཆར་པས་རྒྱ་མཚོ་ཐོ་བོར་འདུས། ཨོ་སི་ཊྲེ་ལི་ཡའི་ཇེཀ་མཚོའི་ཛིར་ཁོན་རྡོ་ཕྲན་ (ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༤) གྱིས་ཆུ་རླབས་དང་སའི་པགས་པ་བསམ་ཚོད་ལས་སྔ་བར་བྱུང་བ་སྟོན། རྒྱ་མཚོ་ནི་སྲོག་གི་འཁྲུངས་གཞི་ཙམ་མ་ཡིན་པར་སའི་གོ་ལའི་"དྲོད་འཛིན་ཆས་"ཀྱང་ཡིན། ཆུའི་དྲོད་འཛིན་ནུས་པ་ཆེན་པོས་དྲོད་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་དྲག་པོ་འཇམ་པོར་བྱས་ནས། སའི་གོ་ལ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་མང་པོར་སྲོག་ལ་འཚམ་པོར་བཞག །ཤེས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཁམས་སུ་འདི་ནི་ད་དུང་སྐལ་བ་བཟང་པོ་གཅིག་པུ་དེ་ཡིན།

༡.༧ སའི་ལྟེབ་འགུལ་སྐྱོད་ཀྱི་མགོ་འཛུགས། སའི་གོ་ལའི་"འཕྲུལ་འཁོར།"

སའི་གོ་ལ་ནི་ཉི་མའི་ཁྱིམ་ཚང་ནང་དུ་སའི་ལྟེབ་འགུལ་སྐྱོད་དོན་ལྡན་ཡོད་པའི་གཟའ་སྐར་གཅིག་པུ་དེ་ཡིན། [ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༠–༣༠ ཡར་སྔོན། སའི་པགས་པ་ལྟེབ་དུ་གསེགས་ནས་འགུལ་བ་འགོ་བཙུགས། རྒྱ་མཚོའི་ལྟེབ་འོག་ཏུ་འཛུལ། ཞུ་ནས་སླར་འཐོར། མཚམས་མེད་ཀྱི་འགྲོ་འོང་གི་ཐག་པ་བཞིན་དུ་གྱུར། "འཕྲུལ་འཁོར་"འདིས་དོན་གསུམ་བྱས། མེ་རིས་རླངས་འཐུབ་གསོས། ཀར་བོན་སའི་གཏིང་དུ་སྦས་ནས་དྲོད་ཁང་གི་ནུས་པ་སྲངས། ས་ཡོམ་འགུལ་རྒྱུད་དང་རི་རྒྱུད་བསྐྲུན། ཧི་མ་ལ་ཡ་ད་དུང་ལོ་རེར་མི་ལི་མི་ཊར་འགའ་འཕར་བཞིན་ཡོད།

སའི་གོ་ལའི་འཆར་ཅན་མེད་པའི་གཟའ་སྐར་གཉིས་ལ་ལྟོས། ཝི་ན་སི་ནི་དྲོད་ཁང་གི་དམྱལ་བར་གྱུར། མིག་དམར་ནི་འཁྱགས་པའི་བྱེ་ཐང་དུ་གྱུར། སའི་ལྟེབ་འགུལ་སྐྱོད་ནི་སའི་གོ་ལ་སྲོག་ལ་འཚམ་པའི་རྟགས་མའི་ཤོག་བུ་གཞན་ཞིག་ཡིན་སྲིད།

༡.༨ འཁྲུག་པ་ཆེན་པོའི་དུས་སྐབས། ཟླ་བའི་ཟླུམ་པོའི་འབྱུང་ཁུངས།

ཟླ་བ་ལ་ལྟོས་དང་། གདོང་ན་རྨ་ཤུལ་གང་བྱུང་། [ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤༡–༣༨ ཡར་སྔོན། ཉི་མའི་ཁྱིམ་ཚང་གི་ནང་ཁུལ་དུ་"འཁྲུག་པ་ཆེན་པོའི་དུས་སྐབས་"བྱུང་། སྐར་རྡོ་གྲངས་མེད་པ་ཟླ་བ་དང་སའི་གོ་ལ་གཉིས་ཀར་འཁྲུགས་ནས་ཟླུམ་པོ་ཆེན་པོ་དང་ཟླ་མཚོ་མང་པོ་བཞག །འཁྲུག་པའི་རྒྱུ་ནི་གཟའ་སྐར་ཆེན་པོའི་ལམ་ཐིག་སྤོས་པ་ཡིན་སྲིད། (ནིས་ཀྱི་དཔྱད་གཞི་ [དཔྱད་གཞི] ཡིན།)

སའི་གོ་ལ་ལ་མཚོན་ན། གནོད་པ་ཆེན་པོ་འདི་ནི་སྐྱེས་ཆེན་ཞིག་ཡིན་སྲིད། འཁྲུག་པས་ཁྱེར་བའི་ཆུ་དང་སྲོག་གི་རྫས་རྣམས་ནི་སྲོག་གི་རྒྱུ་ཆའི་"མྱུར་སྐྱེལ་"ཡིན་སྲིད། ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣༨ ཡར་སྔོན་གྱི་སྲོག་གི་རྗེས་ཤུལ་དེ་འཁྲུག་པའི་མཇུག་རྗེས་སུ་བྱུང་བ་དེ་དུས་ཚོད་ཀྱི་འཕྲད་པ་ཞིག་ཡིན་པས་བསམ་གཞིག་བྱེད་འོས།

དུམ་བུ་གཉིས་པ། སའི་གོ་ལའི་སྲོག་དང་ས་རིགས་འགྱུར་ལྡོག

༢.༡ སྲོག་གི་ཐོ་བོ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣༨ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ད་ལྟ་ཤེས་པའི་སྲོག་གི་རྗེས་ཤུལ་རྙིང་ཤོས་ནི་གི་རིན་ལནཌི་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣༨ ཡར་སྔོན་གྱི་རྡོ་ནང་གི་ཀར་བོན་གྱི་རྒྱུད་མཚན་མི་འདྲ་བ་དང་། ཨོ་སི་ཊྲེ་ལི་ཡའི་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣༥ ཡར་སྔོན་གྱི་སྟྲོ་མ་ཊོ་ལའིཊི་ (ཆུ་སྲིན་སྔོན་པོས་བསྐྲུན་པའི་རིམ་པའི་རྡོ་འཕྲོད་) བཅས་ཡིན། གཞན་དུ་བཤད་ན། སའི་གོ་ལ་བྱུང་ནས་ལོ་འབུམ་ཕྲག་དང་པོ་མ་ཟིན་པར་སྲོག་བྱུང་ཟིན།

སྲོག་ག་ནས་སྲོག་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལས་བྱུང་། [དཔྱད་གཞི] ལུགས་གཉིས་རྩོད་བཞིན་ཡོད། "སྔོན་གྱི་ཐུག་པ་"ཞེས་པས་རླངས་འཐུབ་ཐོ་བོའི་མེ་ཐེན་དང་ཨ་མོ་ནི་ཡ་ལ་གློག་གིས་ཨ་མི་ནོ་ཨ་སིཌ་བསྐྲུན་པར་འདོད། (༡༩༥༣ ལོའི་མི་ལར་ཡུ་རིའི་ཚོད་ལྟས་ལམ་གཅིག་ནས་ར་སྤྲོད་བྱས།) "རྒྱ་མཚོའི་གཏིང་གི་ཚ་ཆུའི་ཁ་"ཞེས་པས་སྲོག་རྒྱ་མཚོའི་གཏིང་གི་"ནག་པོའི་དུད་འཁོར་"ཉེ་འདབས་ཀྱི་རྫས་འགྱུར་གྱི་ནུས་པ་ལས་བྱུང་བར་འདོད། བདེན་པ་ད་དུང་འཚོལ་བཞིན་ཡོད།

༢.༢ འོད་ཟས་སྒྲུབ་དང་འཚོ་རླུང་ཆེན་པོའི་དུས་སྐབས། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༢༤ ཡར་སྔོན།

སྲོག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གསར་གཏོད་ཆེ་ཤོས་ནི་ཆུ་སྲིན་སྔོན་པོས་འོད་ཟས་སྒྲུབ་གསར་གཏོད་བྱས་པ་དེ་ཡིན། ཉི་འོད་ཀྱིས་ཆུ་དང་ཀར་བོན་གཉིས་འདུས་ལས་ཟས་བསྐྲུན། འཚོ་རླུང་ཕྱིར་འཐོན་བྱས། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༢༤ ཡར་སྔོན། འདུས་པའི་འཚོ་རླུང་གིས་"འཚོ་རླུང་ཆེན་པོའི་དུས་སྐབས་"བསླངས། རླངས་འཐུབ་ཀྱི་རྫས་འགྱུར་འགྱུར་ལྡོག་བྱུང་། འཚོ་རླུང་མེད་པའི་སྲོག་མང་པོ་འཆི། འཚོ་རླུང་གིས་མཐོ་སར་ཨོ་ཛོན་གྱི་ལྟེབ་བསྐྲུན་ནས་གསོད་བྱེད་ཀྱི་ཉི་འོད་དམར་པོ་ལས་སྲོག་སྲུངས། སྲོག་སྐམ་སར་འཛེགས་པའི་ལམ་སྒྲིགས།

༢.༣ སྙིང་པོ་ལྡན་པའི་ཕྲ་ཕུང་དང་ཕྲ་ཕུང་མང་པོའི་སྲོག

[ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༢༠ ཡར་སྔོན། ཨར་ཁི་ཡོན་ཞིག་གིས་བཀ់་ཊི་རི་ཡ་ཞིག་མིད། མིད་པ་དེ་མ་ཞུ་བར་ལུས་ནས་ནུས་པ་སྤྲོད་མཁན་དུ་གྱུར། དེ་ནི་མའི་ཊོ་ཁོན་དྲི་ཡ་ཡིན། འདི་ལ་"ནང་འདྲེས་འཚོ་བའི་ལྟ་གྲུབ་"ཟེར་ཞིང་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་བརྟན་པོ་ཡོད། ནུས་པའི་ཐབ་ཚང་བ་ཐོབ་པའི་ཕྲ་ཕུང་གིས་སྲོག་གཏོང་ཕོད་པའི་སྲོག་ལ་ལམ་སྒྲིགས། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡༢ ཡར་སྔོན། ཕྲ་ཕུང་མང་པོའི་སྲོག་བྱུང་། ཕྲ་ཕུང་རྣམས་ལས་བགོས་འགོ་བཙུགས།

༢.༤ ཁེམ་བྷྲི་ཡན་གྱི་འབར་འབུར། ལོ་བྱེ་བ་༥༤༡ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ལོ་བྱེ་བ་༥༤༡ ཡར་སྔོན། ས་རིགས་ཀྱི་དུས་ཚོད་ནང་དུ་ལོ་བྱེ་བ་འགའ་ཙམ་གྱི་ནང་དུ། དེང་རབས་སྲོག་ཆགས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མེས་པོ་དུས་གཅིག་ཏུ་བྱུང་། སྲིན་འབུ་ལྟེབ་གསུམ་པ། འཇིགས་སུ་རུང་བའི་ཨ་ནོ་མ་ལོ་ཁ་རིས། སྒལ་ཚིགས་ཀྱི་སྲོག་ཐོ་བོ་ (ཡུན་ནན་གྱི་ཧེ་ཁོའུ་ཨིག་ཐིས་བཞིན་) བཅས་སོ། ཡུན་ནན་གྱི་ཆེང་ཅང་གི་རྡོ་འཕྲོད་ཁུལ་གྱིས་"འབར་འབུར་"འདིའི་པར་མཛེས་ཤོས་ཉར་ཡོད། འབར་འབུར་གྱི་རྒྱུ་—འཚོ་རླུང་ཚད་ལྡན་བྱུང་བ། མིག་གི་གསར་གཏོད། གཟའ་སྲོག་བྱུང་བ་བཅས—ད་དུང་རྩོད་གཞིའི་[དཔྱད་གཞི] ཡིན།

༢.༥ སྐམ་སར་འཛེགས་པ། ཏིནོ་སོར་གྱི་དུས་རབས། དང་ཆེས་ཆེ་བའི་འཆི་རྒྱུན།

ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༣༧༥ ཡར་སྔོན། ཉ་ལྟེབ་ཤ་ཅན་གྱི་བརྒྱུད་པ་སྐམ་སར་འཛེགས། རྐང་བཞིའི་སྲོག་བྱུང་། ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༢༣༠ ཡར་སྔོན། ཏིནོ་སོར་ (di no sor) གར་སྟེགས་སུ་བྱུང་ནས་སའི་གོ་ལ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡.༦ རིང་དབང་བསྒྱུར།

[ཚན་རིག] ལོ་བྱེ་བ་༦༦ ཡར་སྔོན། ཁ་ཆེ་ཚད་ཀི་ལོ་མི་ཊར་༡༠་ཙམ་གྱི་སྐར་རྡོ་ཞིག་དེང་གི་མེག་སི་ཀོའི་ཡུ་ཁ་ཏན་རྒྱ་མཚོའི་མཐའ་རུ་འཁྲུགས། (ཆིག་ཤུ་ལུབ་ཀྱི་ཟླུམ་པོ།) འཇིག་རྟེན་ཁྱབ་པའི་མེ་འབར། རྒྱ་མཚོའི་རྦ་རླབས། "འཁྲུག་པའི་དགུན་ཁ་"རིང་པོ་བསླངས་ནས་བྱ་མ་ཡིན་པའི་ཏིནོ་སོར་གྱི་དུས་རབས་མཇུག་བསྡུས། ཏིནོ་སོར་གྱི་གྲིབ་གཟུགས་འོག་ཏུ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་ལས་བརྒལ་བར་འཚོ་བའི་ནུ་མའི་སྲོག་ཆུང་ངུ་རྣམས་ལ་རང་གི་ཐོ་རངས་བྱུང་།

༢.༦ ཕ་ནེ་རོ་ཛོ་ཡིག་གི་ལས་གསུམ། དཔལ་ཡོན་དུས་རབས། བར་དུས་རབས། གསར་དུས་རབས།

ས་རིགས་པས་ཕ་ནེ་རོ་ཛོ་ཡིག (ཕྲ་ཕུང་མང་པོའི་སྲོག་དར་བའི་ལོ་བྱེ་བ་༥༤༡) ལས་གསུམ་དུ་བགོས། ལས་རེ་རེ་འཆི་རྒྱུན་ཆེན་པོས་མཇུག་བསྡུས།

དཔལ་ཡོན་དུས་རབས། (ལོ་བྱེ་བ་༥༤༡–༢༥༢ ཡར་སྔོན།) རྒྱ་མཚོའི་སྲིན་འབུ་ལྟེབ་གསུམ་པའི་དུས་རབས། ཉ་བྱུང་། རྩི་ཤིང་སྐམ་སར་འཛེགས། སྦྲང་ཆེན་རྣམས་ཀར་བོན་དུས་རབས་ཀྱི་འཚོ་རླུང་མང་པོའི་རླངས་འཐུབ་ཏུ་འཕུར། པར་མི་ཡན་དུས་མཇུག་གི་འཆི་རྒྱུན་ཆེན་པོས་མཇུག་བསྡུས། དེ་ནི་སའི་གོ་ལའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འཆི་རྒྱུན་ཆེས་ཚབས་ཆེ་བ་དེ་ཡིན། རྒྱ་མཚོའི་སྲོག་གི་བརྒྱ་ཆ་༩༦་ཙམ་འཆི། རྒྱུ་ནི་སི་བེ་རི་ཡའི་མེ་རི་ཆེན་པོའི་འབར་བ་ཡིན་སྲིད།
བར་དུས་རབས། (ལོ་བྱེ་བ་༢༥༢–༦༦ ཡར་སྔོན།) ཏིནོ་སོར་གྱི་དུས་རབས། ནུ་མའི་སྲོག །བྱ། མེ་ཏོག་གི་རྩི་ཤིང་བཅས་ལྐོག་ཏུ་བྱུང་།
གསར་དུས་རབས། (ལོ་བྱེ་བ་༦༦ ཡར་སྔོན་ནས་ད་བར།) ནུ་མའི་སྲོག་གི་དུས་རབས། སྤྲེའུའི་རིགས་ཀྱི་ཡན་ལག་གཅིག་ནང་དུ་སྤྲེལ་རྣམས་རིམ་བཞིན་སྐར་མ་ལ་ལྟ་བའི་མིག་བསྐྲུན།

འཆི་རྒྱུན་ཆེན་པོ་ལྔ་ནི་"སླར་འཛུགས་ཀྱི་མཐེབ་གཞོང་ལྔ་"དང་འདྲ། རེ་རེས་དབང་བསྒྱུར་བ་རྣམས་བསད་ཀྱང་སྲོག་གསར་གྱི་ཚོད་ལྟ་ལ་གར་སྟེགས་སྟོང་པར་བཞག །པར་མི་ཡན་དུས་མཇུག་གི་སྟོང་པ་མེད་ན་ཏིནོ་སོར་མི་འབྱུང་། ཀྲི་ཊེ་ཤས་དུས་མཇུག་གི་འཁྲུག་པ་མེད་ན་མི་མི་འབྱུང་།

༢.༧ ཏིནོ་སོར་ནས་བྱར། ལུས་པའི་གཏམ་རྒྱུད།

ཏིནོ་སོར་ཐམས་ཅད་མ་འཆི། [ཚན་རིག] ཤ་ཟན་ཏིནོ་སོར་གྱི་རིགས་ཀྱི་ཡན་ལག་གཅིག—ཆུང་ངུ། སྒྲོ་ལྡན། འཕུར་ཐུབ་པ—འཁྲུག་པ་ལས་ཐར་ནས་དེང་གི་བྱར་གྱུར། སྲོག་རིགས་ཀྱི་ངོས་ནས་བཤད་ན། བྱ་ནི་ཏིནོ་སོར་ཡིན། བྱ་ཕོའི་གཞུང་ལུགས་ནང་དུ་ཊི་ར་ནོ་སོ་རུས་ཀྱི་ཉེ་འབྲེལ་གྱི་དྲན་ཤེས་སྦས་ཡོད།

ཁོང་རྣམས་ཀྱི་ཐར་བ་ནི་འཕྲལ་མར་བྱུང་བ་མིན། ལུས་པོ་ཆུང་ངུ། ཟས་མི་འདྲ་བ་ཟ། འཕུར་ཐུབ་པ། དྲོད་ཁོལ་བཅས་ཀྱིས་ཁོང་རྣམས་འཁྲུག་པའི་དགུན་ཁ་ལས་བརྒལ། དེ་རིང་སེར་སྐྱ་ཞིག་གློག་གི་ཐག་པ་སྟེང་དུ་གླུ་ལེན་སྐབས། དེས་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡.༦་གི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མཇུག་གི་སྒྲ་སྒྲོག་བཞིན་ཡོད།

༢.༨ སྤྲེའུའི་རིགས་ཀྱི་དར་རྒྱས། བཞེངས་ཏེ་འགྲོ་བའི་སྔོན་གྱི་མཚན་མོ།

ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༦༥ ཡར་སྔོན། ནུ་མའི་སྲོག་གིས་ཏིནོ་སོར་གྱིས་བཞག་པའི་སྟོང་ཆ་ཁེངས། ཡན་ལག་གཅིག་གིས་ནགས་ཚལ་གྱི་ཡལ་ག་བདམས། སྤྲེའུའི་རིགས་སོ། [ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༥༥ ཡར་སྔོན། སྤྲེའུའི་རིགས་ཐོ་བོ་ཚ་དྲོད་ཀྱི་ནགས་ཚལ་དུ་མཆོངས། ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༣༠ ཡར་སྔོན། སྤྲེའུ་དང་སྤྲེལ་ཕྱེ། ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༢༠ ཡར་སྔོན། སྤྲེལ་དར། ཁོང་རྣམས་ཀྱི་རྡོ་འཕྲོད་ཡུ་རོབ་ཨེ་ཤི་ཡ་ཨ་ཧྥི་རི་ཁར་ཁྱབ།

ཧ་ལམ་ལོ་བྱེ་བ་༡༠ ཡར་སྔོན། ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་གནམ་གཤིས་སྐམས། ནགས་ཚལ་རྩྭ་ཐང་དུ་གྱུར། སྤྲེལ་ཁ་ཤས་སྡོང་པོ་ནས་བབས་ནས་རྐང་གཉིས་ཀྱིས་འགྲོ་བ་འགོ་བཙུགས། བཞེངས་ཏེ་འགྲོ་བའི་ཚོད་ལྟ་དེ་ཁོར་ཡུག་གིས་བཙན་བཀབ་ནས་འགོ་བཙུགས་ཀྱང་གཟའ་སྐར་ཡོངས་ཀྱི་ལས་དབང་བསྒྱུར་བར་མཇུག་བསྡུས།

༢.༩ གངས་ཀྱི་སའི་གོ་ལ། སྲོག་གི་དགུན་ཁ་ཆེས་ཚབས་ཆེ་བ།

ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༧.༢ དང་༦.༣༥ ཡར་སྔོན། སའི་གོ་ལས་"གངས་ཀྱི་སའི་གོ་ལ་"ཞེས་པའི་དུས་སྐབས་གཉིས་བརྒྱུད། འཁྱགས་རོམ་གནས་གཉིས་ནས་གླིང་ཆེན་བར་དུ་ཁྱབ་ནས་གཟའ་སྐར་ཡོངས་གངས་ཀྱི་གོ་ལར་གྱུར། [ཚན་རིག] གླིང་ཆེན་ཉེ་འདབས་ཀྱི་འཁྱགས་རོམ་གྱི་རྗེས་ཤུལ་ནི་ལྕགས་སྲེགས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་ཡིན། སྲོག་ག་ནས་འཚོ་ཐུབ་པ་བསམ་དཀའ། ལན་ནི་འཁྱགས་རོམ་འོག་གི་མེ་རིའི་ཁ་ནས་བྱུང་བའི་དྲོད་ཁང་དང་། འཁྱགས་རོམ་སྟུག་པོའི་འོག་ཏུ་ད་དུང་ཞུ་བཞིན་པའི་རྒྱ་མཚོའི་གཏིང་ཡིན་སྲིད།

ཡ་མཚན་ཅན་ནི། འཁྱགས་པ་ཆེན་པོ་འདིས་སྲོག་གཏོང་ཕོད་པའི་སྲོག་ལ་སྐུལ་མ་བྱས་ཡོད་སྲིད། འཁྱགས་རོམ་གྱིས་གླིང་ཆེན་བཏགས་ནས་ཕོ་སི་ཕོ་ར་སི་བཞིན་པའི་འཚོ་བཅུད་མང་པོ་རྒྱ་མཚོར་འཕངས། "གངས་"ཞུ་བའི་རྗེས་ཀྱི་དྲོད་ཁང་གི་ནུས་པས་དུས་ཐུང་གི་དྲོད་འཇམ་གྱི་ཞིང་ཁམས་བསྐྲུན། འཆི་རྒྱུན་ཆེན་པོ་དང་འབར་འབུར་ཆེན་པོ་ནི་དངུལ་གྱི་ངོས་གཉིས་ཡིན་པ་མང་།

དུམ་བུ་གསུམ་པ། མི་ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན། འཛམ་གླིང་དུ་ཁྱབ།

༣.༡ མིའི་རིགས་ཀྱི་ཐོ་རངས། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༧ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༧ ཡར་སྔོན། ཨ་ཧྥི་རི་ཁར་མི་དང་སྤྲེལ་གྱི་མེས་པོ་གཅིག་པ་ཕྱེ། མིའི་རིགས་ (Hominini) གར་སྟེགས་སུ་བྱུང་། ཆཱ་ཌི་རུ་རྙེད་པའི་"ཏུ་མེ་" (ཆཱ་ཌིའི་ས་ཧེ་ལན་ཐྲོ་པུསི། Wylie: Sahelanthropus tchadensis) ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༧ ཡར་སྔོན་གྱི་ཡིན་པས་ད་ལྟ་ཤེས་པའི་མིའི་རིགས་རྙིང་ཤོས་གྲས་ཤིག་ཡིན། དེའི་རྗེས་ཀྱི་ལོ་འབུམ་ཕྲག་མང་པོར། ཨོ་སི་ཊྲ་ལོ་པི་ཐེ་ཁུ་སི་ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་ས་ཐོག་ཏུ་བཞེངས་ཏེ་འགྲོ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༢.༨ ཡར་སྔོན། "མི་ལག་བཟོ་ཅན་" (ཧོ་མོ་ཧ་བི་ལིསི།) གྱིས་རྡོ་ཆས་བཟོ་བ་འགོ་བཙུགས། མིས་ཐོ་བོར་ལག་ཆས་ཀྱིས་རང་གི་ལག་པ་བརྒྱུད་བསྐྱེད་བྱས།

༣.༢ མི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་བྱུང་ཚུལ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ༢༠༡༧ ལོར། མོ་རོ་ཀོའི་ཇེ་བེལ་ཨིར་ཧོཌ་ཀྱི་རྡོ་འཕྲོད་ཀྱིས་མི་ཤེས་རབ་ཅན་ (ཧོ་མོ་ས་པི་ཡེན་སི། Homo sapiens) གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༣ ཡར་སྔོན་དུ་བཏོན། དེ་ནི་སྔོན་གྱི་བསམ་ཚོད་ལས་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡་ཙམ་སྔ་བ་ཡིན། དུས་མཚུངས་སུ་གཞིས་གྲོགས་"མིང་སྲིང་"རྣམས་ཀྱང་སའི་གོ་ལར་ཡོད། ཡུ་རོབ་ཨེ་ཤི་ཡའི་ནེ་ཨན་དར་ཐལ་མི། (Wylie: Neanderthal) དེ་ནི་སོ་བྷ་མི། (Wylie: Denisova) དང་ཨིན་ཌོ་ནི་ཤི་ཡའི་ཧྥོ་ལོ་རེས་གླིང་ཚོམས་ཀྱི་མི་ཐུང་ངུ་"ཧོ་བིཊ་མི་"བཅས་སོ།

༣.༣ ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༦–༠.༧ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] གཞུང་ལུགས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་ཀྱིས་སྟོན་པ་ནི། དེ་རིང་སའི་གོ་ལར་ཡོད་པའི་ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་མ་ཡིན་པའི་མི་རིགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མེས་པོ་ནི་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༦–༠.༧ ཡར་སྔོན་ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པའི་མི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཆུང་ཞིག་ལས་བྱུང་། སྔོན་དུ་ཕྱིར་ཐོན་པའི་ཚོད་ལྟ་རེ་འགའ་བྱུང་ཡོད། འོན་ཀྱང་རིགས་རྒྱུད་འདི་ཁོ་ན་དར་ཞིང་རྒྱས། ཁོང་རྣམས་"ལྷོ་ལམ་"བརྒྱུད་ནས་ཨ་རབ་ཀྱི་གླིང་ཆེན་བརྒྱུད་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡར་འཛུལ། དེ་ནས་ཤར་ནུབ་གཉིས་སུ་ཁྱབ།

༣.༤ འཛམ་གླིང་དུ་ཁྱབ་པའི་རྐང་རྗེས།

ཨོ་སི་ཊྲེ་ལི་ཡ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༥–༠.༦༥ ཡར་སྔོན་ཨོ་སི་ཊྲེ་ལི་ཡར་སླེབས། རྒྱ་མཚོའི་མཚམས་བརྒལ་བའི་ལག་རྩལ་དགོས།
ཡུ་རོབ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༤༥ ཡར་སྔོན་འཛུལ། ཤོ་བེ་དང་ལ་སི་ཀོའི་བྲག་ཕུག་གི་རི་མོ་མཛེས་པོ་བཞག
ཨ་མི་རི་ཁ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༡༥–༠.༢ ཡར་སྔོན་བེ་རིང་གི་ས་ཟམ་ (Wylie: Bering) བརྒྱུད་ནས་འཛུལ། (མཁས་པ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་སྔ་བར་འདོད་པ་ནི་[དཔྱད་གཞི] ཡིན།)
བོད་ཀྱི་མཐོ་སྒང་། བརྡལ་བརྐོས་ཀྱིས་སྟོན་པ་ནི། མིས་རྡོ་ཆས་རྙིང་པའི་དུས་སྐབས་སུ་མཐོ་སྒང་དུ་འཛེགས་ཟིན། ཞ་ཧེའི་དེ་ནི་སོ་བྷ་མིའི་འགྲམ་པའི་རུས་པ་ (ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡.༦ ཡར་སྔོན་) གྱིས་མི་གནའ་བོས་ས་མཐོའི་ཁོར་ཡུག་ལ་འཚམས་ཟིན་པ་སྟོན།

༣.༥ མི་གནའ་བོ་དང་འཕྲད་པ་དང་ཁྲག་འདྲེས་པ།

ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པའི་མི་ཤེས་རབ་ཅན་རྣམས་གཅིག་པུར་འགྲོ་མེད། ཁོང་རྣམས་ནེ་ཨན་དར་ཐལ་མི་དང་འཕྲད་ནས་ཁྲག་འདྲེས། དེ་རིང་གི་ཡུ་རོབ་ཨེ་ཤི་ཡའི་མིའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་བརྒྱ་ཆ་༡–༢་ཙམ་ནེ་ཨན་དར་ཐལ་མི་ལས་བྱུང་། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་གླིང་ཚོམས་ཀྱི་མི་རིགས་ལ་དེ་ནི་སོ་བྷ་མིའི་གཞུང་ལུགས་ཡོད། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༤ ཡར་སྔོན། ནེ་ཨན་དར་ཐལ་མི་མེད་པར་གྱུར། དེ་ནི་འགྲན་རྩོད། གནམ་གཤིས། ཡང་ན་འདྲེས་པ་ཡིན་ནམ་ནི་ད་དུང་[དཔྱད་གཞི] ཡིན། གཏན་ཁེལ་བ་གཅིག་པུ་ནི། ང་ཚོའི་ཁྲག་ནང་དུ་མི་གནའ་བོའི་རིགས་གཅིག་པུ་ལས་མང་བ་རྒྱུག་བཞིན་ཡོད་པ་དེ་ཡིན།

༣.༦ སྐད་ཆ་དང་"སྤྱོད་པ་གསར་པའི་"འབར་འབུར།

ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༥–༠.༤ ཡར་སྔོན། བརྡལ་བརྐོས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་གློ་བུར་དུ་ཕྱུག་པོར་གྱུར། བྲག་ཕུག་གི་རི་མོ་མཛེས་པོ། བཟོ་རིགས། རུས་པའི་ཁབ། དུར་སྦྱིན་རྒྱས་པ་བཅས། བརྡལ་བརྐོས་པས་འདི་ལ་"སྤྱོད་པ་གསར་པའི་འབར་འབུར་"ཟེར། མཁས་པ་མང་པོས་འདིའི་རྒྱབ་ན་སྐད་ཆའི་སྨིན་པ་ཡོད་པར་འདོད། འདས་པ་བརྗོད་ཐུབ་པ། མ་འོངས་པ་འཆར་ཐུབ་པ། "ང་ཚོ་"ཞེས་པའི་བརྟགས་པ་བཟོ་ཐུབ་པའི་སྐད་ཆས་མི་ཤེས་རབ་ཅན་ལ་ཐོ་བོར་རིག་གནས་ཀྱི་གསོག་འཇོག་ནུས་པ་སྤྲད།

[དཔྱད་གཞི] སྐད་ཆ་ག་དུས་བྱུང་། FOXP2 ཞེས་པའི་གཞུང་ལུགས་ (སྐད་ཆའི་ནུས་པ་དང་འབྲེལ་བ་) ནེ་ཨན་དར་ཐལ་མི་ལ་ཡང་ཡོད་པས་སྐད་ཆའི་ནུས་པ་མི་ཤེས་རབ་ཅན་ལས་སྔ་བར་གོ་ཐུབ། མཁས་པ་གཞན་དག་གིས་དེང་རབས་དོན་གྱི་སྐད་ཆ་ནི་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡–༠.༥ ཡར་སྔོན་གྱི་ཡིན་པར་འདོད། གང་ལྟར་ཡང་། མིས་སྒྲུང་གཏམ་གྱིས་མི་བརྒྱ་ཕྲག་གི་ཚོགས་པ་སྒྲིག་ཐུབ་པའི་སྐབས་སུ། སྒྲུང་གཏམ། ཆོས་ལུགས། རྒྱལ་ཁབ་བཅས་ཀྱི་ས་བོན་བཏབ་ཟིན།

༣.༧ འཁྱགས་དུས་ཀྱི་མི། རྡོ་ཆས་རྙིང་པའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་འཚོ་བའི་རི་མོ།

ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པའི་མི་རྣམས་འཁྱགས་དུས་དང་ཐད་ཀར་འཕྲད། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༢༦–༠.༢ ཡར་སྔོན་གྱི་"འཁྱགས་དུས་མཐའ་མའི་ཚ་བ་ཆེ་ཤོས་"སྐབས། རྒྱ་མཚོའི་ངོས་དེ་རིང་ལས་མི་ཊར་༡༢༠་དམའ། བྲི་ཊེན་ཡུ་རོབ་གླིང་ཆེན་དང་སྦྲེལ། སི་བེ་རི་ཡ་དང་ཨ་ལ་སི་ཁའི་བར་དུ་ས་ཟམ་ཡངས་པོ་ཡོད། མི་རྣམས་གཡང་གཟུགས་ཀྱི་གོས་གྱོན་ནས་མ་མོཊ་ཀྱི་ཁྱུ་ཚོགས་འཁྱམས་པའི་རྩྭ་ཐང་དུ་སྤོ།

ཁོང་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་བ་ནི་"ཤ་རྗེན་ཟ་བ་"ལས་ཕྱུག་པོ་ཡིན། སྐྱ་མོག་གིས་རི་མོ་འབྲི། རུས་པའི་ཁབ་ཀྱིས་གོས་འཚེམ། མ་མོཊ་ཀྱི་མཆེ་བས་ཝི་ལེན་ཌོརྫིའི་བུད་མེད་བཞེངས། མེས་གྲང་ངར་སེལ། སྒྲུང་གཏམ་གྱིས་དྲོད་སྤྲད། རྡོ་ཆས་རྙིང་པའི་དུས་སྐབས་ནི་མིའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྒྱ་ཆ་༩༩་ཡིན། ང་ཚོའི་རང་བཞིན་ཐམས་ཅད་དེ་འཁྱགས་དང་མེའི་དུས་རིང་པོ་དེར་གཞུང་ལུགས་སུ་བྲིས་ཟིན།

༣.༨ མིའི་རིགས་ཀྱི་ཆགས་ཚུལ། པགས་པ་དང་ཁོར་ཡུག་གི་གཏམ་གླེང་།

[ཚན་རིག] མི་ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་རྗེས། པགས་པའི་མདོག་དང་ལུས་པོའི་གཟུགས་ས་ཆ་སོ་སོར་ཕྱེ། འདི་ནི་རང་བྱུང་འདེམས་སྒྲུག་གི་བཟོ་བཀོད་མཛེས་པོ་ཞིག་ཡིན། ཉི་འོད་དམར་པོ་ཞན་པའི་ས་ཆ་མཐོ་པོར། པགས་པ་སྐྱ་བོས་ཝི་ཊ་མིན་ཌི་སྒྲུབ་པར་ཕན། གླིང་ཆེན་གྱི་ཉི་འོད་དྲག་པོའི་འོག་ཏུ། པགས་པ་ནག་པོས་ཧྥོ་ལེཊ་སྲུངས། གྲང་ངར་གྱི་ས་ཆའི་མིའི་ལུས་པོ་བོངས་ཆེ། (བྷེརྒ་མན་གྱི་ཁྲིམས།) དྲོད་ཀྱི་ས་ཆའི་མིའི་ཡན་ལག་རིང་། (ཨ་ལེན་གྱི་ཁྲིམས།)

འོན་ཀྱང་གཞུང་ལུགས་ཀྱིས་སྟོན་པ་ནི། ཁྱད་པར་འདི་དག་པགས་པ་ཙམ་ལས་མེད། ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་མི་གཉིས་ཀྱི་བར་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་མི་ཞིག་དང་ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་ཞིག་གི་བར་གྱི་ཁྱད་པར་ལས་ཆེ། "མིའི་རིགས་"ཞེས་པ་སྲོག་རིགས་ཀྱི་ངོས་ནས་དོན་སྔོན་ཆུང་། དེ་ནི་ལོ་རྒྱུས་དང་རིག་གནས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཡིན་པ་མང་།

༣.༩ མེ་འདུལ་བ། མིའི་"ནུས་པ་ཆེ་ཤོས་ཐོ་བོ།"

ཨ་ཧྥི་རི་ཁ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པའི་སྔོན་དུ། མིས་མེ་དབང་དུ་བསྡུས་ཟིན། [ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༤ ཡར་སྔོན། མིས་མེ་རྒྱུན་དུ་སྤྱོད་ཐུབ་པ་བྱུང་། (ཨི་སི་རེལ་གྱི་གེ་ཤེར་བེ་ནོཊ་ཡ་ཁོབ་ཀྱི་ཚིག་པའི་རུས་པ་ནི་དཔང་རྟགས་བརྟན་པོ་ཡིན།) སྔ་བའི་མེ་སྤྱོད་ཀྱི་རྗེས་ཤུལ་ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡༠ ཡར་སྔོན་དུ་སླེབས་ཀྱང་དེ་ནི་"དབང་དུ་བསྡུས་པའི་སྤྱོད་པ་"ཡིན་ནམ་ནི་ད་དུང་རྩོད་གཞི་ཡོད།

མེའི་དོན་ཚད་ལས་བརྒལ་ནས་ཆེ། བཙོས་པའི་ཟས་ཀྱིས་རྒྱུ་མ་ཐུང་དུ་བཏང་ནས་ཀླད་པ་ལ་ནུས་པ་མང་བ་སྤྲད། ("བཙོས་ཟས་ཀྱི་དཔྱད་གཞི་") མེ་འོད་ཀྱིས་གཅན་གཟན་སྐྲག་ནས་ཉིན་མོ་རིང་དུ་བཏང་། མེ་ཐབ་ཉེ་འདབས་ཀྱི་མཚན་མོའི་གཏམ་གླེང་ནི་སྐད་ཆ་དང་སྒྲུང་གཏམ་གྱི་ཟློས་གར་ཐོ་བོ་ཡིན་སྲིད། མཁས་པ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་བཤད་པ་ནི། མིས་མེ་དབང་དུ་བསྡུས་པའི་ཉིན་མོ་དེ་མིས་ཤ་ཁོག་གི་ནུས་པ་ལས་བརྒལ་བའི་ནུས་པ་ཐོ་བོར་ཐོབ་པའི་ཉིན་མོ་དེ་ཡིན། དོན་འདིའི་ངོས་ནས། རླངས་འཁོར་དང་རྡོ་སྲེགས་ཀྱི་ནུས་ཁང་ནི་མེ་ཐབ་ཐོ་བོ་དེའི་བརྒྱུད་པ་ཡིན།

དུམ་བུ་བཞི་པ། རྡོ་ཆས་གསར་པའི་གསར་བརྗེ་དང་ཤེས་རིག་གི་ཐོ་རངས།

༤.༡ སོ་ནམ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༡༢ ཡར་སྔོན།

[ཚན་རིག] ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༡༢ ཡར་སྔོན། འཁྱགས་དུས་མཇུག་བསྡུས་ནས་གནམ་གཤིས་དྲོ་བར་གྱུར། ནུབ་ཨེ་ཤི་ཡའི་"ཟླ་གཟུགས་སོ་ལོའི་ས།" (Fertile Crescent) རུ་མིས་གྲོ་རྒྱུན་དང་ནས་རྒྱུན་གྱི་འབྲུ་རིགས་འདེབས་པ་འགོ་བཙུགས། རྡོ་ཆས་གསར་པའི་གསར་བརྗེའི་གོ་སྒྲིགས་བྱས། སོ་ནམ་ནི་གསར་གཏོད་གཅིག་གིས་བྱུང་བ་མིན་པར་ས་ཆ་མང་པོར་རང་རྐྱ་བྱུང་། རྒྱ་ནག་གིས་འབྲས་དང་ཁྲེ། བར་ཨ་མི་རི་ཁས་རྒྱ་མཚོའི་འབྲུ། (མ་མོ།) ལྷོ་ཨ་མི་རི་ཁས་ཞོག་ཁོག །ཨ་ཧྥི་རི་ཁས་ཆུང་མ་བཅས་འདུལ་བྱས།

རྔོན་པ་ནས་སོ་ནམ་པར་འགྱུར་བ་ནི་མིས་ཐོ་བོར་ཁོར་ཡུག་ཆེན་པོར་བསྒྱུར་བཅོས་བྱས་པ་ཡིན། ས་ཞིང་གིས་མི་"བཏགས་"པའི་མགོ་ཡང་བརྩམས།

༤.༢ དུད་འགྲོའི་འདུལ་བ།

ཁྱི་ནི་ཐོ་བོར་འདུལ་བའི་དུད་འགྲོ་ཡིན། (ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༡༥–༠.༣ ཡར་སྔོན། དུས་ཚོད་གཏན་ཁེལ་མེད།) དེའི་རྗེས་སུ་ལུག །ར་མ། བ་ཕྱུགས། ཕག་བཅས། རྟ་ནི་ཕྱིས་སུ་འདུལ། (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༥༠༠ ཡུ་རོབ་ཨེ་ཤི་ཡའི་རྩྭ་ཐང་།) དུད་འགྲོས་ཤ་ཁྲག །འོ་མ། པགས་པ། ཤུགས་འདྲེན་བཅས་སྤྲད། ནད་ཡང་སྤྲད། ཆམ་རིམས། འབྲུམ་ནད་སོགས་ཡམས་མང་པོ་ཐོ་བོར་དུད་འགྲོ་ལས་བྱུང་།

༤.༣ གཞི་ཆགས་པ། གྲོང་གསེབ་དང་མི་འབོར་འཕེལ་བ།

སོ་ནམ་གྱིས་ཁ་མང་བ་གསོ་ཐུབ། སྤྱི་ལོ་སྔོན་༩༠༠༠ ཙམ་དུ། ཇེ་རི་ཁོ་ནི་ར་བ་ཡོད་པའི་གྲོང་ཚོ་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ཟིན། ཨ་ན་ཊོ་ལི་ཡའི་ཁ་ཊལ་ཧོ་ཡུག་ཏུ་མི་སྟོང་ཕྲག་མང་པོ་སྦྲང་ཚང་བཞིན་འཁྲིལ་བའི་ཁང་པར་འཚོ། མི་འབོར་སྟུག་པོར་གྱུར་པས་ལས་བགོས་དང་རིམ་པ་བྱུང་། གཡུལ་འཐབ་དང་ཡམས་ཀྱང་བྱུང་། ཤེས་རིག་གི་རིན་པ་བསྡུ་བ་འགོ་བཙུགས།

༤.༤ ལག་རྩལ། རྡོ་བུམ། ཐགས་འཐག །རྡོ་ཆས་བརྡར་བ།

གཞི་ཆགས་པའི་འཚོ་བས་རྡོ་བུམ་ (འབྲུ་གསོག་པ་) ཐགས་འཐག་ (རྩྭ་ཆུ། བལ།) དང་རྡོ་ཆས་བརྡར་བ་བསྐྲུན། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༦༠༠༠ ཙམ་དུ་ཟངས་དམར་གྱི་ལག་རྩལ་བྱུང་། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༣༠༠ ཙམ་དུ་ཟངས་ (ཟངས་དམར་དང་ཚ་ཚའི་འདུས་པ་) བྱུང་ནས་མི་ཟངས་ཀྱི་དུས་རབས་སུ་འཛུལ། མཚོན་ཆ་དང་ལག་ཆའི་ནུས་པ་རིམ་པ་གཅིག་འཕར།

༤.༥ ཡི་གེའི་མྱུ་གུ །ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༤༠༠

[ཚན་རིག] ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༤༠༠ ཙམ་དུ། སུ་མེར་མིས་འདམ་ལྟེབ་སྟེང་དུ་མདའ་གཟུགས་ཡི་གེ་ (Wylie: cuneiform) བརྐོས། ཐོ་བོར་རྩིས་འཛིན་ཆེད་དུ་ཡིན། "ཡི་གེ་ནི་རྩིས་དེབ་ཀྱི་བུ་མོ་ཡིན།" ཨི་ཇིབཊིའི་ལྷ་ཡིག་ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༢༠༠ ཙམ་དུ་བྱུང་། རྒྱ་ནག་གི་རུས་ཡིག་ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༢༥༠ ཙམ་ཡིན་པས་རང་རྐྱ་བྱུང་བའི་ཡི་གེའི་མ་ལག་ཡིན། [སྒྲུང་] རྒྱ་ནག་གི་སྒྲུང་དུ་ཚང་ཅིས་ (Wylie: Cangjie) "བྱ་དང་གཅན་གཟན་གྱི་རྐང་རྗེས་ལ་བལྟས་ནས་"ཡི་གེ་བཟོས་པར་བཤད། "གནམ་ནས་འབྲུ་ཆར་བབས། འདྲེ་སྲིན་མཚན་མོར་ངུས།" རིག་གནས་ཀྱི་དྲན་ཤེས་ཙམ་ཡིན།

༤.༦ ལྷག་མ་དང་མི་འདྲ་མཉམ་པ། ཤེས་རིག་གི་ངོས་གཞན།

སོ་ནམ་གྱིས་འབྲུའི་ལྷག་མ་བསྐྲུན། ལྷག་མས་མི་འདྲ་མཉམ་པ་བསྐྲུན། རྔོན་པའི་སྤྱི་ཚོགས་སུ་སུས་ཀྱང་ཤ་མང་པོ་གསོག་མི་ཐུབ། འོན་ཀྱང་འབྲུ་མཛོད་གསོག་ཐུབ། སུས་འབྲུ་མཛོད་དབང་དུ་བྱས་ན་དེས་བགོ་འགྲེམས་དབང་དུ་བྱེད། དེ་ནས་དཔོན་པོ། རྒྱལ་པོ། མཆོད་པའི་བླ་མ་བཅས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གར་སྟེགས་སུ་བྱུང་།

[ཚན་རིག] མིའི་རིགས་རིག་པས་གཞི་གྲོས་མཚུངས་མེད་པ་ཞིག་མཐོང་། སོ་ནམ་པ་གནའ་བོའི་རུས་པས་སྟོན་པ་ནི། ཁོང་རྣམས་ཀྱི་འཚོ་བཅུད་ནི་རྔོན་པའི་མེས་པོ་ལས་ཞན་པ། (ལུས་པོ་དམའ། སོ་འུ་དང་གཉན་ནད་མང་།) ལས་ཀའི་དུས་ཚོད་རིང་བ། ཇ་རེཌ་ཌ་ཡ་མོནཌ་གྱིས་སོ་ནམ་ལ་"མིའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཡོ་སྒྱུ་ཆེ་ཤོས་"ཟེར། འོན་ཀྱང་གཡོ་སྒྱུ་འདི་འགོ་བཙུགས་ནས་ཕྱིར་ལྡོག་མི་ཐུབ། མི་མང་བས་འབྲུ་མང་བ་དགོས། འབྲུ་མང་བས་མི་མང་བ་དགོས། ཤེས་རིག་ནི་མངར་མོའི་ཉམས་ཐག་ཏུ་འཐུམས་ནས་ཟབ་ཏུ་འགྲོ།

༤.༧ རྒྱ་ནག་གི་རང་རྐྱ་སོ་ནམ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས། འབྲས་དང་ཁྲེ།

སོ་ནམ་རྒྱ་ནག་ཏུ་རང་རྐྱ་བྱུང་། [ཚན་རིག] ཡང་ཙེ་གཙང་པོའི་འོག་རྒྱུན་གྱི་ཧེ་མུ་ཏུ་དང་ཤང་ཤན་གྱི་ཤུལ་དུ། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༡–༠.༠༩ ཡར་སྔོན། འབྲུ་རྒྱུན་གྱི་འབྲས་འདུལ་བྱས། འབྲས་སོ་ནམ་འདི་ནས་འགོ་བཙུགས། ཧོང་ཧོ་གཙང་པོའི་རྒྱུད་ཀྱི་ཚི་ཤན་དང་ཕེ་ལི་གང་གིས་སྟོན་པ་ནི། ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༠༩ ཡར་སྔོན། ཁྲེ་ (སེར་སྐྱའི་འབྲུ་) བཏབ་ཟིན། "ལྷོ་འབྲས་བྱང་ཁྲེ་"ཞེས་པའི་བཀོད་པས་རྒྱ་ནག་གི་ཤེས་རིག་གི་ཟས་ཀྱི་ས་ཁྲ་བཏིངས།

གལ་ཆེ་བ་ནི། འབྲས་སོ་ནམ་ལ་ཆུ་བཀོད་ཞིབ་ཚགས་པོ་དགོས་པས་དམིགས་བསལ་གྱི་མཉམ་ལས་ཆེན་པོ་དགོས། མཁས་པ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་འདིས་ཤར་ཨེ་ཤི་ཡའི་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གཙོ་བོ་དང་དབང་ལ་བརྩི་བའི་རིག་གནས་ཀྱི་ཁ་དོག་བསྐྲུན་པར་འདོད། ([དཔྱད་གཞི] ཡིན་པས་རྩོད་གཞི་ཆེ།)

༤.༨ གྲོང་གསེབ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་དུ། སྤྱི་ཚོགས་རྙོག་འཛིང་གི་སྔོན་གྱི་མཚན་མོ།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༤༥༠༠–༣༥༠༠ ཙམ་དུ། ཟླ་གཟུགས་སོ་ལོའི་སའི་གྲོང་གསེབ་"གྲོང་རྡལ་"དུ་སྦོམས། ལྷ་ཁང་མཐོ་རུ་འགྲོ་ནས་གྲོང་ཁྱེར་གྱི་ལྟེ་བར་གྱུར། མཆོད་པའི་བླ་མས་འབྲུ་མཛོད་བདག་ནས་ཆུ་བཀོད་སྒྲིགས། དབང་ལ་དུས་ཡོངས་ཀྱི་ལག་བསྟར་བ་ཐོ་བོར་བྱུང་། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༢༠༠ ཙམ་དུ། ཨུ་རུག་ཏུ་མི་ཁྲི་བཞི་ཡོད་པས་ར་བའི་མཐའ་སྐོར་ཀི་ལོ་མི་ཊར་༩་ཡིན། མིའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་དོན་དངོས་ཐོ་བོ་བྱུང་།

མཉམ་པའི་གྲོང་གསེབ་ཆུང་ངུ་ནས་རིམ་པ་ཡོད་པའི་གྲོང་ཁྱེར་བར་ལོ་སྟོང་ཕྲག་འགའ་ཙམ་ལས་མེད། དེ་ནས་"ཤེས་རིག་"དང་"རྒྱལ་ཁབ་"དོན་གཅིག་ཏུ་གྱུར་བ་འགོ་བཙུགས།

དུམ་བུ་ལྔ་པ། རྒྱལ་ཁབ་གནའ་བོ། གྲོང་ཁྱེར་རྒྱལ་ཁབ་དང་ཁྲིམས་ཀྱི་གཞི་བཞག

༥.༡ སུ་མེར་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་རྒྱལ་ཁབ། མེ་སོ་པོ་ཊ་མི་ཡ།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༤༠༠༠ ཙམ་ནས། མེ་སོ་པོ་ཊ་མི་ཡའི་ལྷོ་ཕྱོགས་ཀྱི་སུ་མེར་མིས་མིའི་གྲོང་ཁྱེར་ཐོ་བོ་བསྐྲུན། ཨུ་རུག །ཨུར། ལ་ག་ཤི་བཅས། རེ་རེ་རང་སྐྱོང་གི་གྲོང་ཁྱེར་རྒྱལ་ཁབ་ཡིན་པས་ལྷ་ཁང་། ཕོ་བྲང་། ར་བ་བཅས་ཡོད། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༣༣༤ ཙམ་དུ། ཨ་ཀཌིའི་སར་གོན་གྱིས་གྲོང་ཁྱེར་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་དབང་དུ་བསྡུས་ནས་བརྒྱུད་པ་ཐོ་བོ་བཙུགས། སུ་མེར་མིས་དྲུག་ཅུ་མའི་གྲངས་ཀ་ཡང་གསར་གཏོད་བྱས། དེ་རིང་ང་ཚོས་སྐར་ཆ་༦༠ དང་སྐར་མ་༦༠་རྩིས་པ་དེ་ཁོང་རྣམས་ཀྱི་བྱས་རྗེས་ཡིན།

༥.༢ ཨི་ཇིབཊི་གནའ་བོ། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༡༠༠ ཙམ་དུ་གཅིག་བསྡུས།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༣༡༠༠ ཙམ་དུ། ནར་མེར་ (མེ་ནེསི།) གྱིས་ཨི་ཇིབཊི་ཡར་མ་མར་མ་གཅིག་བསྡུས། ཧྥ་ར་འོ་ནི་"མི་ཡུལ་གྱི་ལྷ་སྐུར་"གྱུར། གཏམས་བརྩེགས་ཀྱི་དུས་རབས་ (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༦༠༠–༢༥༠༠) ནི་དབང་སྒྱུར་གཅིག་བསྡུས་ཀྱི་རྩེ་མོ་ཡིན། ཁུ་ཧྥུའི་གཏམས་བརྩེགས་ཆེན་པོས་མི་ཁྲི་ཕྲག་མང་པོའི་ལས་ཤུགས་བསྡུས། དེ་ནི་མིའི་སྒྲིག་འཛུགས་ནུས་པའི་རྡོ་རིང་ཡིན། ནཱིལ་གཙང་པོའི་དུས་བཞིན་འཁྱིལ་བས་འདམ་དང་ལོ་ཏོག་སྤྲད། ཨི་ཇིབཊི་མིའི་"འཁོར་བ་འཁོར་བའི་"འཇིག་རྟེན་ལྟ་བ་ཡང་བསྐྲུན།

༥.༣ ཨིན་ཌུས་གཙང་པོའི་ཤེས་རིག །ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༦༠༠–༡༩༠༠

མོ་ཧེན་ཇོ་ད་རོ་དང་ཧ་ར་པས་མིའི་གྲོང་ཁྱེར་བཀོད་པ་ཐོ་བོ་ལྡན། ལམ་སྲང་རྒྱ་གྲམ། ཆུ་འདྲེན་གཡབ་པ། སོ་བུམ་ཚད་ལྡན་བཅས། ཤེས་རིག་འདིས་ཕོ་བྲང་ཆེན་པོའམ་ལྷ་ཁང་ཆེན་པོ་བཞག་མེད། ཁོང་རྣམས་ཀྱི་ཡི་གེ་ (ཨིན་ཌུས་ཀྱི་ཐམ་ཀ) ད་བར་བཀྲོལ་མ་ཐུབ། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༩༠༠ རྗེས་སུ་རིམ་བཞིན་ཉམས། རྒྱུ་ད་དུང་[དཔྱད་གཞི] ཡིན། (གཙང་པོའི་ལམ་སྤོས་པ། སྐམས་པ་སོགས།)

༥.༤ རྒྱ་ནག །ཨེར་ལི་ཐོའུ་ནས་ནུབ་ཀྱི་ཀྲོའུ་བར།

ཧོ་ནན་གྱི་ཨེར་ལི་ཐོའུའི་ཤུལ་ (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༧༥༠–༡༥༠༠) ནི་མཁས་པ་མང་པོས་ཞ་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་རྒྱལ་སར་འདོད། འོན་ཀྱང་"ཞ་"ཡོད་མེད་ད་དུང་[དཔྱད་གཞི] ཡིན་པས་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་"ཡིད་ཆེས་པ་"དང་"ཐེ་ཚོམ་པ་"གཉིས་ཡོད། ཤང་རྒྱལ་རབས་ (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༦༠༠–༡༠༤༦) ནི་རུས་ཡིག་གི་དཔང་རྟགས་ཡོད་པས་ཡིད་ཆེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མགོ་ཡིན། ནུབ་ཀྱི་ཀྲོའུ་ (སྔོན་༡༠༤༦–༧༧༡) ཡིས་བགོ་འགྲེམས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་བཙུགས། "རིགས་སྲོལ་དང་རོལ་དབྱངས་"གྱི་ཤེས་རིག་གིས་རྒྱ་ནག་གི་སྲིད་ཇུས་རིག་གནས་ཀྱི་ཁ་དོག་བཏིངས།

༥.༥ ཁྲིམས་ཀྱི་གཞི་བཞག །ལུང་བསྟན་ནས་ཁྲིམས་ཡིག་བར།

རྒྱལ་ཁབ་ལ་སྒྲིག་ཁྲིམས་དགོས། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༡༠༠ ཙམ་དུ། ཨུར་གྱི་རྒྱལ་རབས་གསུམ་པའི་"ཨུར་ནམ་མུའི་ཁྲིམས་ཡིག་"ནི་ཡོད་པའི་ཁྲིམས་ཡིག་རྙིང་ཤོས་ཡིན། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༧༥༤ ཙམ་དུ། བཱ་བི་ལོན་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཧམ་མུ་ར་བིས་ (Wylie: Hammurabi) "ཧམ་མུ་ར་བིའི་ཁྲིམས་ཡིག་"བསྒྲགས། རྡོ་ནག་པོའི་ཀ་བར་བརྐོས། "མིག་ལ་མིག །སོ་ལ་སོ་"ཞེས་པའི་ཚིག་རྗེས་སུ་"རྒྱལ་དབང་ལྷས་གནང་བ་དང་ཁྲིམས་གསལ་པོར་བྱེད་དགོས་པ་"ཞེས་པའི་བསམ་བློའི་འབྱུང་བཞག་ཡོད། རྒྱ་གར་གྱི་"མ་ནུའི་ཁྲིམས་ཡིག" །ཧེ་བྲེའུ་པའི་"མོ་ཤེའི་བཀའ་བཅུ་" (དུམ་བུ་དྲུག་པར་གཟིགས།) བཅས་ལུགས་སྲོལ་འདིའི་རྒྱུན་ཡིན། མིས་ཐོ་བོར་དབང་ཡི་གེ་ལ་བཏུད།

༥.༦ བརྗེད་བྱོལ་གྱི་ལྟེ་བ། ཨེ་ཇི་ཡན་རྒྱ་མཚོ་དང་ཨ་མི་རི་ཁ།

ཤེས་རིག་གི་ཐོ་རངས་ནི་གཙང་པོ་ཆེན་པོའི་ཁོ་ནའི་ཡིན་མེད། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༠༠༠ ཙམ་དུ། ཀྲིཊ་གླིང་ཚོམས་ཀྱི་མི་ནོ་སི་ཤེས་རིག་གིས་ཁ་ནོ་སོས་ཀྱི་ཕོ་བྲང་འཁྲུག་ལྡན་བསྐྲུན། ལྡེབས་རིས་སུ་གླང་ལ་མཆོངས་པའི་གཞོན་ནུ་ཡོད། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༦༠༠ ཙམ་དུ། མཻ་སི་ནེའི་དཔའ་བོའི་རྒྱལ་པོ་རྣམས་གསེར་གྱི་གདོང་འབགས་གྱོན་ནས་མནལ། ཁོང་རྣམས་ནི་ཨི་ལི་ཡ་ཌིའི་ཊྲོ་ཡའི་གཡུལ་འཐབ་ཀྱི་དཔེ་ཡིན།

རྒྱ་མཚོའི་ཕ་རོལ་དུ། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༥༠༠ ཙམ་དུ། མེག་སི་ཀོའི་མཚོ་འགྲམ་གྱི་ཨོལ་མེག་མིས་རྡོ་མགོ་ཆེན་པོ་བརྐོས། ཨ་མི་རི་ཁའི་ཡི་གེ་ཐོ་བོའི་མྱུ་གུ་དང་དུས་ཚོད་བསྐྲུན། ཨན་ཌིས་རི་རྒྱུད་ཀྱི་ཁ་རལ་གྲོང་ཁྱེར་ (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༦༠༠) ནི་གཏམས་བརྩེགས་དང་དུས་མཚུངས་ཀྱང་ཡི་གེ་བཞག་མེད། འདིས་ང་ཚོ་ལ་དྲན་སྐུལ་བྱེད་པ་ནི། ཡི་གེ་ནི་ཤེས་རིག་གི་ཚད་གཞི་གཅིག་པུ་མིན་པ་དེ་ཡིན།

༥.༧ པར་སིག་དང་གི་རིག །གནའ་རབས་དུས་རབས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་མཚན་མོ།

སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་དྲུག་པར། འཛམ་གླིང་ཧ་ལམ་དུས་གཅིག་ཏུ་"གནའ་རབས་དུས་རབས་"སུ་འཛུལ། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༥༥༠ ཙམ་དུ། སའི་རུས་གོང་མས་པར་སིག་གི་བརྒྱུད་པ་བཙུགས། ས་ཁྱོན་ཨིན་ཌུས་གཙང་པོ་ནས་ཨེ་ཇི་ཡན་རྒྱ་མཚོའི་བར་དུ། ས་ཁུལ་གྱི་ལམ་ལུགས་དང་འཕྲིན་ལམ་ཐོ་བོར་བསྐྲུན། མིའི་གླིང་ཆེན་གསུམ་བརྒལ་བའི་བརྒྱུད་པ་ཐོ་བོ། དུས་མཚུངས་སུ། གི་རིག་གི་གྲོང་ཁྱེར་རྒྱལ་ཁབ་རྣམས་ཨེ་ཇི་ཡན་རྒྱ་མཚོའི་འགྲམ་དུ་དམངས་གཙོ་ཚོད་ལྟ་བྱས། སྤྱི་ལོ་སྔོན་༥༠༨ ལོར། ཨ་ཐེན་སིའི་ཁི་ལི་སི་ཐི་ནེསིའི་བཅོས་སྒྱུར་གྱིས་དམངས་ཀྱི་ཚོགས་ཆེན་དབང་ཆ་མཐོ་ཤོས་སུ་གྱུར།

པར་སིག་དང་གི་རིག་གི་འཁྲུག་པ་ (གི་རིག་པར་སིག་གཡུལ་འཐབ། སྤྱི་ལོ་སྔོན་༤༩༠–༤༧༩) གྱིས་ནུབ་ཕྱོགས་ཤེས་རིག་གི་རང་ངོས་འཛིན་པ་བསྐྲུན། ཤར་ཕྱོགས་དབང་སྒྱུར་ལྟ་བ་དང་ནུབ་ཕྱོགས་རང་དབང་—བརྗོད་གཞིའི་སྒྲོམ་འདི་དེ་རིང་བར་ཤུགས་རྐྱེན་བྱེད་བཞིན་ཡོད། ལོ་རྒྱུས་འདི་ལས་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་ཡིན་ནའང་།

༥.༨ དངུལ་གྱི་གསར་གཏོད། དཔལ་འབྱོར་གྱི་བསྡུས་བཀོད་ཐོ་བོ།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་བདུན་པར། ཨེ་ཤི་ཡ་ཆུང་ངུའི་ལི་ཌི་ཡ་མིས་ལྕགས་ཀྱི་དངུལ་བརྒྱབ། ཧ་ལམ་དུས་གཅིག་ཏུ། རྒྱ་ནག་གིས་ཟངས་དམར་གྱི་གྲི་དངུལ་དང་ལེབ་དངུལ་བསྐྲུན། དངུལ་ནི་མིའི་"བསྡུས་བཀོད་"ཆེ་ཤོས་ཐོ་བོ་ཡིན། དུང་དཀར། ཕྱུགས། འབྲུ་བཅས་ཀྱི་རིན་ཐང་ལྕགས་ཀྱི་སྒོར་མོ་ཆུང་ངུར་བསྡུས།

དངུལ་གྱིས་ཚོང་དོན་བརྗེ་རེས་ཀྱི་མཚམས་བརྒལ། ནོར་ཐོ་བོར་མཐའ་མེད་དུ་གསོག་ཐུབ་པར་གྱུར། ལྷ་ཁང་གི་མཆོད་པའི་བླ་མས་འབྲུ་བརྩིས། ཚོང་པའི་སྲང་གིས་དངུལ་བལྟས། དཔལ་འབྱོར་ལ་རང་གི་རིགས་པ་འགོ་བཙུགས།

༥.༩ ཟངས་ཀྱི་དུས་རབས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་མ་ལག །"འཛམ་གླིང་ཅན་དུ་གྱུར་པ་"ཐོ་བོ།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༥༠༠ ཙམ་དུ། རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་ཤར་འགྲམ་དུ་ཟངས་ཀྱི་དུས་རབས་ཀྱི་"འཇིག་རྟེན་མ་ལག་"ཞིག་བྱུང་ཟིན། ཨི་ཇིབཊིའི་ཧྥ་ར་འོ། ཧིཊ་ཊའི་རྒྱལ་པོ། མི་ཊ་ནིའི་གཙོ་བོ། བཱ་བི་ལོན་གྱི་རྒྱལ་པོ་བཅས་ཕན་ཚུན་"སྤུན་"ཟེར། ཨ་ཀཌིའི་སྐད་ (དུས་སྐབས་དེའི་འབྲེལ་ལམ་གྱི་lingua franca) ཀྱིས་འཕྲིན་ཡིག་བཏང་། གཉེན་སྒྲིག་བྱས། ལག་རྟགས་བརྗེས། ཨུ་ལུ་བུ་རུན་གྱི་གྲུ་གཟིངས་འགྲེལ་པ་ (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༣༠༠) ཡིས་ས་ཆ་བདུན་གྱི་ཚོང་ཟོག་ཁུར། ཟངས་དམར་དང་ཚ་ཚའི་གོར་མོ། བ་ལང་གི་མཆེ་བ། ཤེལ། སྤོས་བཅས། གྲུ་གཟིངས་གཅིག་གི་ཁུར་པོ་ནི་ཚོང་དོན་དྲ་བའི་ས་ཁྲ་ཞིག་ཡིན།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༡༧༧ ཙམ་དུ། མ་ལག་འདི་གློ་བུར་དུ་རྡིབ། ཕོ་བྲང་ཚིག །རྒྱ་མཚོའི་མི་རྣམས་འོངས། ཚོང་དོན་ཆད། འདི་ལ་"ཟངས་ཀྱི་དུས་རབས་ཀྱི་རྡིབ་པ་ཆེན་པོ་"ཟེར། རྒྱུ་ད་དུང་[དཔྱད་གཞི] ཡིན། (ས་ཡོམ། སྐམས་པ། འཁྲུག་རྩོད་འདུས་པ།) འདི་ནི་མིའི་"འཛམ་གླིང་ཅན་དུ་གྱུར་པ་"ཐོ་བོའི་མཇུག་ཡིན། འདིས་དྲན་སྐུལ་ཐོ་བོ་བྱས་པ་ནི། འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་འཇིག་རྟེན་ནི་རྡིབ་པའི་སྐབས་སུ་ཡང་འབྲེལ་ནས་རྡིབ་པ་དེ་ཡིན།

དུམ་བུ་དྲུག་པ། མིའི་དད་པའི་འཕེལ་རིམ། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས།

༦.༡ རྡོ་ཆས་རྙིང་པའི་དུས་སྐབས། དུར་སྦྱིན་དང་ས་མན།

མིའི་"ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་"ཐོ་བོའི་དཔང་རྟགས་ནི་དུར་སྦྱིན་ལས་བྱུང་། ནེ་ཨན་དར་ཐལ་མིས་དུར་སྦྱིན་གྱི་ཆོ་ག་བྱས་ (དེ་ལ་དད་པའི་དོན་ཡོད་མེད་ནི་རྩོད་གཞི་ཡོད།) ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡ ཡར་སྔོན། ལེ་བནཊིའི་ཁ་ཕུ་ཛེ་བྲག་ཕུག་གི་མི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་དུར་སྦྱིན་དུ་སྐྱ་མོག་དང་དུར་རྫས་ཡོད། ཧྥ་རན་སིའི་ཤོ་བེ་ (ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༣༦ ཡར་སྔོན་) དང་ལ་སི་ཀོ་ (ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༡༧ ཡར་སྔོན་) གྱི་བྲག་ཕུག་གི་རི་མོར། གཡང་གཟུགས། རྟ། མི་དང་དུད་འགྲོའི་གཟུགས་འདྲེས་མ་བཅས་མཉམ་དུ་ཡོད་པས་རྔོན་པའི་ཆོ་གའམ་ས་མན་གྱི་ཆོ་ག་མཚོན་སྲིད།

"ས་མན་"ཞེས་པ་ནི་ཏུང་གུ་སིའི་སྐད་ལས་བྱུང་བས། སེམས་འཁྲུལ་པའི་གནས་སུ་འཛུལ་ནས་ལྷ་འདྲེའི་འཇིག་རྟེན་དང་འབྲེལ་བ་བྱེད་མཁན་ལ་ཟེར། ས་མན་ལུགས་ལ་གཞུང་ལུགས་དང་ལྷ་ཁང་མེད། རྔ་བརྡུང་བ། གར། ཡང་ན་སེམས་འགྱུར་གྱི་རྩི་ཤིང་བཅས་ཀྱིས་ས་མན་ནི་"འཇིག་རྟེན་གཞན་"དུ་འགྲོ། འདི་ནི་མིའི་དད་པའི་ལག་རྩལ་རྙིང་ཤོས་གྲས་ཤིག་ཡིན་པས་དེ་རིང་སི་བེ་རི་ཡ། དབུས་ཨེ་ཤི་ཡ། ཨ་མི་རི་ཁའི་གདོད་མའི་མི་རིགས་བཅས་སུ་ད་དུང་གནས་ཡོད།

༦.༢ ལྷ་མོའི་དད་པ་དང་མེས་པོའི་དད་པ།

རྡོ་ཆས་རྙིང་པའི་དུས་མཇུག་ནས་རྡོ་ཆས་གསར་པའི་དུས་སྐབས་བར། ཡུ་རོབ་དང་ནུབ་ཨེ་ཤི་ཡར་བུད་མེད་ཀྱི་བཟོ་རིགས་ཆུང་ངུ་མང་པོ་བྱུང་། གྲགས་ཆེ་ཤོས་ནི་ཨོ་སི་ཊྲི་ཡའི་"ཝི་ལེན་ཌོརྫིའི་ཝི་ནུས་" (ཧ་ལམ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༠.༢༥ ཡར་སྔོན་) ཡིན། མཁས་པ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་འདི་ལ་གཞི་བཅོལ་ནས་"ལྷ་མོ་ཆེན་མོའི་"དད་པའམ་ཡང་ན་"མ་རྒྱུད་སྤྱི་ཚོགས་"སྒྲུབ་པར་འདོད། [དཔྱད་གཞི] དཔང་རྟགས་མི་ལྡན་པས་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་བཞེད་པ་མི་མཐུན་པ་ཆེ།

མེས་པོའི་དད་པ་ནི་དཔང་རྟགས་བརྟན་པོ་ལྡན། རྡོ་ཆས་གསར་པའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ཇེ་རི་ཁོ་མིས་འཆི་བའི་མགོ་ལ་ཞལ་བཟོས་ནས་མཆོད། རྒྱ་ནག་གི་ཤང་ཀྲོའུའི་མེས་པོའི་མཆོད་པ་དང་ཨ་ཧྥི་རི་ཁའི་མི་རིགས་ཀྱི་མེས་པོའི་ཆོ་གས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་"འཆི་བ་ད་དུང་ཡོད་"ཅེས་པ་སྤྱི་ཚོགས་སྒྲིག་གཞིའི་གཞི་རྟེན་དུ་བཟུང་། མེས་པོ་ལ་གུས་པ་ནི་ངོ་བོར་ཁྲག་གི་འབྲེལ་བ་འཆི་བ་ལས་བརྒལ་བའི་ཚོགས་པའི་འབྲེལ་ཐག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དེ་ཡིན།

༦.༣ མེ་སོ་པོ་ཊ་མི་ཡ་དང་ཨི་ཇིབཊིའི་ལྷ་མང་པོའི་ཆོས་ལུགས།

སུ་མེར་མིས་གྲོང་ཁྱེར་རེ་རེར་ལྷ་སྲུང་མ་རེ་རེ་ཡོད་པར་འདོད། ཨུ་རུག་གི་ཨི་ནན་ན། ནི་པུར་གྱི་ཨེན་ལིལ། བཱ་བི་ལོན་དར་རྗེས་སུ་མར་ཏུག་ལྷའི་རྒྱལ་པོར་གྱུར། ལྷ་རྣམས་མིའི་གཟུགས་དང་མིའི་ཁོང་ཁྲོ་ལྡན་པས་མཆོད་པ་དགོས། ལྷ་ཁང་ནི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལྟེ་བ་དང་འབྲུ་མཛོད་དང་ལས་ར་མཉམ་དུ་ཡིན་པས་མཆོད་པའི་བླ་མ་ནི་དཔོན་པོ་ཐོ་བོ་ཡིན།

ཨི་ཇིབཊིའི་ལྷ་ཚོགས་ནི་འཕགས་པར་མཛེས། ཉི་མའི་ལྷ་ར། འཆི་བའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྒྱལ་པོ་ཨོ་སི་རིས། འཕྲུལ་གྱི་ལྷ་མོ་ཨི་སིསི་བཅས། ཧྥ་ར་འོ་ནི་"ཧོ་རུས་ཀྱི་སྤྲུལ་པ་"ཡིན། གཏམས་བརྩེགས་ནི་འཆི་བའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འཛེགས་པའི་སྐས་ཡིན། "འཆི་བའི་དེབ་"གྱིས་འཆི་བ་ལ་ཁྲིམས་བཅད་པའི་ལམ་སྟོན། "སེམས་བལྟ་བ་"ཞེས་པའི་ཆོ་གར་སེམས་དང་སྒྲོ་གུ་བལྟས་ནས་རྟག་པའི་ཚེའམ་མེད་པར་གྱུར་པ་གཏན་ཁེལ་བྱེད། འཆི་བའི་རྗེས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བསམ་བློ་དེ་ནས་མིའི་དད་པའི་འཚོ་བའི་གཞུང་ཤིང་གཙོ་བོ་གྲས་ཤིག་ཏུ་གྱུར།

༦.༤ ཟོ་རོ་ཨ་སི་ཊར་གྱི་ཆོས་ལུགས། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༠༠༠ ཙམ། (དུས་ཚོད་རྩོད་གཞི་ཡོད།)

ལུང་སྟོན་པ་ཟོ་རོ་ཨ་སི་ཊར་ (གི་རིག་གིས་ཟོ་རོ་ཨ་སི་ཊར་Zoroaster ཟེར།) གྱིས་ཨི་རན་གྱི་མཐོ་སྒང་དུ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོའི་ཆོས་ལུགས་བཙུགས། ལུགས་སྲོལ་གྱིས་ཁོང་དུས་ཤིན་ཏུ་སྔ་བར་བཞག །དེང་རབས་རིག་པས་ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༠༠༠ ཙམ་དུ་བཞག །དུས་ཚོད་གཏན་ཁེལ་ད་དུང་རྩོད་གཞི་ཡོད་པས་འདིར་མ་ངེས་པར་བཤད།

དེའི་སྙིང་པོ་ནི་དགེ་སྡིག་གཉིས་ཀྱི་ལྟ་བ་ཡིན། ལྷ་གཅིག་པུ་ཨ་ཧུ་ར་མཛྫ་དས་འོད་མཚོན། མུན་པའི་དབང་ཕྱུག་ཨང་གྲ་མན་ཡུ་དང་རྟག་ཏུ་འཐབ། མི་ལ་རང་དབང་གི་འདམ་ག་ཡོད་པས་ཕྱོགས་འདེམས་ཐུབ། ལོ་རྒྱུས་མཐར་ཁྲིམས་བཅད་པ་མཇུག་མ་དང་སྐྱོབ་པ་པོ་ (སའོ་ཤྱནཊི། Saoshyant) འབྱུང་བར་འགྱུར། དགེ་བས་སྡིག་པ་ལ་རྒྱལ་བར་འགྱུར། མཁས་པ་མང་པོས་འདོད་པ་ནི། བསམ་བློ་འདི་དག—དུས་མཇུག །ཁྲིམས་བཅད་པ། སྐྱོབ་པ་པོ། གནམ་དང་དམྱལ་བ་བཅས—ཕྱིས་ཀྱི་ཡ་ཧུ་དའི་ཆོས་ལུགས། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས། ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་བཅས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཟབ་མོ་བྱས། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་གསུམ་པར་དེ་ནི་ས་ས་ནི་ཡན་པར་སིག་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་གྱུར། དུས་རབས་བདུན་པའི་ཁ་ཆེའི་དབང་བསྡུས་རྗེས་སུ་དད་པ་ཅན་ཉུང་དུ་སོང་། དེ་རིང་རྒྱ་གར་གྱི་པར་སི་ཚོགས་པར་གཙོ་བོ་གནས་ཡོད།

༦.༥ བེད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་དང་ཧིན་དུའི་ཆོས་ལུགས།

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༥༠༠ ཙམ་དུ། ཨརྱའི་མི་རིགས་རྒྱ་གར་གྱི་གླིང་ཆེན་དུ་འཛུལ་ནས་རིག་བྱེད་ (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༡༥༠༠–༡༢༠༠) ཁྱེར། མེའི་ལྷ་ཨག་ནི། ཐོག་སེར་གྱི་ལྷ་ཨིན་དྲའི་བསྟོད་གླུ་བཅས། བྲམ་ཛེའི་མཆོད་པའི་བླ་མའི་རིགས་ཀྱིས་མཆོད་པ་དབང་དུ་བྱས་ནས་རིགས་རུས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་ལ་ལྷའི་རྒྱུ་མཚན་བཞག

ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༨༠༠–༥༠༠ ཙམ་དུ། ཨུ་པ་ནི་ཤད་ཀྱིས་བལྟ་བ་ཕྱིའི་མཆོད་པ་ནས་ནང་གི་ངོས་སུ་བསྒྱུར། བྲམྷན་ (འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཐུག་གི་དངོས་པོ།) དང་ཨཱཏྨན་ (རང་གི་བདག་) གཉིས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ། "འཁོར་བ་"དང་"ལས་"ཀྱི་བསམ་བློ་ཆགས། སྤྱི་ལོའི་མགོ་ཙམ་དུ། ཧིན་དུའི་ཆོས་ལུགས་འདྲེས་ནས་གྲུབ། ལྷ་ཆེན་བིཥྞུ། ཤི་བ། ཏེ་བི་བཅས། བྷཀྟི་ (དད་གུས་) འགུལ་སྐྱོད་ཀྱིས་མི་ཕལ་པས་ཀྱང་བརྩེ་བས་ལྷ་ཉེ་བར་བྱེད་ཐུབ། ཧིན་དུའི་ཆོས་ལུགས་ལ་སྲོལ་འབྱེད་གཅིག་པུའམ་གཞུང་ལུགས་གཅིག་པུ་མེད། དེ་ནི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་གསུམ་གྱི་རིང་དུ་རིམ་བཞིན་བསྡུས་པའི་ཤེས་རིག་ཞིག་ཡིན།

༦.༦ ཇཻ་ན་ཆོས་ལུགས། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་དྲུག་པ།

ནང་པའི་ཆོས་དང་དུས་མཚུངས་སུ། མ་ཧཱ་བི་ར་—"དཔའ་བོ་ཆེན་པོ་" (ལུགས་སྲོལ་ལྟར་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༥༩༩–༥༢༧) —གྱིས་རྒྱ་གར་དུ་ཇཻ་ན་ཆོས་ལུགས་བཙུགས། དེའི་སྙིང་པོ་ནི་མཐའ་མེད་པའི་"མི་གསོད་པ་" (ཨ་ཧིཾ་སཱ། ahimsa) ཡིན། སྲོག་གཅོད་མི་བྱེད་པ་ནི་ཕྲ་སྲིན་ཡང་མི་གསོད་པའི་བར་དུ། རབ་བྱུང་བས་ཁ་རས་ཀྱིས་བཀབ་ནས་སར་འགྲོ་སྔོན་དུ་ས་ཕྱིས། ཇཻ་ན་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་འདོད་པ་ནི། བདག་ནི་ལས་ (རྫས་རྡུལ་དུ་བསམ་པ་) ཀྱིས་བཅིངས་པ་ཡིན་པས་དཀའ་སྤྱོད་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཁོ་ནས་ཐར་བ་ཐོབ། དེའི་མི་གསོད་པའི་བསམ་བློ་ནི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་གཉིས་ཀྱི་རྗེས་སུ་གྷན་དྷི་བརྒྱུད་ནས་འཛམ་གླིང་དུ་ཁྱབ།

༦.༧ ནང་པའི་ཆོས། སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ལྔ་པ།

ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་ (སིདྡྷཱརྠ་གཽ་ཏམ། ལུགས་སྲོལ་ལྟར་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༥༦༣–༤༨༣ དེང་རབས་རིག་པས་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་ལྔ་–བཞི་པར་འདོད་པ་མང་།) གྱིས་སྐྱེ་རྒ་ན་འཆིའི་སྡུག་བསྔལ་མཐོང་ནས་རབ་ཏུ་བྱུང་། བྱང་ཆུབ་ཤིང་དྲུང་དུ་བྱང་ཆུབ། སྙིང་པོའི་བསྟན་པ་ནི་བདེན་པ་བཞི་དང་འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་ཡིན། བདག་རྟག་པ་ཁེགས་ནས་རྟེན་འབྲེལ་སྟོང་པ་ཉིད་སྟོན།

ནང་པའི་ཆོས་ལམ་གཉིས་སུ་ཁྱབ། ལྷོ་ལམ་གྱི་གནས་བརྟན་པ་ (སིང་གྷ་ལ། ཤར་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡ།) ཚུལ་ཁྲིམས་སྲུང་ནས་རང་ཐར་གཙོ་བོར་བྱེད། བྱང་ལམ་གྱི་ཐེག་པ་ཆེན་པོ་ (རྒྱ་ནག །ཀོ་རི་ཡ། ཉི་ཧོང་། ཡུཊ་ནམ།) བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སེམས་བསྐྱེད་ནས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་སྒྲོལ། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་པ་ཙམ་དུ། རྡོ་རྗེ་ཐེག་པ་རྒྱ་གར་དུ་བྱུང་། གསང་སྔགས་ཀྱི་ཆོ་གས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས།

བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་པར། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྐབས་སུ་ནང་པའི་ཆོས་བོད་དུ་ཐོ་བོར་འཛུལ། དུས་རབས་བརྒྱད་པར། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱིས་པདྨ་འབྱུང་གནས་གདན་དྲངས་ནས་བསམ་ཡས་བཞེངས། ནང་པའི་ཆོས་དང་གདོད་མའི་དད་པ་འདྲེས། དུས་རབས་བཅུ་གཅིག་པའི་རྗེས་སུ། རྙིང་མ། བཀའ་བརྒྱུད། ས་སྐྱ། དགེ་ལུགས་ཀྱི་ཆོས་བརྒྱུད་ཆེན་པོ་བཞི་ཆགས། སྤྲུལ་སྐུ། རྩོད་གྲྭ། ཐང་ཀ །ཕྱག་འཚལ་གྱི་གནས་སྐོར་བཅས་བོད་ཀྱི་དད་པའི་ཞིང་ཁམས་ཁྱད་པར་ཅན་བསྐྲུན།

༦.༨ བོན། གངས་ཅན་གྱི་གདོད་མའི་ཆོས་ལུགས།

བོན་ནི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་གདོད་མའི་ཆོས་ལུགས་ཡིན་པས་དྲ་ཚིགས་འདིའི་བརྗོད་བྱ་གཙོ་བོའི་གྲས་སུ་གཏོགས། འོག་ཏུ་རྒྱུན་གཉིས་—"ལུགས་སྲོལ་གྱི་བཤད་པ་"དང་"རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་"—སོ་སོར་བཤད། འདི་གཉིས་ནི་ངོ་བོ་མི་འདྲ་བའི་རྒྱུ་ཆ་ཡིན་པས་ཀློག་པ་པོས་རང་གིས་ཕྱེ་བར་བྱོས།

ལུགས་སྲོལ་གྱི་བཤད་པ། [སྒྲུང་] བོན་གྱི་གཞུང་དུ་བཤད་པ་ནི། གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་སྲོལ་འབྱེད་པ་ནི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ (Wylie: ston pa gshen rab mi bo) ཡིན། ཞང་ཞུང་ (Wylie: zhang zhung དེང་གི་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་) གྱི་"ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་" (Wylie: khyung lung dngul mkhar) དུ་འཁྲུངས། བོན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི་"ལྷའི་ལོ་" (ལྷའི་ལོ་གཅིག་མིའི་ལོ་བརྒྱ་དང་མཉམ་པ་) ཡིས་བརྩི་ཞིང་ལུགས་སྲོལ་ལྟར་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ནི་ཤིན་ཏུ་གནའ་བོར་འཁྲུངས་པར་འདོད། (འདི་ནི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་གི་བཤད་པ་ཡིན།) བོན་ལ་ཐེག་པ་དགུའི་རིམ་པ་ཡོད་པས་མོ་རྩིས། སེལ་བ། དུར་སྦྱིན། མདོ་སྔགས་ནས་རྫོགས་ཆེན་གྱི་བར་དུ་ཁྱབ། དད་པ་ཅན་གྱིས་འདོད་པ་ནི། ནང་པའི་ཆོས་མ་བྱུང་བའི་སྔོན་དུ་བོན་གྱི་བསྟན་པས་གངས་ཅན་ཡོངས་སུ་ཁྱབ་ཟིན་པ་དེ་ཡིན།

རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག [ཚན་རིག] དེང་རབས་བོད་རིག་པས་ཁྱབ་ཆེར་འདོད་པ་ནི། སྒྲིག་འཛུགས་ལྡན་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ངོ་བོར་བོན་ནི་ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་–བཅུ་གཅིག་པའི་བར། བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་དང་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་གྱི་བརྒྱུད་པར་ནང་པའི་ཆོས་བྱུང་བའི་རྒྱབ་ལྗོངས་སུ་རིམ་བཞིན་ཆགས་ཤིང་གཞུང་ལུགས་ཅན་དུ་གྱུར། བསྟན་པ་དང་ཆོ་གར་ཡུན་རིང་འབྲེལ་ནས་འཕེལ། དེ་རིང་མཐོང་བའི་"གཡུང་དྲུང་བོན་" (Wylie: g.yung drung bon) ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྒྱུད་རིམ་འདིའི་འབྲས་བུ་ཡིན། ཞང་ཞུང་གནའ་བོའི་ས་ཁུལ་གྱི་བརྡལ་བརྐོས་ (ཁྱུང་ལུང་གི་ཤུལ་བཞིན་) གྱིས་ཞིབ་འཇུག་ལ་རྒྱུ་ཆ་གསར་པ་སྤྲད། འོན་ཀྱང་ཞིབ་ཕྲ་མང་པོ་ད་དུང་འཚོལ་བཞིན་ཡོད།

རྒྱུན་གང་ལྟར་ཡང་། བོན་ནི་བོད་མི་རིགས་ཀྱི་རིག་གནས་ཀྱི་མ་ལག་གྲས་ཤིག་གི་གནས་བབས་ངེས་ཅན་ཡིན། བོད་ཀྱི་ལོ་ཐོ། བོད་སྨན། རྩིས་དཀར་ནག །དུར་སྦྱིན་གྱི་ཆོ་ག །རླུང་རྟའི་དར་ཆའི་སྟེང་གི་བྱ་དམ་པ་"ཁྱུང་"བཅས་ཐམས་ཅད་བོན་གྱི་དྲན་ཤེས་ཀྱིས་ཟབ་མོར་བརླན་ཡོད།

༦.༩ ཏའོ་ལུགས། རྒྱ་ནག་གི་གདོད་མའི་ཆོས་ལུགས།

ཏའོ་ལུགས་ནི་སྔོན་གྱི་ཏའོ་ཀྱི་བསམ་བློ་ལས་བྱུང་། (ལའོ་ཙིའི་མི་དང་གཞུང་ལུགས་གཉིས་ཀའི་དུས་ཚོད་རྩོད་གཞི་ཡོད་པས་འདིར་མ་ངེས་པར་བཤད།) ཧན་རྒྱལ་རབས་ཤར་མའི་ཤུན་ཏི་གོང་མའི་སྐབས་སུ་ (སྤྱི་ལོ་༡༤༢) ཅང་ཏའོ་ལིང་གིས་འབྲུ་དོ་ལྔའི་ལམ་བཙུགས། འདི་ནི་སྒྲིག་འཛུགས་ལྡན་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ངོ་བོར་ཏའོ་ལུགས་ཀྱི་མགོ་ཡིན། ཏའོ་ལུགས་ནི་མཁའ་སྤྱོད་དུ་འགྲོ་བ་དང་ཚེ་རིང་པོར་འཚོ་བ་དམིགས་ཡུལ་དུ་བྱས་ནས་རྫས་སྦྱོར། ཐམ་ཀ །ཆོ་ག་བཅས་བསྐྲུན། ཝེ་ཅིན་ལྷོ་བྱང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་སྐབས་སུ་ཁོའུ་ཆིན་ཅི་དང་ཐའོ་ཧོང་ཅིང་གིས་བཅོས་སྒྱུར་བྱས་ནས་ཏའོ་ལུགས་ནང་པའི་ཆོས་དང་མཉམ་དུ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་རིམ་པར་གྱུར། དེའི་འཇིག་རྟེན་ལྟ་བ—"ཏའོས་གཅིག་བསྐྲུན། གཅིག་གིས་གཉིས། གཉིས་ཀྱིས་གསུམ། གསུམ་གྱིས་ཁྲི་སྟོང་བསྐྲུན།"—དེ་རིང་བར་རྒྱ་ནག་མིའི་དད་པའི་འཚོ་བའི་རྒྱུ་ཆ་གལ་ཆེན་ཡིན།

༦.༡༠ རུའུ་ལུགས། ཆོས་སྲོལ་གྱིས་མི་ཡུལ་སྒྲིག་པ།

ཁུང་ཙི་ (སྤྱི་ལོ་སྔོན་༥༥༡–༤༧༩) ནི་ཆོས་སྲོལ་འཐོར་བའི་དཔྱིད་ཀའི་དུས་མཇུག་ཏུ་འཚོ། ཁོང་གིས་"རེན་" (མི་རྣམས་ལ་བརྩེ་བ།) སྙིང་པོར་བྱས། "ལི་" (ཆོས་སྲོལ་) གཟུགས་སུ་བྱས་ནས་སྒྲིག་གཞི་གསར་དུ་བསྐྲུན་པར་འདོད། རུའུ་ལུགས་ནི་ངོ་བོར་འཆི་བའི་རྗེས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་མིན་པར་ཚུལ་བཞིན་གྱི་སྲིད་ཇུས་ལུགས་ཤིག་ཡིན། འོན་ཀྱང་མེས་པོ་ལ་གུས་པ་དང་"གནམ་"ལ་འཇིགས་པས་དེ་ལ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ནུས་པ་འགའ་ཡོད། ཧན་ཝུ་ཏི་གོང་མས་"ལུགས་བརྒྱ་བཏང་ནས་རུའུ་ལུགས་གཅིག་པུ་བརྩི་"བྱས་རྗེས་སུ། རུའུ་ལུགས་ནི་རྒྱ་ནག་གི་ལོ་སྟོང་ཕྲག་གཉིས་ཀྱི་གཞུང་གི་བསམ་བློར་གྱུར། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཡིག་རྒྱུགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་ཀྱིས་"རང་བསྟན། ཁྱིམ་བསྡུས། རྒྱལ་ཁབ་སྐྱོང་། འཛམ་གླིང་ཞི་བདེར་བཞག"ཅེས་པ་ཀློག་པ་པོ་གྲངས་མེད་པའི་མི་ཚེའི་འཆར་གཞིར་གྱུར།

༦.༡༡ ཡ་ཧུ་དའི་ཆོས་ལུགས། ལྷ་གཅིག་པུའི་དད་པའི་འབྱུང་ཁུངས།

ཡ་ཧུ་ད་པའི་ལུགས་སྲོལ་ནི་མེས་པོ་ཨ་བྲ་ཧམ་ལས་བྱུང་། (ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་༢༠༠༠ ཙམ། གདུང་རབས་ཀྱི་སྒྲུང་ཡིན།) མོ་ཤེས་ཨི་སི་རེལ་མི་ཨི་ཇིབཊི་ནས་ཁྲིད་ནས་"བཀའ་བཅུ་"གནང་། (ལུགས་སྲོལ་ལྟར་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་བཅུ་གསུམ་པ།) དེང་རབས་གསུང་རབ་རིག་པས་ཁྱབ་ཆེར་འདོད་པ་ནི། ལྷ་གཅིག་པུའི་དད་པ་ཚད་ལྡན་ནི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་དུས་རབས་དྲུག་པའི་"བཱ་བི་ལོན་གྱི་བཙན་ཁྲིད་"རྗེས་སུ་ཁོ་ན་ཆགས། ལུང་སྟོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་ཁབ་ཉམས་པ་དེ་ཡ་ཧྭེས་དད་པ་མེད་པ་ལ་ཉེས་ཆད་གཏོང་བར་འགྲེལ་ནས་"ལྷ་བདེན་པ་གཅིག་པུ་"གྱི་དད་པ་བཙུགས།

ཡ་ཧུ་དའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ནི་ཐོ་ར་ (མོ་ཤེའི་གཞུང་ལྔ་) དང་ཆོས་ཀྱི་གན་རྒྱ་ཡིན། ལྷས་ཨི་སི་རེལ་འདམས། ཨི་སི་རེལ་གྱིས་ཁྲིམས་སྲུང་ནས་ལན་བྱེད། འདི་ནི་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་དང་ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་གཉིས་ཀའི་འབྱུང་ཁུངས་མཐུན་པ་ཡིན་པས་"ཨ་བྲ་ཧམ་གྱི་ཆོས་ལུགས་"ཞེས་པའི་མིང་འདི་ནས་བྱུང་།

༦.༡༢ ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་དང་པོ།

ན་ཙ་རེཊིའི་ཡེ་ཤུས་རོ་མའི་ཡ་ཧུ་དའི་ས་ཁུལ་དུ་ཆོས་བསྒྲགས། "གནམ་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་ཉེ་བར་སོང་"ཞེས་བསྒྲགས། ཧ་ལམ་སྤྱི་ལོ་༣༠ ཙམ་དུ་རྒྱང་ཤིང་དུ་བཀྲོངས། ཉེ་གནས་རྣམས་ཀྱིས་ཁོང་འཆི་བ་ལས་ལངས་པར་བསྒྲགས། པཽལ་གྱིས་བསྟན་པ་ཕྱི་རྒྱལ་མིར་ཁྱབ། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ནི་ཡ་ཧུ་དའི་ཆོས་ལུགས་ནང་གི་ཡན་ལག་གཅིག་ལས་ཆོས་ལུགས་རང་དབང་ཅན་དུ་གྱུར། ༣༡༣ ལོའི་མི་ལན་གྱི་བཀའ་ཁྱབ་ཀྱིས་དེ་ཁྲིམས་མཐུན་དུ་བྱས། ༣༩༢ ལོར་རོ་མའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་གྱུར། ༡༠༥༤ ལོར་ཤར་ནུབ་ཀྱི་ཆོས་ཚོགས་ཆད་ནས་ཀ་ཐོ་ལིག་དང་ཤར་ཕྱོགས་འདོད་ལུགས་སུ་གྱེས། དུས་རབས་བཅུ་དྲུག་པའི་ཆོས་ལུགས་བཅོས་སྒྱུར་གྱིས་ཉིའུ་ལུགས་བསྐྲུན།

ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ནི་"ཚིག་ལུས་སུ་གྱུར་པ་"དང་ཐུགས་རྗེས་ཐར་བ་ཐོབ་པ་ཡིན། (ལུགས་སོ་སོས་མི་འདྲ་བར་བཤད།) ལྷ་མིར་གྱུར་ནས་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་། མི་ཐུགས་རྗེས་ཐར། དེ་རིང་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་ནི་འཛམ་གླིང་གི་དད་པ་ཅན་མང་ཤོས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཡིན་པས་མི་འབུམ་ཕྲག་༢༤་ཙམ་ཡོད།

༦.༡༣ ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས། སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་བདུན་པ།

༦༡༠ ལོར། མེ་ཀའི་ཚོང་པ་མུ་ཧམ་མད་གཉིས་ཧི་རའི་བྲག་ཕུག་ཏུ་གསུང་བསྟན་ཐོབ། རང་ཉིད་ཨ་ལའི་ལུང་སྟོན་མཐའ་མར་བསྒྲགས། ༦༢༢ ལོར་མེ་ཏི་ནར་སྤོས། (ཧི་ཇི་ར། ཁ་ཆེའི་ལོ་ཐོའི་ལོ་ཐོ་བོ།) ཁུར་ཨན་གྱིས་ལྷ་གཅིག་པུའི་ལྟ་བ་གཏན་འབེབས་བྱས། ཁ་ཆེ་པས་སྤྱོད་པ་ཀ་བ་ལྔ་—དད་པ་བརྗོད་པ། གསོལ་འདེབས། སྨྱུང་གནས། སྦྱིན་པ། གནས་སྐོར་བཅས—སྒྲིག་གཞིར་བྱས།

ལོ་བརྒྱའི་ནང་དུ། ཁ་ཆེའི་ཆོས་ལུགས་ཨ་རབ་ཀྱི་གླིང་ཆེན་ནས་སི་ཕེན་དང་དབུས་ཨེ་ཤི་ཡའི་བར་དུ་ཁྱབ། ཨ་རབ་སྐད་ནི་རིག་པའི་སྐད་དུ་གྱུར། རྩིས་རིག །སྨན། སྐར་དཔྱད་བཅས་བྷག་དཱད་ཀྱི་"ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁང་པར་"རྩེ་མོར་སླེབས། སུན་ནི་དང་ཤི་ཡའི་ཁྱད་པར་ནི་རྒྱལ་རབས་འཛིན་མཁན་གྱི་དྲི་བ་ལས་བྱུང་། དེ་ནི་ཤར་དབུས་ཤེས་པའི་གནད་དུ་གྱུར་བཞིན་ཡོད། དེ་རིང་ཁ་ཆེ་པ་མི་འབུམ་ཕྲག་༡༩་ཙམ་ཡིན་པས་འཛམ་གླིང་གི་ཆོས་ལུགས་གཉིས་པ་ཆེ་ཤོས་ཡིན།

༦.༡༤ ལུགས་སྲོལ་གཞན། ཤིན་ཏོ། སིཁ། བཱ་ཧཱའི།

ཤིན་ཏོ། ཉི་ཧོང་གི་གདོད་མའི་དད་པ་ཡིན་པས་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་དུ་ཡོད་པའི་"ཁ་མི་"ལ་དད། གོང་མ་ནི་ཉི་མའི་ལྷ་མོ་ཨ་མ་ཊེ་ར་སུའི་བརྒྱུད་པར་འདོད། མེ་ཇི་བཅོས་སྒྱུར་རྗེས་སུ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་བཙུགས། འཛམ་གླིང་གཡུལ་འཐབ་གཉིས་པའི་རྗེས་སུ་དམངས་ཀྱི་དད་པར་ལོག
སིཁ་ཆོས་ལུགས། དུས་རབས་བཅོ་ལྔ་པའི་མཇུག་ཏུ། ན་ནཀ་གིས་རྒྱ་གར་གྱི་པན་ཇབ་ཏུ་བཙུགས། ལྷ་གཅིག །མཉམ་པ། དྲང་པོའི་ལས་བཅས་སྟོན། རིགས་རུས་དང་ལྷ་བཟོ་ལ་ཁེགས། དད་པ་ཅན་གྱིས་སྐྲ་མ་བཅད། རལ་གྲི་འཁྱེར། ཚོགས་པའི་ཕན་ཚུན་རོགས་རམ་གྲགས་ཆེ།
བཱ་ཧཱའི་ཆོས་ལུགས། དུས་རབས་བཅུ་དགུ་པའི་དཀྱིལ་དུ། བཱ་ཧཱ་ཨུ་ལླཱས་པར་སིག་ཏུ་བཙུགས། མིའི་གཅིག་གྱུར། ཆོས་ལུགས་འབྱུང་ཁུངས་གཅིག །ཕོ་མོ་མཉམ་པ་བཅས་སྟོན། འཛམ་གླིང་གི་ཆོས་ལུགས་གཞོན་ཤོས་གྲས་ཤིག་ཡིན།

རྡོ་ཆས་རྙིང་པའི་བྲག་ཕུག་གི་སྐྱ་མོག་ནས་བཱ་ཧཱའི་མཆོད་ཁང་གི་གུམྦུའི་བར། མིས་ལོ་འབུམ་ཕྲག་གཅིག་མ་ཞིག་པའི་རིང་དུ་མ་ཤེས་པ་ལ་གུས་པ་དེ་ཆོས་ལུགས་སྣ་མང་གི་གཟུགས་སུ་བཟོས། ཁོང་རྣམས་ཕན་ཚུན་རྩོད་ཀྱང་ཕན་ཚུན་རྫོགས། འདི་ནི་དད་པའི་འཕེལ་རིམ་གྱི་ལོ་རྒྱས་ཆེས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་ཆ་དེ་ཡིན།

༦.༡༥ ཆོས་ལུགས་ཀྱི་མ་འོངས་པ། ཆོས་ལུགས་མེད་པར་གྱུར་པ་དང་དད་པ་གསར་པའི་འགུལ་སྐྱོད།

དེང་རབས་སུ་འཛུལ་ནས། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ས་ཁྲ་དྲག་པོར་འགྱུར་བཞིན་ཡོད། ཕྱོགས་གཅིག་ནས། ཆོས་ལུགས་མེད་པར་གྱུར་པ་ཡུ་རོབ་ཨ་མི་རི་ཁར་ཁྱབ། ལྷ་ཁང་དུ་འགྲོ་མཁན་ཉུང་དུ་འགྲོ། "ཆོས་ལུགས་གང་ཡང་མེད་པ་"ཞེས་པ་ནི་འཕེལ་བ་མྱུར་ཤོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཡིན། ཕྱོགས་གཞན་ནས། དད་པ་གསར་པའི་འགུལ་སྐྱོད་དར། ཡོ་ག །སྒོམ། དྲན་ཤེས་བཅས་ཤར་ཕྱོགས་ཆོས་ལུགས་ནས་ཕྱེ་ནས་ལས་ཁུངས་དང་ལུས་རྩལ་ཁང་དུ་འཛུལ།

སྤྱི་ཚོགས་རིག་པས་འདི་ལ་རྩོད་པ་མཚམས་མེད། ཆོས་ལུགས་མེད་པར་གྱུར་པའི་ལྟ་གྲུབ་ཀྱིས་དེང་རབས་ཅན་དུ་གྱུར་པས་ཆོས་ལུགས་ངེས་པར་ཉམས་ཆུང་དུ་འགྲོ་བར་འདོད། "ཆོས་ལུགས་ཚོང་ར་ལྟ་གྲུབ་"ཀྱིས་ཆོས་ལུགས་ནི་གཟུགས་བསྒྱུར་བ་ཙམ་ཡིན་པར་འདོད། མི་རྣམས་ལྷ་ཁང་དུ་མི་འགྲོ་ཡང་ཤེལ་དཀར། ཐ་རོ། སྐར་རྩིས་ལ་དངུལ་སྤྲོད་བཞིན་ཡོད། གཏན་ཁེལ་བ་གཅིག་པུ་ནི། མིའི་དོན་སྙིང་གི་སྐོམ་པ་དེ་ནམ་ཡང་མེད་པར་མ་གྱུར་པར་གོས་གསར་པ་བརྗེ་བཞིན་ཡོད་པ་དེ་ཡིན།

མཇུག་བསྡུ།

འབིག་བང་ཐེངས་གཅིག་པོ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡༣༨ ཡར་སྔོན་གྱི་ནས་དེ་རིང་མིའི་སེམས་ནང་གི་ལྷ་བར། ལོ་རྒྱུས་འདིས་ལམ་གསུམ་བརྒྱུད། འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱིས་སྐར་མ་བསྐྲུན་ཤེས། སྐར་མའི་ཐལ་བས་རང་ཉིད་འདྲ་བཤུས་ཤེས། འདྲ་བཤུས་ཀྱི་སྲོག་གི་ཡན་ལག་གཅིག་གིས་དོན་སྙིང་དྲི་བ་ཤེས།

གལ་ཆེ་བ་ནི། ལམ་གསུམ་འདིས་"དཔང་རྟགས་ཀྱི་སྐད་ཆ་"མི་འདྲ་བ་བེད། འཇིག་རྟེན་ཁམས་དང་སྲོག་གི་ལེའུ་རྣམས་རྡོ། རྡོ་འཕྲོད། འོད་ཀྱི་རྒྱུད། གཞུང་ལུགས་བཅས་ཀྱིས་རྩོད། མིའི་ཤེས་རིག་གི་ལེའུ་རྣམས་འདམ་ལྟེབ། རུས་ཡིག །ར་བ། ཁྲིམས་ཡིག་བཅས་ཀྱིས་རྩོད། དད་པའི་ལེའུ་རྣམས་དད་པ་ཅན་གྱི་དྲན་ཤེས། གཞུང་ལུགས། ཆོ་ག་བཅས་ཀྱིས་རྩོད། སྒྲུང་གཏམ་ནི་"ནོར་བའི་ལོ་རྒྱུས་"མིན་པར་མིས་སྒྲུང་གཏམ་གྱིས་མ་ཤེས་པ་བབབས་པའི་ཐབས་ཡིན། དེའི་རྒྱུས་རྩོམ་འདིས་[ཚན་རིག] །[དཔྱད་གཞི] དང་[སྒྲུང་] ཁག་ཁག་ཏུ་ཕྱེ། དང་པོ་གཉིས་ནོར་བ་བསལ་ཐུབ། གསུམ་པ་ནི་རང་གི་དོན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ནང་དུ་ཤེས་དགོས།

དྲ་ཚིགས་འདིའི་ཀློག་པ་པོ་ལ་མཚོན་ན། བསམ་གཞིག་འོས་ཤོས་ནི་བོན་གྱི་རྒྱུན་དེ་ཡིན་སྲིད། མེ་སོ་པོ་ཊ་མི་ཡ་མིས་འདམ་ལྟེབ་སྟེང་དུ་རྩིས་འཛིན་བྱེད་སྐབས། ཨི་ཇིབཊི་མིས་གཏམས་བརྩེགས་བརྩིགས་སྐབས། མཐོ་སྒང་གི་མི་རྣམས་ཀྱང་རང་གི་ཐབས་ཀྱིས་ཐོག་སེར། རི། སྐྱེ་འཆི་བཅས་འགྲེལ་བཞིན་ཡོད། འགྲེལ་བཤད་དེ་དག་ནང་དུ། རྭ་ཅན་གྱི་བྱ་དམ་པ་"ཁྱུང་"ཞིག་རྟག་ཏུ་འཕུར་བཞིན་ཡོད། དེ་ནི་སྒྲུང་གཏམ་ནས་ཆོ་གར་འཕུར། ཆོ་ག་ནས་རླུང་རྟའི་དར་ཆར་འཕུར། མཐར་དེ་རིང་གི་སྙན་ངག་ཏུ་འཕུར། འདི་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་ཡིན། འདས་པ་ནམ་ཡང་ངོ་མ་འདས་པ་མེད་པར་གཟུགས་གཞན་ཞིག་ཏུ་གྱུར་ནས་འཚོ་བཞིན་ཡོད་པ་དེ་ཡིན།

ལོ་རྒྱུས་རང་ཉིད་ཀྱང་ནམ་ཡང་མཇུག་མི་བསྡུ། རྡོ་འཕྲོད་གསར་པ། གཞུང་ལུགས་བརྩི་བ་གསར་པ། བརྡལ་བརྐོས་གསར་པ་བཅས་ཀྱིས་ལོ་རེར་ཞིབ་ཕྲ་བསྒྱུར་བཞིན་ཡོད། མི་ཤེས་རབ་ཅན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༢་ནས་༣་རུ་སྤོས། ཨ་མི་རི་ཁར་འཛུལ་བའི་དུས་ཚོད་རིམ་བཞིན་སྔ་རུ་འགྲོ། ཞང་ཞུང་གནའ་བོའི་ས་ཁུལ་གྱི་བརྡལ་བརྐོས་ད་གཟོད་འགོ་བཙུགས་པ་ཡིན། རྩོམ་འདིའི་དུས་ཚོད་ཀྱི་གྲངས་ཀ་རྣམས་བརྩམས་པའི་སྐབས་ (༢༠༢༦) ཀྱི་ཚན་རིག་གི་ཁྱབ་ཆེའི་བཤད་པ་ལྟར་ཡིན། དཔང་རྟགས་གསར་པ་བྱུང་ན་ཀློག་པ་པོས་ནོར་འཁྲུལ་སྟོན་པར་དགའ། དེ་ནི་བདེན་པ་ལ་ཁ་ཕྱེ་བ་དེ་ལོ་འབུམ་ཕྲག་༡༣༨་གི་གཏམ་རྒྱུད་འདིས་ང་ཚོ་ལ་སློབ་པའི་བསླབ་བྱ་ཐོ་བོ་དེ་ཡིན།

ཁུངས་གཙོ་བོ།

NASA / WMAP: འཇིག་རྟེན་ཁམས་ཀྱི་ལོ་ཚོད། — https://map.gsfc.nasa.gov/universe/uni_age.html
ཨ་མི་རི་ཁའི་ས་རིགས་བརྟག་དཔྱད་ཁང་ (USGS): སའི་གོ་ལའི་ལོ་ཚོད། — https://www.usgs.gov/news/age-earth
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། ཁེམ་བྷྲི་ཡན་གྱི་འབར་འབུར། — https://www.britannica.com/science/Cambrian-explosion
སི་མིཐ་སོ་ནི་ཡན་རྒྱལ་ཡོངས་རང་བྱུང་ལོ་རྒྱུས་རྟེན་རྫས་ཁང་། ཆིག་ཤུ་ལུབ་ཀྱི་འཁྲུག་པ་དང་ཏིནོ་སོར་འཆི་རྒྱུན། — https://www.si.edu/spotlight/chicxulub
སི་མིཐ་སོ་ནི་ཡན་མིའི་འབྱུང་ཁུངས་ལས་གཞི། མིའི་འཕེལ་རིམ་གྱི་དཔང་རྟགས་སྤྱི་བཤད། — https://humanorigins.si.edu/
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། མིའི་སྤོ་འགྲོ། — https://www.britannica.com/topic/human-migration
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། རྡོ་ཆས་གསར་པའི་གསར་བརྗེ། — https://www.britannica.com/event/Neolithic-Revolution
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། མདའ་གཟུགས་ཡི་གེ། — https://www.britannica.com/topic/cuneiform-writing
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། ཧམ་མུ་ར་བིའི་ཁྲིམས་ཡིག — https://www.britannica.com/topic/Code-of-Hammurabi
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། ཟོ་རོ་ཨ་སི་ཊར་གྱི་ཆོས་ལུགས། — https://www.britannica.com/topic/Zoroastrianism
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། ནང་པའི་ཆོས། — https://www.britannica.com/topic/Buddhism
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། བོན། — https://www.britannica.com/topic/Bon-religion
བྲི་ཊཱ་ནི་ཁའི་རིག་མཛོད། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན། — https://www.britannica.com/art/Tibetan-Buddhism