བོན་·བོན་པོ་·ཞང་ཞུང་། དཔྱད་བསྡུར་ཞིབ་འཇུག

སྔོན་འགྲོ།

བོན་ཞེས་པ་དང་། བོན་པོ་ཞེས་པ་དང་། ཞང་ཞུང་ཞེས་པ་གསུམ་ནི་ཐ་སྙད་གཅིག་མ་ཡིན། བོན་ནི་ཆོས་ལུགས་དང་ཆོ་གའི་ལམ་ལུགས་ལ་གོ་བ་དང་། བོན་པོ་ནི་མི་ལ་གོ་བ་སྟེ་གནའ་བོའི་བོན་པོ་མཆོད་པའི་བླ་མའམ་ཡང་ན་ད་ལྟའི་བོན་གྱི་རྗེས་འཇུག་པ་ལ་གོ། ཞང་ཞུང་ནི་གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་། ས་ཁམས་དང་། སྐད་རིགས་དང་། མི་རིགས་བཅས་ལ་གོ་བ་ཡིན། རྩོམ་ཡིག་འདིའི་དམིགས་ཡུལ་ནི་སྒྲུང་གསུམ་པོ་འདི་དག་གི་མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། དུས་རབས་དང་། ས་ཁམས་དང་། སྒྲུང་གཏམ་དང་མི་སྣ་དང་། གཞུང་ལུགས་དང་སྒྲིག་གཞི་དང་། སྐད་རིགས་དང་། རྩོད་གླེང་ཆེན་པོ་དང་། གནའ་རྫས་ཞིབ་འཇུག་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་ཚུལ་དང་། ནུབ་ཕྱོགས་སུ་དར་ཚུལ་དང་། ད་ལྟའི་དར་རྒྱས་བཅས་ལ་དཔྱད་བསྡུར་གྱི་སྒོ་ནས་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ་དེ་ཡིན།

རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དོན་ཐམས་ཅད་ནི་ 2026 ལོའི་སྤྱི་ཟླ་ 10 པའི་ཚེས་ 2 ཉིན་གྲུབ་པའི་ཞིབ་འཇུག་སྙན་ཞུ་《བོན་·བོན་པོ་·ཞང་ཞུང་：本教、本波与象雄比较研究》ལས་བྱུང་བ་ཡིན། སྙན་ཞུ་དེའི་ནང་དུམ་བུ་བཞི་བཅུ་ལྷག་དང་ཁུངས་བཞི་བཅུ་དགུ་ཡོད། རྩོམ་ཡིག་འདི་ཡང་སྙན་ཞུ་དེ་དང་འདྲ་བར་རིམ་པ་གསུམ་གྱི་མཚན་རྟགས་སྤྱོད་པ་ཡིན། དེ་ཡང་ [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] ཞེས་པ་ནི་བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་དང་དད་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་བཤད་ལ་གོ་བ་དང་། ཕྱིའི་དཔང་རྟགས་ཀྱིས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་མེད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཞེས་པ་ནི་མཁས་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་ཁས་ལེན་པའི་ལྟ་ཚུལ་ལ་གོ། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།] ཞེས་པ་ནི་དཔང་རྟགས་མི་འདང་བའམ་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་གྲོས་མཐུན་མ་བྱུང་བའི་དོན་ལ་གོ། རིམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་བསྲེལ་མི་རུང་། ཚིག་འགྲོས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་སྒྲུང་གཏམ་དང་ལོ་རྒྱུས་དང་ད་ལྟའི་ཞིབ་འཇུག་བཅས་གསལ་བོར་ཕྱེ་ནས་བཤད་པ་ཡིན།

རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དུ་ཐ་སྙད་གཅིག་གྱུར་བྱས་པ་ཡིན། bon ལ་བོན་ཞེས་བྲི་བ་དང་ (རྒྱ་ཡིག་ཐོག་ཏུ་ "本教" ཞེས་འབྲི། ཡང་ "苯教" ཞེས་ཀྱང་འབྲི།) bon po ལ་བོན་པོ་ཞེས་བྲི་བ་དང་ (རྒྱ་ཡིག་ཐོག་ "本波" ཞེས་འབྲི།) zhang zhung ལ་ཞང་ཞུང་ཞེས་བྲི་བ་དང་ (རྒྱ་ཡིག་ཐོག་ "象雄" ཞེས་འབྲི།) sTon pa gShen rab ལ་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཅེས་བྲི། gYung drung ལ་གཡུང་དྲུང་ཞེས་བྲི། བོད་ཡིག་གི་འབྲི་སྟངས་ཐེངས་དང་པོར་བྱུང་སྐབས་ཝཡ་ལིའི་འབྲི་སྟངས་ཀྱང་འགོད་པ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༡༽ སྒྲུང་གསུམ་གྱི་ཁྱད་པར།

རྩོམ་ཡིག་འདིའི་མགོ་བརྗོད་དུ་སྒྲུང་གསུམ་གྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བོར་བཤད་དགོས། བོན་ (bon) ནི་ཆོས་ལུགས་དང་ཆོ་གའི་ལམ་ལུགས་ལ་གོ། དཔེར་ན་མཆོད་པ་འབུལ་བ་དང་། མོ་བཏབ་པ་དང་། དུར་སྲེག་བྱེད་པ་དང་། སྔགས་འདོན་པ་བཅས་ནི་བོན་གྱི་ཆོ་ག་ཡིན། བོན་པོ་ (bon po) ནི་མི་ལ་གོ། གནའ་བོའི་དུས་སུ་བོན་པོ་ཞེས་པ་ནི་མཆོད་པ་དང་མོ་དང་དུར་སྲེག་བཅས་བྱེད་པའི་མཆོད་པའི་བླ་མའི་རིགས་ལ་གོ་བ་དང་། ད་ལྟ་བོན་པོ་ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ལ་སྟོན་པར་འཛིན་པ་དང་། ཞང་ཞུང་ལ་འབྱུང་ཁུངས་སུ་འཛིན་པའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་རྗེས་འཇུག་པ་ལ་གོ། ཞང་ཞུང་ (zhang zhung) ནི་གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཁབ་དང་། ས་ཁམས་དང་། སྐད་རིགས་དང་། མི་རིགས་བཅས་ལ་གོ། སྒྲུང་གསུམ་པོ་འདི་དག་བསྲེལ་ནས་བཤད་པ་ནི་ཕལ་པའི་བཤད་པའི་ནང་དུ་མཐོང་རྒྱུའི་ནོར་འཁྲུལ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ནོར་འཛིན་གྱི་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་དབྱེ་ཆོག དང་པོ་ནི་བོན་ལ་ཆོས་ལུགས་ཤིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་ཚབ་ཏུ་མི་རིགས་ཤིག་ལྟར་བཤད་པ། གཉིས་པ་ནི་ཞང་ཞུང་ལ་རྒྱལ་ཁབ་ཙམ་དུ་བཤད་པའི་ཚབ་ཏུ་ཆོས་ལུགས་ཤིག་ལྟར་བཤད་པ། གསུམ་པ་ནི་གནའ་བོའི་བོན་པོ་མཆོད་པའི་བླ་མ་དང་ད་ལྟའི་བོན་པོ་དད་ལྡན་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བསྲེལ་ནས་བཤད་པ་བཅས་ཡིན། རྩོམ་ཡིག་འདིས་སྒྲུང་གསུམ་པོ་འདི་དག་རྟག་ཏུ་སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་བཤད་པ་ཡིན།

༢༽ མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས།

བོན་ ('bon ba) ཞེས་པའི་བྱུང་ཚུལ།

བོད་ཡིག་གི་བྱ་ཚིག་ 'bon ba ཞེས་པའི་དོན་དངོས་ལ་ཧུང་གྷ་རིའི་བོད་རིག་པ་མཁས་པ་གེ་ཟཱ་ཨུ་རེ་ (Géza Uray) ཡིས་ 1964 ལོར་ཡིག་ཆ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས་ནས་དོན་ངེས་ཅན་ཁག་བཀོད་པ་ཡིན། དེ་དག་ནི་ to ask (སློང་བ་། གསོལ་བ་འདེབས་པ།) དང་། to give/offer (སྦྱིན་པ་། མཆོད་པ་འབུལ་བ།) དང་། "སྔགས་ཀྱི་གསོལ་འདེབས་དམའ་མོར་འདོན་པ་" (to murmur and recite prayers and charms) དང་། "བོས་པ་། གདན་འདྲེན་པ།" (to invoke, summon and call) བཅས་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཧེལ་མུཊ་ཧོཕ་མན་ (Helmut Hoffmann) གྱིས་ 1950 ལོར་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་འགོ་བརྩམས་སྐབས་ bon ཞེས་པ་ནི་ "སྔགས་ཀྱི་མཐུས་ལྷ་ལ་གདན་འདྲེན་པ་" (the conjuring of the gods by magic formulas) ལ་གོ་བར་བཤད་པ་ཡིན། འདི་ནི་ཚོད་དཔག་གི་བཤད་པ་ཞིག་ཡིན་ནའང་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་པ་ཡིན། [རིག་པའི་བཞེད་པ། ཚོད་དཔག་ཡིན།]

དོན་གྱི་རིམ་པ་འབྱེད་པའི་གནད་འགག་ནི་ཏུན་ཧོང་གི་བོད་ཡིག་ཡིག་ཆ་ནང་གི་ bon ཡིན། ཡིག་ཆ་དེ་དག་གི་ནང་གི་ bon ནི་ད་ལྟའི་དོན་གྱི་སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་ལུགས་མ་ཡིན། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ (Samten Karmay) ཀྱིས་ Pelliot tibétain 972 ("mu stegs bon la yid ches") ལ་བརྟེན་ནས་སྐབས་དེའི་ bon ནི་ "ཁྱབ་ཆེ་བའི་དད་པ་ཞིག་" ལ་གོ་བར་བཤད་པ་ཡིན། ར་ཨེ་སྟེན་ (R. A. Stein) གྱིས་ནན་གྱིས་བཤད་པ་ལྟར་ན་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆར་མཐོང་བའི་གནའ་བོའི་ bon po དང་། དུས་རབས་ 11 པ་ནས་བཟུང་གནའ་བོའི་མཆོད་པའི་བླ་མའི་རྒྱུད་པ་རྒྱུན་འཛིན་བྱེད་པར་རང་ཉིད་ངོས་འཛིན་བྱེད་པའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ ("Bon") གཉིས་གཅིག་ཏུ་བརྩི་མི་རུང་། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་གཉིས་ཀ་གསལ་བོར་ཕྱེ་བ་ཡིན། དང་པོ་ནི་དད་པའི་རིམ་པའི་ bon དང་། གཉིས་པ་ནི་ནང་པས་ bsgyur bon ཞེས་འབོད་པ་དང་། བོན་པོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ g.yung drung bon (གཡུང་དྲུང་བོན་) ཞེས་འབོད་པའི་ "སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་བོན་" ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཧེངཀ་བླེ་ཛེར་ (Henk Blezer) གྱིས་བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་ PT 972 གི་ "mo bon" ལ་ "བོན་མོ་" (བུད་མེད་ཀྱི་བོན་པོ་) ཞེས་བཀླགས་པ་ལ་དགག་པ་བརྒྱབ་པ་ཡིན། ཁོང་གིས་བཤད་པ་ལྟར་ན་ mo bon ནི་ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆའི་ནང་དུ་མོ་བཏབ་པའི་ཆོ་ག་ (mo divination) ལ་གོ་བའི་ཚིག་གྲོགས་ངེས་ཅན་ཞིག་ཡིན། IOL Tib J 360/10 གི་མཚུངས་ཡིག་ "mo bon ltas la srid ma bltos" ཞེས་པས་དེ་ལ་དཔང་རྟགས་བྱེད། [རྩོད་པ་ཡོད་པ། Blezer གྱི་ཡིག་ཆ་ལ་བརྟག་དཔྱད།]

བོན་པོ་ (Bonpo) རང་ཉིད་ཀྱིས་ནི་ bon ཞེས་པ་ལ་ "བདེན་པ་" དང་ "དེ་ཁོ་ན་ཉིད་" (truth and reality) ལ་གོ་བར་འཛིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ། སྐད་རིགས་ཀྱི་བརྟག་དཔྱད་མ་ཡིན།] ཕེར་ཀྭེར་ནེ་ (Per Kvaerne) ཡིས་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་ནང་གི་ "Bon" ཞེས་པ་དོན་དངོས་སུ་དངོས་པོ་མི་འདྲ་བ་གསུམ་ལ་གོ་བར་བཤད་པ་ཡིན། (a) ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་བོད་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལག་ལེན་ (རྒྱལ་པོ་དམ་པ་ལྟེ་བར་བྱས་པ། ནང་ཆོས་དང་གཞི་རྩའི་ཆ་ནས་མི་འདྲ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་ཆད་ལྷག་ཡོད།)། (b) དུས་རབས་ 10-11 པར་བྱུང་བའི་འདྲེས་སྦྱོར་གྱི་ཆོས་ལུགས་ (ད་ལྟའི་གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་སྔོན་འགྲོ། ཁོང་ཉིད་ཀྱིས་ "ཚུལ་མིན་གྱི་ནང་ཆོས་" ལྟར་བལྟ།)། (c) མོ་བཏབ་པ་སོགས་ཚུད་པའི་དམངས་སྲོལ་གྱི་དད་པ་སྣ་ཚོགས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཡོངས་འཛིན་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་གི་བོན་པོའི་ནང་ཁུལ་གྱི་དབྱེ་བ་ (བོན་རྙིང་། གཡུང་དྲུང་བོན་། བོན་གསར་བཅས་) ནི་འདི་དང་ཕལ་ཆེར་མཐུན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

བོན་པོ་ (bon po) ཞེས་པའི་དོན་གཉིས།

གནའ་བོའི་དོན་ནི་མཆོད་པའི་བླ་མ་ཡིན། ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆ་དང་བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ཡིག་ཆའི་ནང་གི་ bon po ནི་མཆོད་པ་དང་། མོ་བཏབ་པ་དང་། དུར་སྲེག་བཅས་བྱེད་པའི་མཆོད་པའི་བླ་མའི་རིགས་ལ་གོ་བ་དང་། རྒྱལ་སྲིད་དང་འབྲེལ་བ་དམ་ཟབ་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ད་ལྟའི་དོན་ནི་བོན་གྱི་དད་ལྡན་པ་ཡིན། ད་ལྟ་ "Bonpo" ཞེས་པ་ནི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ལ་སྟོན་པར་འཛིན་པ་དང་། ཞང་ཞུང་ལ་འབྱུང་ཁུངས་སུ་འཛིན་པའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་རྗེས་འཇུག་པ་ལ་གོ། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཚིག་གཟུགས་གཅིག་ཡིན་ནའང་དུས་སྐབས་ཀྱི་དོན་མི་འདྲ། བསྲེལ་ནས་བཤད་མི་རུང་།

མཚམས་མ་ངེས་པའི་ས་ནི་འདི་ཡིན། ཧི་མ་ལ་ཡའི་ས་ཁུལ་དུ་ད་ལྟའི་བར་དུ་ "bon" "lhabon" "aya" (བལ་ཡུལ་དུ་ bombo ཞེས་འབོད།) ཞེས་འབོད་པའི་གྲོང་པའི་ཆོ་གའི་མཁས་པ་ཡོད། འདི་དག་ནི་ལས་ཚན་གཞན་དང་ལྷན་དུ་བྱེད་པའི་དམངས་སྲོལ་གྱི་མཆོད་པའི་བླ་མ་ཡིན་པ་དང་། སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་བོན་ལ་མ་གཏོགས། ཇེ་ཕྲི་སཱ་མུཨེལ་ (Geoffrey Samuel) གྱིས་བཤད་པ་ལྟར་ན་མིང་འདི་དག་གནའ་བོའི་མཆོད་པའི་བླ་མའི་རྒྱུན་འཛིན་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་གཡུང་དྲུང་བོན་བྱུང་བའི་རྗེས་སུ་བྱུང་བའི་སྤྱོད་སྟངས་ཡིན་ནམ་གསལ་བོ་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

"བེན་" (苯) ཞེས་པའི་རྒྱ་ཡིག་གི་བསྒྱུར་མིང་།

རྒྱ་ཡིག་གི་འཇིག་རྟེན་དུ་ bon ལ་ "苯教" (ཡང་ "本教" ཞེས་ཀྱང་འབྲི།) ཞེས་བསྒྱུར་བ་ཡིན། "苯" ནི་རྫས་འགྱུར་གྱི་ཡི་གེ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། སྒྲ་བསྒྱུར་དུ་བཀོལ་བ་ཡིན། "苯教" ཞེས་པའི་འོག་ཏུ་བོན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་འགྲེལ་བཤད་བྱས་པ་ལྟར་ན་ "苯" ཞེས་པའི་དོན་དངོས་ནི་ "འདོན་པ་" ཡང་ན་ "ཀློག་པ་" ལ་གོ་བ་དང་། ཞང་ཞུང་གི་སྐད་ཀྱི་ "གྱེར་" (gyer) ཞེས་པ་ལས་དོན་བསྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན། སུན་ཝུ་ཧུ་ (རྒྱ་མིང་།) ཡིས་《藏传佛教》ནང་དུ་གནའ་བོའི་བོད་ཡིག་གི་བཤད་པ་དྲངས་ནས་ "བེན་" ནི་ "སྔགས་འདོན་པ་དང་བསྟོད་པའི་དོན་……སྔགས་སྣ་ཚོགས་འདོན་པ་ལ་གཙོ་བོར་བྱེད་པའི་ཆོ་ག་" ཞེས་བཤད་པ་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།/དྲངས་པ།] འདི་ནི་ཨུ་རེ་ཡིས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པའི་ "སྔགས་ཀྱི་གསོལ་འདེབས་དམའ་མོར་འདོན་པ་" (to murmur and recite prayers and charms) ཞེས་པ་དང་ཁྱོན་ནས་མཐུན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

"བེན་" ལ་རིགས་བརྒྱད་དུ་དབྱེ་བ་ཡིན། འདུས་བྱས་ཀྱི་བེན་དང་། འདུས་མ་བྱས་པའི་བེན་དང་། འཁོར་བའི་བེན་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བེན་དང་། ལམ་གྱི་བདེན་པའི་བེན་དང་། ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་བེན་དང་། ཤེས་བྱའི་བེན་དང་། བསོད་ནམས་ཀྱི་བེན་བཅས་ཡིན། བོན་གྱི་ནང་དུ་ "བེན་" ནི་རྒྱ་ནག་གི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ནང་གི་ "ཆོས་" (法) དང་དོན་ཕལ་ཆེར་མཐུན་པ་ཡིན། དེ་ནི་ "བདེན་པ་" དང་ "དེ་ཁོ་ན་ཉིད་" དང་ "ཆོས་ལུགས་ངོ་མ་" ལ་གོ་བ་དང་། དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པ་ཡིན། "དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་བེན་ཡོད་" ཅེས་བཤད། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] ད་ལྟའི་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ནི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་ཆོས་ལུགས་དང་ཧ་ཅང་འདྲ་བ་ཡིན། ལྷག་པར་དུ་རྙིང་མ་པ་དང་འདྲ། ནང་ཆོས་དང་འདྲ་བར་བོན་གྱིས་ཀྱང་འཇིག་རྟེན་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནས་སུ་བལྟ་བ་དང་། ཐར་པའི་ལམ་འཚོལ་བ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ནང་དུ་ལས་དང་། སྲིད་པ་འཁོར་བ་དང་། རིགས་དྲུག་བཅས་ཚུད་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

བསྒྱུར་མིང་སྤྱོད་སྟངས་ཀྱི་གྲོས་འགོ། ཞིབ་འཇུག་གི་རྩོམ་ཡིག་ནང་དུ་ "苯教" དང་ "本教" གཉིས་ཀ་སྤྱོད་ཆོག འོན་ཀྱང་ "苯" ཞེས་པ་རྫས་འགྱུར་གྱི་བརྡ་དང་འཁྲུལ་སྲིད་པས་དྲ་ཚིགས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་ནང་དུ་ "本教" ལ་གཙོ་བོར་སྤྱོད་པ་དང་། ཐེངས་དང་པོར་ཡང་ "苯教" ཞེས་ཀྱང་འབྲི་བར་བཤད་ན་ལེགས།

ཞང་ཞུང་ (zhang zhung) ཞེས་པའི་བྱུང་ཚུལ་དང་རྒྱ་ཡིག་གི་ "羊同"།

ཁྲིས་ཊོ་ཕར་བེཀ་ཝིཐ་ (Christopher Beckwith) གྱི་སྐད་རིགས་ཀྱི་དཔྱད་པས་བསྟན་པ་ལྟར་ན་བོད་ཡིག་གི་ zhang zhung ལ་བོད་སྐད་ཀྱི་ནང་ཁུལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་མེད། གནའ་བོའི་བོད་ཡིག་གི་མགོ་གསུམ་ zh- (ź) ནི་ཆ་རྒྱུན་དུ་བོད་འབརྨའི་སྐད་ཀྱི་ *ly- ཡང་ན་ *ry- ལས་བྱུང་བ་ཡིན། དེས་ན་ zhang zhung ནི་བོད་སྐད་མ་ཡིན་པའི་མིང་ངོ་མ་ཞིག་ *lyanglyung [ljaŋljuŋ] ཡང་ན་ *ryangryung [rjaŋrjuŋ] ལ་སྒྲ་བསྒྱུར་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། དེ་ནི་ས་ཆ་དེའི་མིང་ངོ་མ་ (ཞང་ཞུང་སྐད་ཀྱི་རང་མིང་ཡིན་སྲིད།) ལ་སྒྲ་བསྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན་པ་ལས་དོན་བསྒྱུར་བྱས་པ་མ་ཡིན། [རིག་པའི་བཞེད་པ།] རྒྱ་ཡིག་གི་ "羊同" ཞེས་པའི་དུས་འབྲིང་གི་སྒྲ་ *lɨaŋlǝuŋ (ཡང་ན་ *rɨaŋrǝuŋ) ནི་གོང་གི་བསྐྱར་བཟོ་དང་མཐུན། དུས་རབས་ 10 པའི་ཕར་སིའི་ས་ཁམས་ཡིག་ཆ་《世界境域志》(Ḥudûd al-ʿĀlam) ནང་དུ་བོད་དང་། རྒྱ་གར་དང་། རྒྱ་ནག་གི་བར་དུ་ཡོད་པའི་ Rângrung ཞེས་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་བཀོད་ཡོད། (ཕར་སིའི་ཡི་གེའི་ r/z/zh གི་ཚེག་འཁྲུལ་སྲིད་པས་ Zhangzhung ཞེས་ཀྱང་ཀློག་སྲིད།) དེ་ནི་སྲིད་དབང་གཅིག་རང་ཡིན། [རིག་པའི་བཞེད་པ།] "象雄" ནི་ཕྱིས་བྱུང་གི་རྒྱ་ཡིག་གི་སྒྲ་བསྒྱུར་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

རྒྱ་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ཐད་ལ་《新唐书·吐蕃传》དང་《新唐书·吐谷浑传》ནང་དུ་ཀྲེན་ཀོན་ 12 ལོ་ (638) ལ་ "ཐུ་བྷོད་ཀྱིས་ཡང་ཐོང་དང་ལྷན་དུ་ཐུ་ཡོན་ཧོན་ལ་དམག་དྲངས་" ཞེས་བཀོད་ཡོད། ཐང་གི་ལོ་རྒྱུས་གཞན་དུ་ 634 ལོར་ "ཡང་ཐོང་" དང་ཆང་རིགས་ཀྱི་སྡེ་ཁག་ཐུ་བྷོད་ལ་མངའ་འོག་ཏུ་ཆུད་པར་བཀོད་ཡོད། དུས་རབས་ 8 པའི་ཧུད་ཆའོ་ཡི་《往五天竺国传》ནང་དུའང་ "དབའ་ལུ་ཆེན་པོ་། ཡང་ཐོང་། སུ་ཝར་སིད་" རྒྱལ་ཁབ་གསུམ་ཐུ་བྷོད་ཀྱི་མངའ་འོག་ཏུ་ཡོད་པ་དང་། ཁ་ཆེའི་བྱང་ཤར་དུ་ཡོད་པར་བཀོད་ཡོད། [ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་བཀོད་པ། རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] འོན་ཀྱང་བེ་ཊི་ན་ཛཱའིས་ལར་ (Bettina Zeisler) གྱིས་ 2010 ལོར་《The Tibet Journal》གི་ "Earth Ox" ཆེད་དེབ་ནང་དུ་ "ཡང་ཐོང་ = ཞང་ཞུང་" ཞེས་པའི་སྟབས་བདེའི་མཉམ་འཇོག་ལ་དོགས་པ་བཏོན་པ་ཡིན། ཁོང་གིས་བཤད་པ་ལྟར་ན་བྱང་ལ་དྭགས་སྟོད་མ་ནི་སྡེ་ཁག་མི་འདྲ་བ་གཉིས་ཀྱི་ནང་གི་གཅིག་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་སྲིད། དེ་ནི་ "ཡང་ཐོང་" དང་ "ཞང་ཞུང་" གི་མངའ་ཁོངས་ཁྱོན་ནས་མཐུན་པར་ངེས་པ་མེད་པ་ལ་གོ། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།] ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་《旧唐书》གི་མ་ཡིག་ནང་གི་ "羊同" གི་དུམ་བུ་དངོས་སུ་ཞིབ་བཤེར་བྱེད་མ་ཐུབ། གོང་གི་ལུང་འདྲེན་ཐམས་ཅད་ནི་《新唐书》གི་རྒྱུད་གཉིས་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། [འཚོལ་ཞིབ་ཀྱི་ཚད། གསལ་བོར་བཀོད་པ།]

༣༽ དུས་རབས།

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་ (ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཡིན། ལོ་རྒྱུས་ངོ་མ་མ་ཡིན།)

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་ (Bstan-rtsis) ལྟར་ན་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེ་ (sTon pa gShen rab Mi bo che) ནི་མིང་ངོ་མ་ Dmu-ra ta-han (མུ་ར་ཏ་ཧན་) ཡིན་པ་དང་། རྟག་གཟིགས་ (Tagzig, བོད་ཡིག་ Rtag-gzigs/Stag-gzig) གི་ལྟེ་བའི་ས་ཆ་འོལ་མོ་ལུང་རིང་ ('Ol-mo lung-ring) དུ་སྐུ་འཁྲུངས་པ་ཡིན། དུས་ཚོད་ནི་ཤིང་ཕོ་བྱི་བའི་ལོ་ (ཤིང་ཕོ་བྱི་ལོ་) སྟེ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 16017 ཡིན། ཞིབ་ཚོད་ལྟར་ན་དཔྱིད་ཟླ་དང་པོ་ (མེ་སྟག་གི་ཟླ་བ་) ཚེས་ 15 ཉིན་གྱི་ཐོ་རངས་ཡིན། བོན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བོད་ཟླ་ 12 པའི་ཚེས་ 15 ལ་ཁོང་གི་འཁྲུངས་སྐར་དྲན་གསོ་བྱེད་པ་ནི་ཁོང་ཚོས་སྤྱོད་པའི་གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་/བོད་ཀྱི་ལོ་ཐོ་ད་ལྟའི་ལོ་ཐོ་ལས་ཟླ་བ་གཅིག་གིས་སྔ་བས་ཡིན། ད་ལྟའི་བོད་ཀྱི་ལོ་ཐོ་ (Hor-rtsis སོག་པོའི་ལུགས་ཀྱི་ལོ་ཐོ་) ནི་དུས་རབས་ 13 པར་ས་སྐྱ་པའི་འཕགས་པས་སོག་པོའི་སྲིད་དོན་དང་མཐུན་པར་ནང་འདྲེན་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

གཤེན་ལོའི་བརྩི་སྟངས། གཤེན་ལོ་ (gshen-lo) 1 ནི་མི་ལོ་ 100 དང་མཉམ། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ནི་གཤེན་ལོ་ 82 བཞུགས་པ་དེ་མི་ལོ་ 8200 དང་མཉམ། ཁོང་གི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ (མཛད་ཆེན་བཅུ་གཉིས་ཀྱི་ནང་གི་མཛད་པ་བཅུ་གཉིས་པ་ "མཛད་པ་རྣམ་པར་གྲུབ་པའི་མཛད་པ་" rnam-par grub-pa'i mdzad-pa) ནི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 7817 ལོར་ཡིན། སྐུ་ཚེའི་དོན་ཆེན་རྣམས་གཤེན་ལོས་བརྩིས་ན། གཤེན་ལོ་ 16 ལ་གཉེན་སྒྲིག་པ་དང་། 18 ལ་བདུད་འདུལ་བ་དང་། 20 ལ་རྒྱ་ནག་དང་བོད་དང་རྒྱ་གར་དུ་ཆོས་སྤེལ་བ་དང་། 26 ལ་ཆོས་གསུངས་པ་དང་། 31 ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་། 82 ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་བཅས་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

བོན་པོའི་ནང་ཁུལ་དུའང་བཤད་པ་མི་འདྲ་བ་ཡོད། 1804 ལོར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱལ་མཚན་ (Tsultrim Gyaltsen) གྱིས་བརྩིས་པ་ལྟར་ན་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ནི་ཁོང་གི་སྔོན་གྱི་ལོ་ 22799 སྟེ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 20995 ལོར་སྐུ་འཁྲུངས་པ་དང་། སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 12795 ལོར་ཙམ་ལ་འདས་པ་ཡིན། མཁན་པོ་བསྟན་པ་གཡུང་དྲུང་གིས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 7817 ལ་གཏན་འཁེལ་གྱི་གཞིར་བཟུང་ནས། གཤེན་ལོ་ 82 མ་ཡིན་པར་ "མི་ལོ་" 82 ལྟར་བརྩིས་ན་སྐུ་འཁྲུངས་ལོ་ནི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 7899 ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས།] ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་ཡིས་《Drung, Deu and Bön》ནང་དུ་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 1917 ལོར་སྐུ་འཁྲུངས་པར་བཤད་པ་ཡིན། (མི་ལོ་ 82 ལྟར་བརྩིས་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 1835 ཡིན།) བོན་པོའི་ནང་ཁུལ་གྱི་མཁས་པས་བཤད་པ་འདི་ཧ་ཅང་ཕྱི་དྲགས་པས་ཁས་མི་ལེན། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།] ཡང་བཤད་པ་ཉུང་ཤས་ཤིག་གིས་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་གྱི་སྟོང་ལོ་དང་པོའི་འགོར་བཞག་པ་ཡིན། བཤད་པ་གཅིག་ལྟར་ན་ཁོང་ནི་བོད་ལ་གཅིག་གྱུར་བྱས་པ་དང་། སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 6 པར་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་ཁབ་བཙུགས་པའི་རྒྱལ་པོ་དང་པོ་ཡིན། བཤད་པ་གཞན་ཞིག་ལྟར་ན་ཁོང་ནི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 4 པར་བྱུང་བའི་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་སྲས་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ནང་ཁུལ་གྱི་སྒྲུང་གཏམ་གྱི་རྣམ་པ། དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་གོང་གི་ཐམས་ཅད་ནི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཡིན། དྲ་ཚིགས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་ནང་དུ་དྲངས་སྐབས་ངེས་པར་དུ་གསལ་བོར་བཀོད་དགོས། ལོ་རྒྱུས་ངོ་མའི་ལོ་ཚིགས་སུ་སྤྱོད་མི་རུང་།

རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་དུས་བཀོད།

ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ཀྱི་བཤད་པ་སྣ་ཚོགས། དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་ཕི་ཌི་ཡའི་ "Zhangzhung" ཞེས་པའི་ཚིག་མཛོད་དུ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 500 ལོ་ནས་སྤྱི་ལོ་ 625 བར་བཀོད་ཡོད། (རྒྱལ་ས་ Khyunglung ཁྱུང་ལུང་། 625 ལོ་ནི་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་དབང་དུ་བསྡུས་པའི་ལོ་ཡིན།) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ། རྩ་ཚིགས་ཙམ།] གནའ་རྫས་མཁས་པ་ཇོན་བེ་ལེ་ཛ་ (John Bellezza) ཡིས་བོད་ནུབ་ཀྱི་ཞིང་སྡེའི་བརྟག་དཔྱད་ལ་བརྟེན་ནས་ཞང་ཞུང་གི་རྫོང་གྲོང་ཁག་ནི་ལྕགས་དུས་ (སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 600-100) ལ་དར་རྒྱས་བྱུང་བ་དང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འགོ་བརྩམས་དུས་ (སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 100 ནས་སྤྱི་ལོ་ 600 བར་) ལ་མུ་མཐུད་དུ་གནས་པ་དང་། འདི་ནི་བོད་ཀྱི་ "འཛམ་གླིང་གི་ཤེས་རིག་ཆེན་པོ་དང་པོ་" ཡིན་པར་བཤད་པ་ཡིན། [གནའ་རྫས་རིག་པའི་བཞེད་པ།] ཞང་ཞུང་སྐད་སྤྱོད་པའི་ལོ་ཚིགས་ནི་དུས་རབས་ 7-10 པ་ཙམ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཞང་ཞུང་གི་མཇུག། 《旧唐书》སོགས་ལྟར་ན་ 634 ལོར་ "ཡང་ཐོང་ (ཞང་ཞུང་) དང་ཆང་རིགས་སྣ་ཚོགས་" སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་མངའ་འོག་ཏུ་ཆུད། བོད་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆར་བཤད་པ་ལྟར་ན་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་པོ་ Ligmi/Ligmikya དང་གཉེན་བསྡོམས་ནས་མནའ་འབྲེལ་བྱས་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་ཐུ་བྷོད་ཀྱི་བཙུན་མོ་ལ་བརྙས་སྐུ་བྱུང་བས་དམག་འཁྲུག་ལངས། ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་པོ་སུ་བྷི་རུ་འགྲོ་སྐབས་གཡབ་མོའི་སྒུག་སྲིད་ཀྱིས་བསད། ཞང་ཞུང་ཐུ་བྷོད་ཀྱི་ཁོངས་སུ་བསྡུས། ར་ཨེ་སྟེན་གྱིས་དབང་དུ་བསྡུས་པའི་ལོ་ནི་ 645 ལོར་བཀོད། [རྒྱ་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་དང་བོད་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་གཉིས་ཀྱི་ཕན་ཚུན་དཔང་རྟགས། ཞིབ་ཕྲ་ཁ་ཤས་དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།] བོད་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆར་ཡང་ "གཉེན་བསྡོམས་ནས་དབང་དུ་བསྡུས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲུང་གཏམ་ཡོད། (ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་པོ་མཐའ་མ་ lig mi rgya ཡིས་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་སྲིང་མོ་ sad mar kar བཙུན་མོར་བླངས། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ 644 ལོར་དམག་དྲངས་ནས་ཞང་ཞུང་ལ་དབང་དུ་བསྡུས། ཁྱུང་པོ་སྤུང་སད་ལ་ཞང་ཞུང་གི་སྤྱི་ཁྱབ་ཏུ་བསྐོས། 680 ལོར་ཙམ་ལ་ཁྱོན་ནས་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས། lig mi rgya དངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་དུ་ལོ་ 7 བཙོན་དུ་བཅུག་ནས་བསད།) འོན་ཀྱང་ "གཉེན་བསྡོམས་ནས་དབང་དུ་བསྡུས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲུང་གཏམ་རྒྱ་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆར་མེད། 644 དང་ 680 སོགས་ཀྱི་ལོ་གྲངས་ཞིབ་ཕྲ་ནི་ཕལ་པའི་བཤད་པར་ཙམ་མཐོང་། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་སྒྲུང་གཏམ། ལོ་རྒྱུས་ངོ་མ་མ་ཡིན།]

སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་བོན་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གྲུབ་པའི་ལོ་ཚིགས། མཁས་པ་སོ་སོའི་བཞེད་པ་མཉམ་དུ་བཀོད་ན།
ཕེར་ཀྭེར་ནེ་ཡི་དབྱེ་བ་གསུམ། (1) ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་བོད་པའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལག་ལེན་ (ཆད་ལྷག་ཙམ་དུ་སླར་བཟོ་བྱེད་ཐུབ།)། (2) དུས་རབས་ 10-11 པར་བྱུང་བའི་འདྲེས་སྦྱོར་གྱི་ཆོས་ལུགས་ (མཁས་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་ "ཚུལ་མིན་གྱི་ནང་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པ་" ལྟར་བལྟ།)། (3) མོ་བཏབ་པ་སོགས་ཚུད་པའི་དམངས་སྲོལ་གྱི་དད་པ་སྣ་ཚོགས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]
ཇེ་ཕྲི་སཱ་མུཨེལ་གྱིས་བོན་ནི་ "གཞི་རྩའི་ཆ་ནས་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་རྣམ་པ་ཞིག་" ཡིན་ནའང་གནའ་བོའི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ངོ་མ་ཉར་ཡོད་པར་བཤད། [རིག་པའི་བཞེད་པ།]
དེ་ཝིད་སྣེལ་གྲོབ་ (David Snellgrove) ཀྱིས་བོན་ལ་ནང་ཆོས་ཀྱི་ "ལོག་སྤྱོད་ཀྱི་རྣམ་པ་ཞིག་" ལྟར་བལྟ། ཁོང་གིས་ 1960 ལོར་བོན་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་ནས་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་བོན་ལ་ཚད་ལྡན་དུ་བལྟ་བའི་འགོ་བརྩམས། [རིག་པའི་བཞེད་པ།]
ཇོན་ཕོ་ཝརས་ (John Powers) ཀྱིས་ "བོན་རང་རྟོགས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་སུ་གྲུབ་པ་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་ཡིན་པའི་དཔང་རྟགས་ཡོད་" ཅེས་བཤད། [རིག་པའི་བཞེད་པ།]
ཁྲིས་ཊོ་ཕར་བེཀ་ཝིཐ་ཀྱིས་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ནང་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བོན་ཡོད་པ་ལ་ཁས་མི་ལེན། ཁོང་གིས་དེ་ལ་ "ཧ་ཅང་གསལ་བོར་ནང་ཆོས་ཤིག་ཡིན་" ཞེས་བཤད་པ་དང་། "བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ནང་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བོན་ཡོད་པར་དཔང་རྟགས་ཀྱི་རྗེས་ཙམ་ཡང་མེད་" ཅེས་བཤད། [གྲངས་ཉུང་གི་བཞེད་པ། རྩོད་པ་ཡོད་པ།]
《Encyclopedia of Buddhism》ལྟར་ན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སྐབས་ཀྱི་གདོད་མའི་བོན་ (proto-Bon, ཚེ་ཕྱི་མའི་དད་པ་དང་། དུར་སྲེག་གི་ཆོ་ག་དང་། སེམས་ཅན་གསོད་པའི་མཆོད་པ་དང་། རྒྱལ་པོའི་དབང་བསྐུར་བཅས་ལྟེ་བར་བྱས་པ།) ནི་ཕྱིས་ཀྱི་བོན་དང་ཧ་ཅང་མི་འདྲ། ཕྱིས་ཀྱི་བོན་ནི་རྒྱ་གར་གྱི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་ཟབ་མོ་ཐེབས་པའི་འདྲེས་སྦྱོར་ཆེན་པོའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཞིག་ཡིན། [རིག་པའི་བཞེད་པ།]

ལོ་ཚིགས་ཀྱི་གནད་འགག བསམ་ཡས་དགོན་པ་ 779 ལོར་གྲུབ་པ་དང་ནང་ཆོས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་བཙུགས། ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་རྒྱལ་སྲིད་ནི་ 755-797 ཙམ་ཡིན་པ་དང་། 762 ལོར་ནང་ཆོས་ལ་དད་པ་བྱས། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ (1972) ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་ལྟར་ན་བོན་ལ་གཞུང་གིས་བཀག་པ་ནི་ 785 ལོར་བྱུང་། དེའི་རྗེས་སུ་བོན་ཉམས་རྒུད་བྱུང་ནས་ལོ་ 200 ལྷག་འགོར་བ་དང་། དུས་རབས་ 11 པར་ནང་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དང་ལྷན་དུ་སླར་གསོ་བྱུང་། བོན་གྱི་བཀའ་འགྱུར་དང་བསྟན་འགྱུར་སྐབས་དེར་བསྡུ་བསྒྲིགས་བྱས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་བཞེད་པ། ཁོང་གི་《Drung, Deu and Bön》(བོད་ཡིག་ 1989/དབྱིན་ཡིག་ 1995) ལྟར་ན་གནའ་བོའི་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ནི་ sgrung (སྒྲུང་) དང་། lde'u (ལྡེའུ་) དང་། bon (བོན་) བཅས་རྒྱུ་ཆ་གསུམ་གྱི་སྟེང་དུ་བཙུགས་པ་ཡིན། ཞང་ཞུང་ནི་ "བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་གི་འབྱུང་ཁུངས་" ཡིན་པ་དང་། ལྟེ་བ་ནི་ད་ལྟའི་མངའ་རིས་ས་ཁུལ་དུ་ཡོད་པ་དང་། གངས་རིན་པོ་ཆེ་ལ་བསྐོར་ནས་ཡོད། རྒྱལ་ས་དུས་སྐབས་ཤིག་ཏུ་ཁྱུང་ལུང་ (Khyunglung) དུ་ཡོད། ཞང་ཞུང་གི་རིག་གཞུང་ནི་དུས་རབས་ 7 པར་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་དུ་ཧ་ཅང་སྔ་བ་ཡིན། བཤད་པ་འདི་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་གི་ཁྲོད་དུ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཡོད་ནའང་ཁོང་གི་ལོ་ཚིགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཞིབ་ཕྲ་ནི་ [རྩོད་པ་ཡོད་པ།] ཡིན།

གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་སྒྲུང་གཏམ་ (ཕལ་པའི་བཤད་པ།)

རྒྱ་ཡིག་གི་ཕལ་པའི་དེབ་ནང་དུ་སྒྲུང་གཏམ་ཞིག་དར་བ་ཡོད། བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་བརྒྱད་པ་གྲི་གུམ་བཙན་པོས་བོན་གྱི་ "གུས་གཤེན་" (རྒྱལ་པོའི་བླ་མ་) ཚོགས་པ་ལ་གནོན་ཤུགས་བྱེད་ཆེད་དུ་ཁ་ཆེ་དང་། ཞང་ཞུང་དང་། བྲུ་ཞ་ནས་བོན་གྱི་མཆོད་པའི་བླ་མ་ཆེན་པོ་གསུམ་གདན་དྲངས་ནས་ "བོན་གྱིས་བོན་ལ་གནོན་པ་" བྱེད་འདོད་བྱས། འོན་ཀྱང་བོན་གྱིས་ཕྱིར་རྒོལ་བྱས་ནས་དཔའ་རྩེད་ཐེངས་ཤིག་ཏུ་གྲི་གུམ་བཙན་པོ་བློན་པོ་ལོ་ངམ་རྟ་རྫིས་བསད། སྲས་གཉིས་ཕྱོགས་ལ་བསྐྱལ། དེའི་རྗེས་སུ་བཙན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བོན་ལ་ཚོད་འཛིན་བྱེད་པའི་སྟོབས་ཤུགས་གསར་པ་ཞིག་ཏུ་ནང་ཆོས་འཚོལ་བར་བརྩམས། [ཕལ་པའི་བཤད་པ། དྲ་ཚིགས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་ལས་བྱུང་། རིག་པའི་ཁུངས་མེད།] སྒྲུང་གཏམ་འདི་རིག་པའི་ཡིག་ཆར་མེད། མི་སྣ་དང་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་མི་ཐུབ། འོན་ཀྱང་འདིས་ "རྒྱལ་སྲིད་དང་ཆོས་སྲིད་ཀྱི་འགལ་བ་" ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ངོ་མའི་བརྗོད་གཞི་ལ་དམངས་སྲོལ་གྱིས་བསམ་བློའི་སྒོ་ནས་འཁྲབ་སྟོན་བྱས་པ་མཚོན། དྲ་ཚིགས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་ནང་དུ་དྲངས་ན་ངེས་པར་དུ་དམངས་སྲོལ་གྱི་སྒྲུང་གཏམ་དུ་གསལ་བོར་བཀོད་དགོས། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༤༽ ས་ཁམས།

ཞང་ཞུང་གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་མངའ་ཁོངས།

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་ཞང་ཞུང་ལ་ "སྡེ་གསུམ་" དུ་དབྱེ་བ་ཡིན། ཕྱི་ (sGob-ba) ནི་ནུབ་ནས་གིལ་གིཊ་ (Gilgit) ལས་བརྩམས་ནས་ཤར་དུ་དངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་ (Dangs-ra khyung-rdzong, གནམ་མཚོའི་ཉེ་འདབས།) བར། བྱང་ནས་ཁོ་ཐན་བར། ལྷོ་ནས་ཆུ་མིག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཉིས་ (Chu-mig brgyad-cu rtsa-gnyis) བར་ཡིན། ལ་དྭགས་ (ལ་ཧུལ་དང་སྤི་ཏི་ཚུད།) ནི་ཕྱི་ཞང་ཞུང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། ནང་ཞང་ཞུང་ནི་ sTag-gzig (རྟག་གཟིགས། Tazig, ཕལ་ཆེར་བྷག་ཊྲི་ཡར་ངོས་འཛིན་བྱེད།) ཡིན། བར་ཞང་ཞུང་ནི་ rGya-mkhar bar-chod ཡིན་པ་དང་ས་ཆ་ངོས་འཛིན་བྱས་པ་མེད། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] རྒྱ་ཡིག་གི་ཕལ་པའི་དེབ་ནང་དུ་ཡང་ "སྡེ་གསུམ་" གྱི་དབྱེ་བ་གཞན་ཞིག་ཡོད། (ནང་ཞང་ཞུང་གི་ལྟེ་བ་ནི་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ད་ལྟའི་སྒར་རྫོང་ཁལ་ཏོང་གི་ཤུལ། བར་ཞང་ཞུང་གི་ལྟེ་བ་ནི་དངས་ར་གཡུ་མཚོའི་ཤར་ངོས་དངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་། ཕྱི་ཞང་ཞུང་གི་ལྟེ་བ་ནི་ཆབ་མདོ་སྟེང་ཆེན་རྫི་བཟུའི་རི།) བཤད་པ་འདི་དབྱིན་ཡིག་གི་ཞིབ་འཇུག་གི་བསྡུར་བཤད་ནང་དུ་མེད། བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་མ་ཡིག་གི་ཁུངས་བོད་ཡིག་གི་མ་དཔེ་ལ་ཞིབ་བཤེར་བྱེད་དགོས། དངོས་སུ་སྤྱོད་མི་རུང་། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

རྒྱལ་ས་ནི་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་ (Khyunglung Ngülkhar, "ཁྱུང་གི་དངུལ་གྱི་ཕོ་བྲང་") ཡིན་པ་དང་། གངས་རིན་པོ་ཆེའི་ལྷོ་ནུབ་ཏུ་ཡོད། ད་ལྟ་ཕལ་ཆེར་གླང་ཆེན་ཁ་བབ་ (སྟོད་ཆ་ནི་སུ་ཏེ་ལེ་རྗེའི་ཆུ་བོ་) གི་བྱང་ངོས་ཀྱི་ཁལ་ཏོང་གི་མཁར་ཤུལ་དང་ཉེ་འདབས་ཀྱི་ཕོ་བྲང་གི་ཤུལ་ཚོགས་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད། ངོས་འཛིན་འདི་ཁྱབ་ཆེར་ཁས་ལེན་ཡོད་ནའང་དངོས་གཞིའི་དཔང་རྟགས་འདང་ངེས་མེད། [ཕལ་ཆེར་གྱི་ཚོད་དཔག། རྩོད་པ་ཡོད་པ།] སྟེན་གྱི་《西藏文明》ལྟར་ན་ཞང་ཞུང་ནི་བོད་པའི་ངོར་ནས་ "གསལ་བོར་མི་འདྲ་བའི་ཕྱི་རྒྱལ་" (a distinctly foreign nation) ཞིག་ཡིན། གངས་རིན་པོ་ཆེ་དང་མ་ཕམ་གཡུ་མཚོ་ཁོང་གི་མངའ་ཁོངས་སུ་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

"མཐར་ཐུག་གི་མངའ་ཁོངས་བོད་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་པ་" "མ་ཕམ་གཡུ་མཚོའི་ལོ་རྒྱུས་ལྟར་ན་རྒྱལ་ཁབ་ 18 ཡོད་" "དམག་མི་འབུམ་ 20" སོགས་ཀྱི་བཤད་པ་རྒྱ་ཡིག་གི་ཕལ་པའི་རྩོམ་ཡིག་ནང་དུ་མཐོང་། འདི་དག་ལ་གནའ་རྫས་རིག་པའི་དཔང་རྟགས་མེད། ལོ་རྒྱུས་ངོ་མར་སྤྱོད་མི་རུང་། [ཕལ་པའི་མཐའ་སྦྱོར།]

རྒྱ་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ནང་གི་ཕྱོགས་ཀྱི་བཀོད་པ།

《旧唐书·吐蕃传》དང་《新唐书·吐蕃传上》ནང་དུ་ "羊同" ཞེས་བཀོད་ནས་ཞང་ཞུང་ལ་གོ། བྷའེ་ཧྲོའུ་ཡིས་གཙོ་སྒྲུབ་བྱས་པའི་《中国通史》སུང་ཐང་གི་དུམ་བུར་བཤད་པ་ལྟར་ན། "ཐང་ཀྲེན་ཀོན་གྱི་འགོར་ཐུ་བྷོད་ཀྱི་བཙན་པོ་གྲགས་ཅན་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་ཉེ་འདབས་ཀྱི་སུ་བྷི་དང་ཡང་ཐོང་གཅིག་གྱུར་བྱས་ནས་ལྷ་ས་ (ད་ལྟའི་ལྷ་ས།) དུ་རྒྱལ་ས་བཙུགས།" སྔ་རྗེས་ཀྱི་ཐང་ཡིག་གཞན་དུ་ཐུ་བྷོད་ཀྱིས་ "ཆང་རིགས་སྣ་ཚོགས་གཅིག་བསྡུས་" "ཡང་ཐོང་ལ་དབང་དུ་བསྡུས་" སོགས་ཀྱི་ཚིག་བཀོད་ཡོད། དུས་ཚོད་ནི་ཀྲེན་ཀོན་གྱི་ལོར་བཅིངས་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] "羊同" ནི་ཞང་ཞུང་ (Zhang-zhung) གི་རྒྱ་ཡིག་གི་སྒྲ་བསྒྱུར་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱེད་པ་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་གཞི་རྩར་ཁས་ལེན་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

གསལ་བོར་བཅོས་པ། 《大唐西域记》ནང་དུ་ "象雄国" གི་ཚིག་མཛོད་མེད། ཞུན་ཙང་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ཕེབས་སྐབས་ཐུ་བྷོད་/ཞང་ཞུང་ས་ཁུལ་དུ་མ་ཕེབས། ཡིག་ཆ་ཡོངས་ཀྱི་ནང་དུ་བཀོད་པ་ནི་རྒྱ་གར་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཁག་ཡིན། དྲ་ཚིགས་སྟེང་གི་ "《大唐西域记》ནང་དུ་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་ཁབ་བཀོད་ཡོད་" ཅེས་པའི་བཤད་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་མེད། ཞུན་ཙང་གི་དུམ་བུ་བཞི་པར་བཀོད་པའི་ "瞿萨旦那国" ནི་ཁོ་ཐན་ལ་གོ་བ་དང་། ཞང་ཞུང་དང་འབྲེལ་བ་མེད། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན།]

བོན་གྱི་ཕྱིས་ཀྱི་དར་ཁྱབ་ས་ཁུལ།

བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་དང་ན་ག་ནོ་ཡ་སུ་ཧི་ཀོས་གཙོ་སྒྲུབ་བྱས་པའི་《Survey of Bonpo Monasteries》ལྟར་ན་ད་ལྟ་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་བོན་གྱི་དགོན་པ་ 300 ཙམ་ཡོད། (གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་དགོན་པ་ཚོགས་པ་ YBMCS ཀྱི་དྲངས་པ།) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་རྩིས་ཐོ།] ཁམས་སྐྱེས། ཆབ་མདོ་སྟེང་ཆེན་རྫི་བཟུའི་དགོན་པ་ནི་བོན་གྱི་ལྟེ་བ་གྲགས་ཅན་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ལོ་ 12 རེར་ཆོས་འཁོར་ཆེན་པོ་བྱེད་པ་དང་བོན་གྱི་གར་འཆམ་《བདེ་བ་དང་དམྱལ་བ་》འཁྲབ་སྟོན་བྱེད། 2013 ལོ་ནས་བཟུང་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་གླིང་གི་རྒྱབ་སྐྱོར་འོག་ཏུ་《象雄大藏经》ལ་རྒྱ་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བཞིན་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཨ་མདོ། སི་ཁྲོན་ཨ་བའི་ནར་ཤི་དགོན་པ་ (Narshi Gonpa, Ngawa) སོགས་ཀྱི་བོན་གྱི་དགོན་པ་ YBMCS གི་མིང་ཐོར་མཐོང་། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] བལ་ཡུལ། ཀ་ཋ་མན་ཌུའི་ Triten Norbutse (འཕྲོད་པའི་བོན་གྱི་ལྟེ་བ་གལ་ཆེན་ཞིག)། དོལ་པོའི་ (Dolpo) Samling དགོན་པ་དང་། Phoksumdo ཡི་ Thasung Tsholing དགོན་པ་དང་། Dho ཡི་ Sipchok དགོན་པ་བཅས། སྨོན་ཐང་ (Mustang) གི་ Lubrag དགོན་པ། MDPI གི་དཔྱད་རྩོམ་ལྟར་ན་དོལ་པོའི་བོན་གྱི་ལྟེ་བ་ནི་དུས་རབས་ 17 པ་ནས་བཟུང་བཙུགས་པ་ཡིན། ཏ་རབ་ཀྱི་ལུང་པ་ (Tarap) གི་ Merphu ནི་ཐོག་མའི་དགོན་པ་ཡིན་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་ Shipchok ཏུ་སྤོས། དོལ་པོ་དང་སྨོན་ཐང་གི་མི་རྣམས་ཀྱིས་དུས་རིང་པོར་རྒྱ་གར་དོ་ལན་ཇིའི་སྨན་རིའི་དགོན་པར་དགེ་འདུན་པ་གཏོང་བཞིན་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] རྒྱ་གར། ཧི་མ་ཅལ་པྲ་དེཤ་གི་དོ་ལན་ཇིའི་སྨན་རིའི་དགོན་པ་ (འཕྲོད་པའི་བོན་གྱི་སྤྱི་ཁྱབ་ཁང་) དང་། ལྡི་ལི་དང་། སིཀྐིམ་དང་། ལ་དྭགས་བཅས་སུ་བོན་གྱི་དགོན་པ་ཡོད། སོག་པོར་ཡང་བོན་གྱི་དགོན་པ་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] འབྲུག་ཡུལ་དུ་བོན་གྱི་དད་ལྡན་པ་དང་ཤུལ་བཞག་ཡོད་པ་བོན་གྱི་ས་ཁམས་ཀྱི་བསྡུར་བཤད་ནང་དུ་མཐོང་ནའང་དགོན་པའི་མིང་ཐོ་ཞིབ་ཕྲ་ཐེངས་འདིར་ཞིབ་བཤེར་བྱས་པ་མེད། [ཞིབ་བཤེར་བྱེད་དགོས།]

གསལ་བོར་བཅོས་པ། ཡུན་ནན་བདེ་ཆེན། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་བདེ་ཆེན་གྱི་བོན་གྱི་དགོན་པའི་སྐོར་གྱི་ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་རྙེད་མ་ཐུབ། བདེ་ཆེན་རྫོང་གི་ཁོངས་སུ་ཡོད་པའི་དོན་འགྲུབ་གླིང་དགོན་པ་དང་། བདེ་ཆེན་དགོན་པ་བཅས་ནི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་དགེ་ལུགས་པ་ཡིན། བདེ་ཆེན་ས་ཁུལ་དུ་བོན་གྱི་སྡེ་བ་ཡོད་མེད་ལོགས་སུ་ཞིབ་བཤེར་བྱེད་དགོས། དངོས་སུ་བཤད་མི་རུང་། [ཁ་གསབ།] ཁྱད་པར་དུ་བཤད་ན་ཡུན་ནན་བདེ་ཆེན་གྱི་དོན་འགྲུབ་གླིང་དགོན་པ་ (དགའ་ལྡན་དོན་འགྲུབ་གླིང་དགོན་པ།) ནི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་དགེ་ལུགས་པའི་དགོན་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། (1676 ལོར་བཀའ་བརྒྱུད་ནས་དགེ་ལུགས་སུ་སྒྱུར་བ།) ཁམས་ཀྱི་ "ནགས་ཚལ་བཅུ་གསུམ་" གི་ནང་གི་གཅིག་ཡིན། བོན་གྱི་དགོན་པ་མ་ཡིན། སི་ཁྲོན་ཛོར་གེའི་དགེར་ལྡི་དགོན་པ་དང་། ཀན་སུའུ་བླ་བྲང་གི་སེར་ཁྲི་དགོན་པ་ཡང་དགེ་ལུགས་པ་ཡིན། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན།]

༥༽ སྒྲུང་གཏམ་དང་མི་སྣ།

སྟོན་པ་གཤེན་རབ་དང་མཛད་ཆེན་བཅུ་གཉིས།

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་སྐུ་ཚེ་ནི་མཛད་ཆེན་བཅུ་གཉིས་ (Mdzad-chen bcu-gnyis) སུ་བཤད་པ་ཡིན། (1) འཁྲུངས་པའི་མཛད་པ། (2) ཆོས་སྤེལ་བའི་མཛད་པ་ (ཐེག་པ་དགུ་གསུངས་པ། རྒྱུའི་ཐེག་པ་བཞི་ Chyashen, Nagshen, Thrulshen, Sishen དང་། འབྲས་བུའི་ཐེག་པ་ལྔ་ Genyen, Drangsong, Akar, Yeshen, Lame/Dzogchen བཅས། དེ་བཞིན་སྒོ་བཞི་མཛོད་ལྔ་ sgo-bzhi mdzod-lnga དང་དུས་འཁོར་གྱི་རྒྱུད།)། (3) འདུལ་བའི་མཛད་པ་ (སྤྲུལ་པས་ཁམས་གསུམ་འགྲོ་དྲུག་འདུལ་བ།)། (4) འདྲེན་པའི་མཛད་པ། (5) གཉེན་སྒྲིག་པའི་མཛད་པ་ (ལྷ་མོ་ 360 དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ལྷ་མོའི་སྤྲུལ་པ་ Hos-za Gyal-med-ma བཅས་བཞེས་པ།)། (6) སྲས་བསྟན་པའི་མཛད་པ་ (སྲས་ 8 དང་སྲས་མོ་ 2། མུ་གཤེན་ Dmu-gshen གྱི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་ཁྲག་རྒྱུན་ད་ལྟའི་བར་དུ་གནས་པ་དང་། དབུས་གཙང་གི་གདུང་རྒྱུད་ལ་ Gyalwa Shentsang ཞེས་འབོད། སྲས་ Mucho Demdrug མུ་ཆོ་ལྡེ་དྲུག་གིས་བསྟན་པ་འཛིན། "ཐུགས་ཀྱི་བསྟན་པ་" thugs-kyi bstan-pa ནི་ 3983 ལོར་འགོ་བརྩམས་ནས་ 13983 ལོར་མཇུག་བསྡུ་བ་དང་། སྐབས་དེར་སངས་རྒྱས་གསར་པ་ Thangma Medron འབྱུང་བར་ལུང་བསྟན།)། (7) བདུད་འདུལ་གྱི་མཛད་པ་ (བདུད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་ Khyabpa Lagring གིས་ལྷའི་རྟ་ཕྲོགས་པ་དང་། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱིས་ཀོང་པོར་བདའ་ནས་འོལ་མོ་ལུང་རིང་ལ་བསྐོར་བའི་རི་རྒྱུད་ལ་མདའ་གཅིག་གིས་བུག་པ་ཕུག་ནས་ "མདའ་ལམ་" mda'-lam གི་ཕུག་ལམ་བྱུང་བ་དང་། བོད་ས་མཐོ་སྒང་དུ་བྱོན་ནས་ཀོང་པོར་བདུད་བཏུལ་བ་དང་ཀོང་པོ་བོན་རིར་སྤྲུལ། བདུད་ཀྱིས་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་མཛོད་མེར་བསྲེགས་པ་དང་ཐལ་བའི་ནང་ནས་ "དཔའ་བོ་འབྲུ་ལྔ་" dpa'-bo 'bru-lnga བྱུང་ནས་ཡི་གེ་ 368 བྱུང་བ་དང་བསྟན་པ་སླར་གསོ་བྱུང་།)། (8) རྣམ་པར་རྒྱལ་བའི་མཛད་པ་ (Nampar Gyalwa རུ་སྤྲུལ་ནས་གདོན་འདྲེ་བཏུལ་བ་དང་མཚོའི་དབུས་སུ་དགོན་པ་བཞེངས་པ།)། (9) ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཛད་པ་ (གཤེན་ལོ་ 31 ལ་རབ་ཏུ་བྱུང་བ།)། (10-12) ཚུལ་ཁྲིམས་དང་རྫུ་འཕྲུལ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་མཛད་པ་བཅས་ཡིན། རྣམ་ཐར་གྱི་ཁུངས་གཙོ་བོ་གསུམ་ནི་ mdo 'dus《德珠》དང་། gzer mig《赛米》དང་། gzi brjid《吉扎》བཅས་ཡིན། དང་པོ་གཉིས་ནི་དུས་རབས་ 10/11 པའི་གཏེར་མར་བལྟ་བ་དང་། གསུམ་པ་ནི་སྙན་བརྒྱུད་ (snyan brgyud) ལ་གཏོགས། [ཡིག་ཆའི་རང་བཞིན་ནི་རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

སྒྲུང་གཏམ་གྱི་བརྗོད་གཞི་ཁ་ཤས་དོ་སྣང་བྱེད་འོས་པ་ཡིན། དང་པོ་ནི་ "ནས་ཕྱེས་ཀྱི་སེམས་ཅན་གྱི་གཟུགས་བརྙན་གྱིས་སེམས་ཅན་གསོད་པའི་མཆོད་པ་ཚབ་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་ཡིན། སྒྲུང་གཏམ་ལྟར་ན་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱིས་ཀོང་པོར་སེམས་ཅན་གསོད་ནས་ལྷ་ལ་ཞི་བར་བྱེད་པའི་ལུགས་སྲོལ་མཐོང་བ་དང་། མི་རྣམས་ལ་ནས་ཕྱེས་ཀྱིས་བཟོས་པའི་མཚོན་པའི་སེམས་ཅན་གྱིས་སེམས་ཅན་ངོ་མ་ཚབ་བྱེད་པར་གསུངས། "མཆོད་པ་བཅོས་པ་" ཞེས་པའི་བརྗོད་གཞི་འདི་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ "སྲོག་གཅོད་སྤོང་བ་" ཞེས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་འདྲ་མཚུངས་ཡོད། བོན་གྱི་ "ཤེས་རིག་ཅན་དུ་བསྒྱུར་བ་" ལ་དཔང་རྟགས་སུའང་སྤྱོད། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།/དྲངས་པ།] གཉིས་པ་ནི་ "དཔའ་བོ་འབྲུ་ལྔ་" (dpa'-bo 'bru-lnga) ཐལ་བའི་ནང་ནས་བྱུང་ནས་ཡི་གེ་ 368 བྱུང་བ་ཞེས་པ་ཡིན། འདི་ནི་བོན་གྱིས་རང་གི་ཡི་གེ་དང་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་མཛོད་ "བདུད་ཀྱིས་མེར་བསྲེགས་པ་" ཞེས་པའི་རྗེས་སུ་ཇི་ལྟར་སླར་གསོ་བྱུང་བ་ལ་འགྲེལ་བཤད་བྱེད་པའི་སྒྲུང་གཏམ་གྱི་སྒྲུབ་ཐབས་ཡིན། ནང་ཆོས་ཀྱི་ "ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་ཀླུའི་ཕོ་བྲང་ནས་གཞུང་ལུགས་བླངས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲུང་གཏམ་གྱི་རིགས་དང་རིགས་པའི་སྒོ་ནས་མཚུངས། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] གསུམ་པ་ནི་ "མདའ་ལམ་" (mda'-lam) གི་ཕུག་ལམ་ཡིན། མདའ་གཅིག་གིས་རི་རྒྱུད་ལ་བུག་པ་ཕུག་ནས་ལམ་བྱུང་བ་ནི་བདུད་འདུལ་གྱི་ངོ་མཚར་ཡང་ཡིན་པ་དང་། བོན་གྱི་གནས་རིའི་ས་ཁམས་ (ཀོང་པོ་བོན་རི་ Kong-po bon-ri ནི་བོན་གྱི་གནས་རི་གཅིག་ཡིན།) གི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱང་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

"Shenrab Miwo" ནི་ཞང་ཞུང་སྐད་ཡིན་པ་དང་། སིག་བརཊ་ཧུ་མེལ་ (Sigbert Hummel) (1992) གྱིས་བཤད་པ་ལྟར་ན་དེ་ནི་ཞང་ཞུང་སྐད་ཀྱི་ "bodhisattva" (བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་) ལ་གོ། "Tonpa" ནི་སྟོན་པ་/འབྱུང་ཁུངས་བྱེད་པ་པོ་ལ་གོ། [རིག་པའི་བཞེད་པ།]

དྲན་པ་ནམ་མཁའ་ (མིང་གི་བཅོས་པ།)

ཁོང་གི་ཝཡ་ལིའི་འབྲི་སྟངས་ནི་ Dran pa nam mkha' (ཡང་ 'Dren pa nam mkha' ཞེས་ཀྱང་འབྲི།) ཡིན། gShen chen klu dga' མ་ཡིན། ཕྱི་མ་ནི་དུས་རབས་ 11 པའི་གཏེར་སྟོན་གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའ་ཡིན། ངེས་པར་དུ་ཕྱེ་དགོས། [བཅོས་པ།] བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་དྲན་པ་ནམ་མཁའ་ནི་དུས་རབས་ 8 པའི་བོན་གྱི་གྲུབ་ཐོབ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན། ནང་ཆོས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་བཙུགས་ནས་བོན་ལ་གནོན་ཤུགས་བྱུང་བའི་རྗེས་སུ་ཁོང་གིས་སྲོག་ལ་བརྩེགས་པ་ལས་ཐར་བ་དང་བསྟན་པ་གསང་བར་ཉར་བའི་ཆེད་དུ་ཕྱི་ལྟར་ནང་ཆོས་ལ་དད་པ་བྱས། སྒྲུང་གཏམ་ལྟར་ན་ཁོང་གིས་ཞང་ཞུང་ཡིག་གི་གཞུང་ལུགས་མང་པོ་བསམ་ཡས་དགོན་པའི་འཇིམ་པའི་རྩིག་པའི་ནང་དུ་སྦས་པ་དང་། ཕྱིས་སུ་གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའ་སོགས་ཀྱིས་བཏོན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ "ནང་བོན་གྱི་རྩོད་པ་"

ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་ (742-797) གྱིས་དུས་རབས་ 8 པར་བོན་པོ་དང་ནང་པ་རྣམས་ཀྱི་རྩོད་པ་སྒྲིག་བྱས། བཤད་པ་ཁ་ཤས་ལྟར་ན་བོན་པོ་རྩོད་པར་ཕམ། 779 ལོར་བསམ་ཡས་དགོན་པ་གྲུབ་ནས་ནང་ཆོས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་བཙུགས་པའི་རྗེས་སུ་བོན་ལ་གནོན་ཤུགས་བྱུང་། བོན་པོ་རྣམས་ནང་ཆོས་ལ་བསྒྱུར་བཅུག་པ་དང་། མངའ་རིས་/ཁམས་/ཨ་མདོའི་མཐའ་མཚམས་སུ་བྲོས་པ་དང་། ཡང་ན་བསད། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་བོན་ལ་གཞུང་གིས་བཀག་པ་ནི་ 785 ལོར་བྱུང་བར་བཤད། བོན་པོའི་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྟ་བ་ནང་དུ་དུས་རབས་ 8 པ་ནི་ "སྡུག་བསྔལ་གྱི་དུས་སྐབས་" ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ་དང་རིག་པའི་བརྟག་དཔྱད།] བཅོས་པ། བསམ་ཡས་ཀྱི་རྩོད་པ་ཆེན་པོ་ (792-794) ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ནང་ཁུལ་གྱི་རྒྱ་གར་གྱི་རིམ་གྱིས་པ་དང་རྒྱ་ནག་གི་བསམ་གཏན་པ་གཉིས་ཀྱི་རྩོད་པ་ཡིན། ནང་བོན་གྱི་རྩོད་པ་དང་གཅིག་མ་ཡིན། བསྲེལ་ནས་བཤད་མི་རུང་། [བཅོས་པ།]

གཏེར་སྟོན་གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའ་

gShen chen klu dga' (996-1035) ནི་གཤེན་རིགས་ལས་བྱུང་བ་དང་། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་སྲས་ Kongtsha Wangden (ཀོང་ཚ་དབང་ལྡན་) གི་གདུང་རྒྱུད་ཡིན། 1017 ལོར་ཁོང་གིས་གཙང་སྟོད་ཀྱི་ Drigtsam Thakar ('brig-mtsham mtha' dkar, གཤེན་རིགས་ཀྱི་ཕ་ཡུལ་གྱི་ཉེ་འདབས།) དུ་ཤིང་སྒམ་ཆེན་པོ་གཉིས་ཀྱི་བོད་ཡིག་གི་གཞུང་ལུགས་བཏོན། འདི་ནི་བོན་དུས་རབས་ 11 པར་སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་སླར་གསོ་བྱུང་བའི་གནད་འགག་གི་བྱ་བ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] སློབ་མ་ཆེན་པོ་གསུམ་གྱིས་ལམ་ལུགས་གསུམ་བཟུང་། Bru-chen nam-mkha' g.yung-drung (སྣང་བའི་ལྟ་བ་/མཚན་ཉིད། 1012 ལོར་ Yeru Wensa Kha དགོན་པ་བཞེངས།) དང་། Zhu-yas legs-po (རྫོགས་ཆེན། Kyikhar Rizhing དགོན་པ་བཞེངས།) དང་། sPa-ston dpal-mchog (རྒྱུད་སྡེ།) བཅས་ཡིན། ཁོང་གིས་བཏོན་པའི་གཏེར་མའི་ནང་དུ་གལ་ཆེ་ཤོས་ནི་《མཛོད་ཕུག་》 (mdzod phug) ཡིན། འདི་ནི་ཞང་ཞུང་སྐད་དང་བོད་སྐད་གཉིས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་རིང་པོ་གཅིག་པུ་དེ་ཡིན་པས་ཞང་ཞུང་སྐད་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པ་ལ་དོན་སྙིང་ཆེན་པོ་ལྡན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

འོལ་མོ་ལུང་རིང་ ('Ol mo lung ring) གི་སྒྲུང་གཏམ།

རྟག་གཟིགས་ (Tagzig) གི་ལྟེ་བའི་ས་ཆའི་གནས་མཆོག བོན་གྱི་ "འཇིག་རྟེན་གྱི་ལྟེ་བ་" (axis mundi) ཡིན། ལྟེ་བའི་གནས་རི་ནི་ "གཡུང་དྲུང་དགུ་རྩེག་" (Yung-drung Gu-tzeg) ཡིན་པ་དང་། གངས་རིན་པོ་ཆེར་ངོས་འཛིན་བྱེད། ཁོང་གི་འགྲེལ་བཤད་ནི་ཤམ་བྷ་ལ་དང་། རི་རབ་དང་། གངས་རིན་པོ་ཆེ་བཅས་ཀྱི་རྣམ་པ་འདྲེས་མ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཡིད་ཀྱིས་བརྟགས་པའི་དག་པའི་ཞིང་ཁམས་ཤིག་ཡིན། 《gZer-mig》གི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ཚིག་གི་འབྱུང་ཁུངས་ལྟར་ན་ 'ol ནི་ "སྐྱེ་བ་མེད་པ་" དང་། mo ནི་ "འཇོམས་པ་" དང་། lung ནི་ "གཤེན་རབ་ཀྱི་ལུང་བསྟན་" དང་། rings ནི་ "རྟག་པའི་ཐུགས་རྗེ་" ལ་གོ། 《gZi-brjid》ལྟར་ན་ཁོང་གི་ལེགས་སྦྱར་གྱི་མིང་ནི་ Shambhala (ཤམ་བྷ་ལ་) ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] Tagzig གི་ས་ཁམས་ཀྱི་ངོས་འཛིན། མཁས་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་ཨི་རན་ (ཕར་སིའི་/ཨ་རབ་ཀྱི་སྐད་དུ་ Tazig ནི་ཕར་སིའམ་ཨ་རབ་ལ་གོ།) ཡང་ན་དབུས་ཨེ་ཤི་ཡར་ངོས་འཛིན་བྱེད། (ཡང་བཤད་པ་གཅིག་ལྟར་ན་ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡའི་འབྲོག་པའི་སྡེ་ཞིག་ལ་གོ།) ས་ཆ་ངེས་ཅན་ལ་གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༦༽ གཞུང་ལུགས་དང་སྒྲིག་གཞི།

བཀའ་འགྱུར་དང་བསྟན་འགྱུར།

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་བཀའ་འགྱུར་ནི་ "སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་" ཡིན་པ་དང་། དེ་ནི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་མི་བོ་ཆེའི་གསུང་རབ་ཡིན། བསྟན་འགྱུར་ (བོན་པོས་ཕལ་ཆེར་ bKa' brten "བཀའ་ལ་བརྟེན་པ་" ཞེས་འབོད།) ནི་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བྱས་པའི་འགྲེལ་བཤད་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] པོད་གྲངས་ཀྱི་གྲངས་ཀ་རིམ་པ་གཉིས་ཡོད། དུས་རབས་ 19 པའི་མཁས་པ་ཉི་མ་བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་ (Nyi ma bstan 'dzin dbang rgyal, 1813 ལོར་སྐུ་འཁྲུངས།) གྱི་དཀར་ཆག་ལྟར་ན་བོན་གྱི་ bKa' ལ་པོད་ 113 དང་གླེགས་བམ་ 175 ཡོད་པ་དང་། bKa' brten ལ་པོད་ 293 དང་གླེགས་བམ་ 131 ཡོད། བསྡོམས་པས་པོད་ 406 དང་གླེགས་བམ་ 306 ཡིན། དེང་རབས་ཀྱི་པར་གསར་ནི་ཆེ་བ་ཧ་ཅང་ཆེ། 1987 ལོར་ཙམ་གྱི་བཀའ་འགྱུར་གྱི་པར་གསར་ལ་གླེགས་བམ་ 192 དང་པོད་ 1262 དང་ཤོག་གྲངས་ 61416 ཡོད་པ་དང་། 1985-1988 ལོའི་ bKa' brten གྱི་པར་ལ་གླེགས་བམ་ 300 དང་པོད་ 8246 དང་ཤོག་གྲངས་ 207667 ཡོད། བསྡོམས་པས་གླེགས་བམ་ 492 དང་པོད་ 9508 ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] བཀའ་འགྱུར་གྱི་ནང་དུ་སྡེ་བཞིར་དབྱེ་བ་ཡིན། མདོ་ (mdo) དང་། འབུམ་ ('bum, ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ།) དང་། རྒྱུད་ (rgyud) དང་། མཛོད་ (mdzod, "མཛོད་ཆེན་པོ་" བསྒོམ་པའི་རིམ་པ་མཐོ་ཤོས།) བཅས་ཡིན། བསྟན་འགྱུར་ (Kvaerne གྱི་དབྱེ་བ།) གསུམ་དུ་དབྱེ། ཕྱི་ (འདུལ་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། སྐྱེས་རབས་བཅས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད།) དང་། ནང་ (རྒྱུད་སྡེའི་འགྲེལ་བཤད་དང་། ཆོ་ག་དང་། ཆོས་སྐྱོང་དང་། མོ་བཏབ་པ།) དང་། གསང་བ་ (བསྒོམ་པ།) བཅས་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཕེར་ཀྭེར་ནེ་ཡིས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་ལྟར་ན་བོན་གྱི་བཀའ་འགྱུར་གྱི་ནང་དུ་ 1386 ལོའི་རྗེས་སུ་བྱུང་བའི་གཞུང་ལུགས་མེད། དེས་ན་ 1450 ལོར་ཙམ་ལ་བསྡུ་བསྒྲིགས་བྱས་པར་ཚོད་དཔག་བྱེད་ཐུབ། [རིག་པའི་བཞེད་པ།] ཁོང་གི་རྒྱུ་མཚན་ནི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་སྐད་ཆའི་ཁྱད་ཆོས་དང་བསྡུས་པའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ཀྱི་ཚད་མཐའ་ (1386 ལོའི་རྗེས་སུ་བྱུང་བའི་གཞུང་ལུགས་གསར་པ་མེད།) ཡིན་པ་དང་། འདི་ནི་དཀར་ཆག་རིག་པའི་ལོ་བཀོད་ཡིན་པས་དཔྱད་གཞི་ནི་ཚོད་དཔག་གི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན།

"རྣམ་ཐར་གསུམ་"

སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་སྐུ་ཚེ་ནི་རྣམ་ཐར་གསུམ་ནང་དུ་བཀོད་ཡོད། 《མདོ་འདུས་》 (mDo 'dus, མིང་ཚང་ dus gsum sangs rgyas byung khungs kyi mdo) དང་། 《གཟེར་མིག་》 (gZer mig, མིང་ཚང་ 'dus pa rin po che'i rgyud gzer mig) དང་། 《གཟི་བརྗིད་》 (mDo gzi brjid, མིང་ཚང་ 'dus pa rin po che'i rgyud dri ma med pa gzi brjid rab tu 'bar ba'i mdo, གླེགས་བམ་ 12 དང་ལེའུ་ 61) བཅས་ཡིན། དང་པོ་གཉིས་ནི་དུས་རབས་ 10-11 པར་བཏོན་པའི་གཏེར་མ་ (gter ma) རུ་བལྟ་བ་དང་། 《གཟི་བརྗིད་》ནི་སྙན་བརྒྱུད་ (snyan brgyud) ལ་གཏོགས་པ་དང་། དུས་རབས་ 14 པའི་བློ་ལྡན་སྙིང་པོ་ (Loden Nyingpo) ཡིས་ཁ་བརྒྱུད་ནས་བརྒྱུད་པ་ཡིན། (Karmay 2005; Achard 2008) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

བོན་གྱི་ཐེག་པ་དགུ།

བོན་གྱི་ཐེག་པ་དགུ་ (theg pa rim pa dgu) ནི་གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྤྱི་ཁོག་ཡིན། རྒྱུའི་ཐེག་པ་བཞི་དང་འབྲས་བུའི་ཐེག་པ་ལྔར་དབྱེ་བ་ཡིན། དེ་ཝིད་སྣེལ་གྲོབ་ཀྱི་《The Nine Ways of Bon》(1967) ནི་《གཟི་བརྗིད་》ནང་གི་བོན་གྱི་ཐེག་པ་དགུ་ལ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་གཞི་རྩའི་བྱ་བ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

རྒྱུའི་ཐེག་པ་བཞི་ (འཇིག་རྟེན་གྱི་བྱ་བ་བྱེད་པ། ནད་དང་། ནོར་དང་། སྲུང་བ་དང་། ཆོ་ག་དང་། སྨན་དང་། མོ་བཏབ་པ་དང་། དུར་སྲེག་བཅས།)།
ཕྱྭ་གཤེན་ཐེག་པ་ (phyva gshen theg pa) "ལུང་སྟོན་གྱི་གཤེན་གྱི་ཐེག་པ་"། མོ་བཏབ་པ་དང་ལུང་སྟོན་བྱེད་པ།
སྣང་གཤེན་ཐེག་པ་ (snang gshen theg pa) "མངོན་སུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་གཤེན་གྱི་ཐེག་པ་"། མངོན་སུམ་གྱི་འཇིག་རྟེན་གྱི་མཆོད་པ་དང་བཟློག་པ།
འཕྲུལ་གཤེན་ཐེག་པ་ ('phrul gshen theg pa) "ཆོ་འཕྲུལ་གྱི་གཤེན་གྱི་ཐེག་པ་"། ཆོ་འཕྲུལ་དང་གདོན་འདྲེ་བཟློག་པ།
སྲིད་གཤེན་ཐེག་པ་ (srid gshen theg pa) "སྲིད་པའི་གཤེན་གྱི་ཐེག་པ་"། དུར་སྲེག་དང་འདས་པོ་འདྲེན་པ་སོགས་སྲིད་པའི་བྱ་བ་ཆེན་པོ།

འབྲས་བུའི་ཐེག་པ་ལྔ་ (འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པར་ཕྱོགས་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། རྒྱུད་སྡེའི་སྒྱུར་བ་དང་། ཐར་པ།)།
དགེ་བསྙེན་ཐེག་པ་ (dge bsnyen theg pa) "དགེ་བའི་གནས་པའི་ཐེག་པ་"། ཁྱིམ་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས།
དྲང་སྲོང་ཐེག་པ་ (drang srong theg pa) "དཀའ་ཐུབ་ཆེན་པོའི་ཐེག་པ་"། རབ་བྱུང་གི་དཀའ་ཐུབ།
ཨ་དཀར་ཐེག་པ་ (a dkar theg pa) "དག་པའི་སྒྲའི་ཐེག་པ་"། ལྷའི་རྣལ་འབྱོར་དང་བསྐྱེད་རིམ། རྒྱུད་སྡེར་འཇུག་པ།
ཡེ་གཤེན་ཐེག་པ་ (ye gshen theg pa) "གདོད་མའི་གཤེན་གྱི་ཐེག་པ་"། རྫོགས་ཆེན་གྱི་སྔོན་འགྲོ་དང་ལྟ་བ་མཐར་ཐུག།
བླ་མེད་ཐེག་པ་ (bla med theg pa) "བླ་ན་མེད་པའི་ཐེག་པ་"། དེ་ནི་རྫོགས་ཆེན་ (Dzogchen) ཡིན་པ་དང་། རིག་པའི་ངོ་བོ་དངོས་སུ་ངོ་སྤྲོད་བྱེད་པ་དང་། ཆོ་ག་རྒྱས་པ་དང་སྒོམ་བཟླས་ལས་འདས་པ།

"ཆོ་གའི་མཐུ་ནས་རྒྱུད་སྡེ་བརྒྱུད་ནས་རྫོགས་ཆེན་བར་" གྱི་རིམ་པ་འདི་ནི་རྙིང་མ་པའི་ཐེག་པ་དགུ་ (ཉན་ཐོས་དང་། རང་སངས་རྒྱས་དང་། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་དང་། བྱ་བ་དང་། སྤྱོད་པ་དང་། རྣལ་འབྱོར་དང་། རྣལ་འབྱོར་ཆེན་པོ་དང་། རྣལ་འབྱོར་བླ་ན་མེད་པ་དང་། ཨ་ཏི་ཡོ་ག་བཅས།) དང་མིང་དང་རིམ་པའི་ཐད་ནས་ཧ་ཅང་མཐུན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] བཟོ་བཀོད་ཀྱི་མཐུན་པ་འདི་ནི་ "ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་གྲུབ་པ་" ཞེས་པའི་བཤད་པའི་དཔང་རྟགས་གཙོ་བོ་གཅིག་ཡིན་པ་དང་། "གདོད་མའི་འབྱུང་ཁུངས་" ཞེས་པའི་བཤད་པས་ལན་འདེབས་དགོས་པའི་དཀའ་གནད་ཀྱང་ཡིན། སུས་སུ་ལས་སྔ་བ་ད་ལྟ་གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། [རིག་པའི་རྩོད་པ།]

ཞང་ཞུང་སྙན་བརྒྱུད་དང་རྫོགས་ཆེན་གྱི་བརྒྱུད་པ་གསུམ།

བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་ཞང་ཞུང་སྙན་བརྒྱུད་ནི་བླ་མ་གཅིག་ནས་སློབ་མ་གཅིག་ལ་ཁ་ནས་བརྒྱུད་པའི་རྫོགས་ཆེན་གྱི་སྙན་བརྒྱུད་ཡིན། འབྱུང་ཁུངས་ནི་གདོད་མའི་སངས་རྒྱས་ཀུན་ཏུ་བཟང་པོ་ (Kun tu bzang po) དང་། བདེ་བར་གཤེགས་པ་དགུ་དང་། རྟག་གཟིགས་དང་ཞང་ཞུང་གི་གྲུབ་ཐོབ་ 24 (ལྷ་དང་ཀླུ་དང་མིའི་རིགས་གསུམ་ཚུད།) དང་། དུས་རབས་ 7 པར་ཏ་པི་ཧྲི་ཙ་ (Tapihritsa) ཡིས་འཇའ་ལུས་འགྲུབ་པ་དང་། དུས་རབས་ 8 པར་གྱེར་སྤུང་སྣང་བཞེར་ལོད་པོ་ (Gyerpung Nangzher Lodpo, ཁྲི་སྲོང་ལྡེ་བཙན་གྱི་དུས་མཉམ་པ།) ཡིས་ཐོག་མར་ཡིག་ཐོག་ཏུ་བཀོད་པ་དང་། དཔོན་རྒྱལ་བཙན་པོ་ (dPon rgyal btsan po) ཡིས་ཞང་ཞུང་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ་བཅས་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] སྙན་བརྒྱུད་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་འདི་དག་གི་དངོས་གཞིའི་བསྡུ་བསྒྲིགས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ནི་དུས་རབས་ 10-13 པའི་བར་ཡིན། (Reynolds སོགས།) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] སྒོམ་པའི་གཞུང་ལུགས་གཙོ་བོ་《རྩེ་མོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཅིག་》 (rTse mo nyi shu rtsa gcig) དང་《སྒྲོན་མ་དྲུག་》 (sGron ma drug) ནི་ལམ་ལུགས་འདིའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། 《སྒྲོན་མ་དྲུག་》ནི་ཏ་པི་ཧྲི་ཙས་གྱེར་སྤུང་ལ་བརྒྱུད་པ་ཡིན་པ་དང་། ལམ་ལུགས་འདིའི་ནང་གསང་གི་འཁོར་ལོའི་ལྟེ་བར་བལྟ། ནང་དོན་ནི་ཁྲེགས་ཆོད་ (khregs chod) དང་ཐོད་རྒལ་ (thod rgal, བོན་གྱིས་མིང་མི་འདྲ་བ་སྤྱོད།) གི་མན་ངག་ཡིན། (ཇཱང་ལུཀ་ཨ་ཤཱར་ (Jean-Luc Achard) གྱི་དབྱིན་ཡིག་གི་བསྒྱུར་དཔེ་ Wisdom 2017) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

རྫོགས་ཆེན་གྱི་བརྒྱུད་པ་གསུམ། ①ཞང་ཞུང་སྙན་བརྒྱུད་ (གོང་དུ་བཤད་པ་ལྟར།)། ②ཨ་ཁྲིད་ (A khrid, "གདོད་མའི་ཨ་ལ་འདྲེན་པའི་བསྟན་པ་")། དུས་རབས་ 11 པར་རྨེའུ་སྟོན་དགོངས་མཛོད་རི་ཁྲོད་ཆེན་པོ་ (rMe'u ston dGongs mdzod ri khrod chen po) ཡིས་བཙུགས་པ་དང་། ལྟ་བ་དང་། སྒོམ་པ་དང་། སྤྱོད་པ་བཅས་ཚན་པ་གསུམ་དུ་དབྱེ་བ་དང་། བསྒོམ་པའི་རིམ་པ་བརྒྱད་ཅུ་ཡོད། ཕྱིས་སུ་ཨ་ཟ་བློ་གྲོས་རྒྱལ་མཚན་ (A za blo gros rgyal mtshan) དང་། འབྲུ་ཆེན་རྒྱལ་བ་གཡུང་དྲུང་ ('Bru chen rGyal ba g.yung drung) གྱིས་བསྡུས། ཤར་རྫ་རིན་པོ་ཆེ་ (Shar rdza rin po che) ཡིས་འགྲེལ་ཆེན་བརྩམས་ནས་མུན་མཚམས་ཀྱི་སྒོམ་པ་དར་སྤེལ་བྱས། ③ཡང་རྩེ་ཀློང་ཆེན་ (Yang rtse klong chen)། 1080 ལོར་གཞོད་སྟོན་དངོས་གྲུབ་གྲགས་པ་ (gZhod ston dNgos grub grags pa) ཡིས་རྣམ་པར་སྣང་མཛད་ཀྱི་སྐུ་བརྙན་གྱི་ནང་ནས་བཏོན་པའི་གཏེར་མ་ཡིན་པ་དང་། དུས་རབས་ 8 པའི་ལི་ཤུ་སྟག་རིང་ (Li shu stag ring) ལ་ཁུངས་གཏུགས། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] གསུམ་ཀ་དུས་རབས་ 10-12 པར་ཙམ་ལ་གྲུབ་པའི་རྫོགས་ཆེན་གྱི་ལམ་ལུགས་ཡིན། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་བོན་གྱི་རྫོགས་ཆེན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ནི་རྙིང་མ་པའི་སེམས་སྡེ་ (Semde) དང་ཉེ་བར་བཤད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

དུས་བཀོད། བོན་རྙིང་/གཡུང་དྲུང་བོན་/བོན་གསར།

བོན་རྙིང་ (bon rnying) ནི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ (དུས་རབས་ 7-9 པ།) གི་སྔོན་དང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སྐབས་ཀྱི་སྔ་མའི་བོན་ལ་གོ། ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་ཆ་ (དུས་རབས་ 9-10 པ།) ནང་གི་ "bon" ཞེས་པ་ལ་ར་ཨེ་སྟེན་གྱིས་ "ཆོ་ག་" (rite) ཞིག་ལ་གོ་བར་བཤད་པ་དང་། གྲུབ་མཐའི་གཞི་རྩའམ་ཕྱིས་ཀྱི་བསྟན་པའི་མིང་མ་ཡིན་པར་བཤད། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་ཆས་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སྐབས་སུ་ Bon ཞེས་པའི་ཁྱབ་ཆེ་བའི་དད་པ་ཞིག་ཡོད་པ་ལ་དཔང་རྟགས་བྱེད་པར་བཤད། དུས་རབས་ 11 པའི་རྗེས་སུ་ནང་ཆོས་དང་བོན་གཉིས་ཀའི་དུས་བཀོད་གསུམ་ (བོན་གྱི་ bon rnying/g.yung drung bon/bon gsar དང་། ནང་ཆོས་པའི་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་ brdol bon "ཡུལ་གྱི་བོན་"/'khyar bon "འཁྱར་བའི་བོན་"/bsgyur bon "བསྒྱུར་བའི་བོན་" བཅས།) ནི་ཕྱིས་བྱུང་གི་བཟོ་བཀོད་ཡིན། (Sam van Schaik) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

གཡུང་དྲུང་བོན་ (gYung drung bon) ནི་དུས་རབས་ 10-11 པར་གྲུབ་པའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་བོན་ཡིན། གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའིས་དུས་རབས་ 11 པའི་འགོར་《མཛོད་ཕུག་》སོགས་ཀྱི་གཏེར་མ་བཏོན་པ་ལ་མཚོན་བྱེད་དུ་བྱས། བཀའ་འགྱུར་/བསྟན་འགྱུར་ (Katen) གྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་དང་། དགོན་པ་དང་དགེ་བཤེས་ཀྱི་སློབ་གསོའི་ལམ་ལུགས་བཅས་དུས་སྐབས་འདིའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

བོན་གསར་ (bon gsar) ནི་དུས་རབས་ 14 པ་ནས་ཤར་བོད་ (ཁམས་སྐྱེས།) དུ་བྱུང་བའི་འདྲེས་སྦྱོར་གྱི་ལས་འགུལ་ཞིག་ཡིན། སྤྲུལ་སྐུ་བློ་ལྡན་སྙིང་པོ་ (Tulku Loden Nyingpo, 1360-1385) ཡིས་《གཟི་བརྗིད་》 (gZi brjid) བཏོན་པ་ལ་འགོ་བརྩམས་ནས་བོན་དང་རྙིང་མ་པ་དང་པདྨ་འབྱུང་གནས་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་བཅས་འདྲེས་སྦྱོར་བྱས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ་ཕལ་ཆེར།] ཇཱང་ལུཀ་ཨ་ཤཱར་གྱིས་ 2022 ལོའི་དཔྱད་རྩོམ་《Erroneous Conceptions Frequently Shared about New Bon》ནང་དུ་བཤད་པ་ལྟར་ན་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་དར་བའི་ "བོན་གསར་" གྱི་བཤད་པ་མང་པོ་ (དཔེར་ན་ཝི་ཁི་ཕི་ཌི་ཡས་ཚར་ཞིག་ "དབང་རྒྱལ་རིན་པོ་ཆེས་ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱིས་ལྷོ་གཏེར་འགྲེལ་བཤད་བྱས་" ཞེས་བཤད་པ།) ནི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པའི་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་བཤད་པ་ཡིན། ཁོང་གིས་ནན་གྱིས་བཤད་པ་ལྟར་ན་བོན་གྱི་འོག་མའི་ཐེག་པར་བཟློག་པ་དང་སྨན་དང་རྩིས་ཀྱི་ནང་དོན་ཡོད་ནའང་ཚད་ལྡན་གྱི་ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་དང་འབྲེལ་བ་མེད། གྲུབ་མཐའི་ཚད་ལྡན་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད་ལ་ "ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་" ཞེས་འབོད་པ་ནི་ལེ་ལོའི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཡིན། [རིག་པའི་དགག་པ།]

དགོན་པའི་སྒྲིག་གཞི།

སྨན་རི་ (sMan ri, བཀྲ་ཤིས་སྨན་རི་)། 1405 ལོར་མཉམ་མེད་ཤེས་རབ་རྒྱལ་མཚན་ (mNyam med Shes rab rgyal mtshan, 1356-1416, རྒྱལ་རོང་པ།) གྱིས་གཙང་སྟོད་ཀྱི་ཐོབ་རྒྱལ་ (thob rgyal) གྱི་ཤར་དུའི་ཕུ་བའི་རི་འདབས་སུ་བཞེངས། འབྲུ་ (Bru) ཡི་བརྒྱུད་པ་དང་གཡས་རུ་དབེན་ས་ཁ་ (gYas ru dben sa kha) ཡི་ལུགས་སྲོལ་ལ་གཏོགས། སྔོན་གྱི་གཡས་རུ་དབེན་ས་ཁའི་དགོན་པ་ནི་ 1072 ལོར་བཞེངས་པ་དང་། 1386 ལོར་ཆུ་ལོག་གིས་བཤིག། སྨན་རིའི་དགོན་པ་ནི་འདུལ་བ་ལ་བརྩི་བཀུར་ཆེ་བར་གྲགས་པ་དང་། བོན་གྱི་དགོན་པ་ཁག་ལ་དཔེ་མཚོན་བྱེད། 1959 ལོར་གྲྭ་ཚང་ཆེན་པོ་བཞི་དང་། དགེ་འདུན་པ་ 400-500 དང་། དགོན་ལག་ 250 (དབུས་གཙང་མ་གཏོགས་པའི་བོད་ཡོངས་དང་རྒྱ་གར་དང་། འབྲུག་ཡུལ་དང་། བལ་ཡུལ་དང་། སོག་པོ་བཅས་སུ་ཁྱབ།) ཡོད། དགོན་པ་སྔོན་མ་རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་སྐབས་སུ་བཤིག། 1966 ལོར་སངས་རྒྱས་བསྟན་འཛིན་ (Sangye Tenzin, 1912-1978) ནོར་ཝེའི་ཨོ་སློ་ (Oslo) རུ་ཁྲི་འཛིན་ 33 པར་འོས་འདེམས་བྱས། 1969 ལོ་ནས་བཟུང་རྒྱ་གར་ཧི་མ་ཅལ་པྲ་དེཤ་གི་སོ་ལན་རྫོང་གི་དོ་ལན་ཇི་ (Dolanji) རུ་སྨན་རིའི་དགོན་པ་སླར་བཞེངས། སྨན་རིའི་ཁྲི་འཛིན་ (སྨན་རི་ཁྲི་འཛིན་) ནི་བོན་གྱི་བླ་ཆེན་དུ་ཁྱབ་ཆེར་ངོས་འཛིན་བྱེད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

གཡུང་དྲུང་གླིང་ (gYung drung gling)། 1834 ལོར་གཙང་སྟོད་ཀྱི་སྨན་རིའི་དགོན་པའི་ཉེ་འདབས་སུ་བཞེངས། དུས་རབས་ 19 པར་ཁོང་གི་ཁྲི་འཛིན་གྱིས་བོན་ཡོངས་ལ་དབང་བསྒྱུར་བ་དང་། ཐེངས་ཤིག་སྨན་རིའི་དགོན་པ་དང་ཁ་གཏད་བཅག་ནས་འགྲན། ཤུལ་བཞག་ད་ལྟའི་བར་དུ་མུ་མཐུད་དུ་གནས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཁྲི་བརྟན་ནོར་བུ་རྩེ་ (Khri brtan nor bu rtse)། བལ་ཡུལ་ཀ་ཋ་མན་ཌུའི་སྭ་ཡམ་བྷུ་ (Swayambhu) ཡི་ཉེ་འདབས་སུ་ཡོད། (བཅོས་པ། སི་ཁྲོན་དུ་མེད།) བོད་ཀྱི་དགོན་པ་སྔོན་མ་ནི་དུས་རབས་ 14 པའི་གཤེན་ཉི་མ་རྒྱལ་མཚན་ (gShen Nyi ma rgyal mtshan) གྱིས་བཞེངས་པ་དང་། རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་སྐབས་སུ་བཤིག། 1987 ལོར་ཡོངས་འཛིན་སློབ་དཔོན་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་རིན་པོ་ཆེ་ (Yongdzin Lopön Tenzin Namdak) ཡིས་ཀ་ཋ་མན་ཌུ་རུ་སླར་བཞེངས། དགེ་བཤེས་ཀྱི་སློབ་གསོ་དང་སྒྲུབ་གྲྭ་ (Drubdra) ཡི་བསྒོམ་སྡེ་བཙུགས། 2025 ལོའི་ཟླ་ 2 པར་འདུ་ཁང་གསར་པ་གྲུབ། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ལས་གཞིའི་མ་ཡིག་གི་ "ད་ལྟ་སི་ཁྲོན་ནན་མུ་ཏ་" ཞེས་པ་ནི་ནོར་འཁྲུལ་ཡིན། སི་ཁྲོན་ཨ་བ་ས་ཁུལ་དུ་བོན་གྱི་ནན་མུ་ཏ་དགོན་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཡོད་ནའང་ཁྲི་བརྟན་ནོར་བུ་རྩེ་དང་འབྲེལ་བ་མེད། ལོགས་སུ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས།

འཕྲོད་པའི་སྡེ་བ། དོ་ལན་ཇིའི་སྨན་རིའི་དགོན་པ་ (1969 ལོ་ནས་སླར་བཞེངས། འཕྲོད་པའི་བོན་གྱི་སྤྱི་ཁྱབ་ཁང་) དང་བལ་ཡུལ་གྱི་ཁྲི་བརྟན་ནོར་བུ་རྩེ་ནི་ལྟེ་བ་ཆེན་པོ་གཉིས་ཡིན། སླར་བཞེངས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གནད་འགག 1966 ལོར་སངས་རྒྱས་བསྟན་འཛིན་ (Sangye Tenzin, 1912-1978) ནོར་ཝེའི་ཨོ་སློ་རུ་སྨན་རི་ཁྲི་འཛིན་ 33 པར་འོས་འདེམས་བྱས། འདི་ནི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ནང་དུ་ཐེངས་དང་པོར་ཕྱི་རྒྱལ་དུ་ཁྲི་འཛིན་འོས་འདེམས་བྱས་པ་དེ་ཡིན། 1969 ལོ་ནས་རྒྱ་གར་ཧི་མ་ཅལ་པྲ་དེཤ་གི་སོ་ལན་རྫོང་གི་དོ་ལན་ཇི་རུ་སྨན་རིའི་དགོན་པ་སླར་བཞེངས་ནས་ཟེར་བ་ནས་བཟུང་ཆོས་གྲྭའི་སློབ་གསོ་སླར་གསོ་བྱས། 1978 ལོར་རྩོད་གྲྭ་བཙུགས། 1986 ལོར་དགེ་བཤེས་ཐོག་མ་ཐོན། འདིས་འཕྲོད་པའི་བོན་གྱི་སློབ་གསོའི་ལམ་ལུགས་སླར་གསོ་བྱུང་བ་མཚོན། 1989 ལོ་ནས་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་རིན་པོ་ཆེ་ཡൂ་རོབ་དང་ཨ་མེ་རི་ཀར་ཆོས་སྤེལ་དུ་ཕེབས། 2005 ལོར་ཕྲན་སིར་ཤེན་སྟེན་དར་རྒྱས་གླིང་ (Shenten Dargye Ling) གི་རྒྱལ་སྤྱིའི་ལྟེ་བ་བཙུགས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

བོན་དང་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྡེ་ཁག་གི་འབྲེལ་བ།

རྙིང་མ་པ་དང་། ཆེས་ཉེ་བའི་ཉེ་དུ། སྡེ་གཉིས་ཀས་རྫོགས་ཆེན་དང་གཏེར་མའི་སྲོལ་རྒྱུན་གཉིས་མཉམ་དུ་བཟུང་། བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་བོན་གྱི་རྫོགས་ཆེན་གྱི་རྩ་བའི་གཞུང་ལུགས་《གསེར་གྱི་རུས་སྦལ་》 (The Golden Tortoise, དུས་རབས་ 11 པའི་དངོས་གྲུབ་གྲགས་པ་ Ngödrup Drakpa ཡིས་བཏོན།) ནི་རྙིང་མ་པའི་སེམས་སྡེ་ (Semde) དང་ཉེ་བར་བཤད། བོན་གྱི་གཏེར་མ་ནི་བྱང་གཏེར་ (byang gter, ཞང་ཞུང་དང་བྱང་ཐང་ནས་བྱུང་།) དང་། དབུས་གཏེར་ (dbus gter, དབུས་གཙང་ནས་བྱུང་།) དང་། ལྷོ་གཏེར་ (lho gter, འབྲུག་ཡུལ་དང་བོད་ལྷོ་ནས་བྱུང་།) བཅས་ལམ་ལུགས་གསུམ་དུ་དབྱེ། དེའི་ནང་དུ་དབུས་གཏེར་ནི་རྙིང་མ་པའི་ཐེག་པ་དགུ་དང་ཆེས་ཉེ། བྱང་གཏེར་ནི་ཡལ་ཟིན། ལྷོ་གཏེར་ནི་བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་རིན་པོ་ཆེས་གསལ་བཤད་བྱས། བོན་གྱི་ཐེག་པ་དགུ་ལ་ "དབུས་དང་བྱང་དང་ལྷོ་" གི་བརྒྱུད་པ་གསུམ་གྱི་བཤད་པ་ཡང་འདི་དང་མཐུན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/དྲངས་པ།] འཕྲོད་པའི་བཤད་པས་འགྲེལ་བཤད་བྱས་པ་ལྟར་ན་ 784 ལོར་ཙམ་ལ་བསྐྱལ་བའི་བོན་པོ་རྣམས་ཡུན་ནན་དང་། གིལ་གིཊ་བཅས་སུ་ཁྱབ་ནས་དེར་རྫོགས་ཆེན་སོགས་ཀྱི་བསྟན་པ་བླངས་ནས་སླར་བོད་དུ་རང་བཙན་དུ་ཁྱེར་བས་སྲིད། བོན་གྱི་གཏེར་མ་ཕྱིས་སུ་རྙིང་མ་པའི་གཏེར་མ་དང་ས་ཆ་གཅིག་ནས་བྱུང་བ་མང་པོས་སྲོལ་རྒྱུན་གཉིས་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འབྲེལ་བ་དང་མཉམ་དུ་འཕེལ་བ་ཡོད་པ་མཚོན། [རིག་པའི་ཚོད་དཔག རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

དགེ་ལུགས་པ་དང་། རྩོད་པའི་ཐད་ནས་ཉེ་པོ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཐད་ནས་དགྲ། བསྡུར་བའི་ཞིབ་འཇུག་ཁ་ཤས་ལྟར་ན་བོན་གྱི་རྩོད་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་ནི་དགེ་ལུགས་པ་དང་ཧ་ཅང་ཉེ། བོན་གྱི་དགེ་འདུན་པ་མང་པོས་དགེ་ལུགས་པའི་དགོན་པར་ཡང་རྩོད་པ་སློབ། བོན་ལ་རྫོགས་ཆེན་ཡོད་ནའང་ཁོང་གི་དབུ་མའི་འགྲེལ་བཤད་ནི་རྙིང་མ་པ་ལས་དགེ་ལུགས་པ་དང་ཉེ། དེ་མ་ཡིན་ན་དགེ་ལུགས་པའི་རྩོད་པར་ཞུགས་མི་ཐུབ། འོན་ཀྱང་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་བོན་དང་དགེ་ལུགས་པ་ (བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྡེ་གསར་ཤོས།) གཉིས་ཀྱི་འགལ་བ་ཆེས་མང་། གནོན་ཤུགས་ཀྱང་ཐེབས་མྱོང་། [དྲངས་པ། བསྡུར་བའི་ཞིབ་འཇུག་གི་བཞེད་པ།] ཆོ་གའི་ཞིབ་ཕྲའི་ཐད་ནས་སྡེ་གཉིས་ཧ་ཅང་མཐུན། སྐོར་བའི་ཕྱོགས་ (བོན་ནི་གཡོན་སྐོར། ནང་ཆོས་ནི་གཡས་སྐོར།) དང་། པད་ཅོད་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་དང་། ཆོས་གོས་ (བོན་གྱི་ཆོས་གོས་ལ་སྔོན་པོའི་མཐའ་རིས་ཡོད་པ་དང་དམར་པོ་/སེར་པོ་མ་ཡིན།) ནི་མིག་གིས་ངོས་འཛིན་ཐུབ་པའི་ཁྱད་པར་ཉུང་ཤས་ཡིན། [དྲངས་པ།]

ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཐད་ནས་མཐུན་པ། ཕྱོགས་གཉིས་ཀས་མངོན་རྫོགས་བྱང་ཆུབ་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ས་ལ་བཤད། ཐ་སྙད་ཕལ་མོ་ཆེ་གཅིག་མཚུངས། མིང་ཁ་ཤས་དང་ལྷའི་མིང་ཙམ་མི་འདྲ། བོན་གྱིས་ཀྱང་རྒྱ་གར་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་རིག་གནས་ (སྨན་དང་། སྐར་རྩིས་དང་། སྙན་ངག) ལ་གཙིགས་ཆེར་འཛིན་པ་དང་། ཐད་འདིར་ནང་པའི་དགོན་པ་ལས་ཀྱང་ཟབ་ཏུ་སློབ་སྦྱོང་བྱེད། [དྲངས་པ། བསྡུར་བའི་ཞིབ་འཇུག་གི་བཞེད་པ།] བོན་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའི་སྔོན་དུ་བྱུང་བར་བཤད་པ་དང་། རྫོགས་ཆེན་ནི་བོན་གྱི་ལྟེ་བ་དང་ཐར་པའི་ལམ་མཆོག་ཏུ་འཛིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།] ནང་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་ (དཔེར་ན་《青史》) ཡིས་བོན་ལ་ནང་ཆོས་ཀྱི་ "ལོག་སྤྱོད་" དུ་བཤད། རྩོད་པའི་རྣམ་པ་འདི་དྲངས་སྐབས་ངེས་པར་དུ་བཤད་དགོས། [ཐབས་ལམ་གྱི་དྲན་སྐུལ།]

སྤྱིར་བཏང་། ཀྭེར་ནེའི་ཐག་གཅོད་ནི་ད་དུང་ཆེས་བརྟན་པོ་དེ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་དང་ཉམས་ལེན་གྱི་ཐད་ནས་བོན་དང་ནང་ཆོས་གཉིས་ངོ་མའི་མཐུན་པ་ཡོད། འོན་ཀྱང་བོན་གྱིས་རང་གི་ཞང་ཞུང་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་བརྗོད་གཞི་དང་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པའི་སྔོན་དུ་བྱུང་བའི་སྟོན་པའི་ལྟ་བ་ལ་འཛིན་པ་ནི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་ཕན་ཚུན་འགྱུར་ཐུབ་མིན་པའི་གཙོ་བོའི་མི་མཐུན་པ་དེ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༧༽ ཞང་ཞུང་གི་སྐད།

ཡོད་པའི་རྒྱུ་ཆ། ཧ་ཅང་ཆད་ལྷག

རིང་པོའི་གཉིས་སྐད་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་གཅིག་པུ་ནི་《མཛོད་ཕུག་》 (mDzod phug) ཡིན། འདི་ནི་གཏེར་མ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། གཏེར་སྟོན་ གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའ་ (གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའ་) ཡིས་དུས་རབས་ 11 པའི་འགོར་ (དབྱིན་ཡིག་གི་རྒྱུ་ཆར་ early eleventh century ཞེས་བཀོད་པ་དང་། རྒྱ་ཡིག་གི་རྒྱུ་ཆར་ཕལ་ཆེར་དུས་རབས་ 12 པར་བཀོད་པས་ལོ་གྲངས་ལ་མི་མཐུན་པ་ཡོད།) བཏོན། དན་མཱར་ཊིན་ (Dan Martin) གྱིས་འདི་ལ་ "བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་དུ་ཡིད་དབང་འཕྲོག་ཤོས་ཤིག་ཡིན། གང་ལགས་ཤེ་ན་འདི་ནི་ཞང་ཞུང་སྐད་དང་བོད་སྐད་གཉིས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་རིང་པོ་གཅིག་པུ་དེ་ཡིན་པས་སོ།" ཞེས་བཤད། ཡང་གཞུང་ལུགས་ཐུང་ཐུང་ཁ་ཤས་ཡོད། (Orofino 1990 ལོར་སྙན་ཞུ་བྱས།) རྣམ་རྒྱལ་ཉི་མ་ (Namgyal Nyima) (2003) གྱི་《Zhang-zhung – Tibetan – English Contextual Dictionary》ནང་དུ་ཚིག་མཛོད་ 3875 ཚུད་ཡོད་པ་དང་། ཡིག་ཆ་ 468 དྲངས་ཡོད། འདི་ནི་ད་ལྟའི་བར་དུ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ལག་ཆ་ཡིན། [རིག་པའི་གྲུབ་འབྲས།] 《藏汉大辞典》ནང་དུ་ཞང་ཞུང་སྐད་ཀྱི་ཚིག་དྲངས་པའི་གནས་ཚུལ་ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ཚིག་མཛོད་ཀྱི་དུམ་བུ་དངོས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་རྙེད་མ་ཐུབ། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་པ་མེད།]

"གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་སྐད་" (Old Zhangzhung) གི་རྩོད་པ།

ཨེཕ་ཌབྷལྱུ་ཐོ་མ་ས་ (F. W. Thomas) (1933, 1967) གྱིས་ཏུན་ཧོང་གི་བོད་ཡིག་གི་ཡིག་ཆ་མ་གོ་བ་གསུམ་ནི་གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་སྐད་ཡིན་པར་བཤད། ཉི་ཧོང་གི་མཁས་པ་ཏ་ཀེའུ་ཆི་ (Takeuchi) (2002) ཡིས་ལྔར་སྤར་བ་ཡིན། (དབྱིན་ཡུལ་གྱི་དཔེ་མཛོད་ཁང་གི་སྟེན་རྒྱུན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ IOL Tib J 755, Or.8212/188། ཕ་རི་སིའི་རྒྱལ་ཡོངས་དཔེ་མཛོད་ཁང་གི་ Pelliot tibétain 1247, 1251, 1252) ཡིག་གཟུགས་ནི་དུས་རབས་ 8-9 པའི་བོད་ཡིག་ཡིན། Takeuchi དང་ Nishida (2009) གྱིས་ཆ་ཤས་ཤིག་གོ་བརྡ་བྱས་ཟིན་པ་དང་སྨན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཡིན་པར་བཤད། འོན་ཀྱང་དེ་ཝིད་སྣེལ་གྲོབ་ (1959) དང་དན་མཱར་ཊིན་ (2013, "Knowing Zhang-zhung: the very idea") གཉིས་ཀས་ངོས་འཛིན་འདི་ལ་ཁས་མི་ལེན། [རྩོད་པ་ཡོད་པ། གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད།]

སྐད་རིགས་ཀྱི་ཁོངས་གཏོགས།

གཙོ་བོ་ནུབ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་སྐད་རིགས་སུ་གཏོགས་པར་བཤད། དེ་ཝིད་བྲེཌ་ལི་ (David Bradley) (2002) ཡིས་ཞང་ཞུང་སྐད་ "ད་ལྟ་ངེས་པར་" (now agreed) Kanauri/ནུབ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་སྐད་རིགས་ཡིན་པར་བཤད། གི་ཡོམ་ཇཱཀ་ (Guillaume Jacques) (2009) ཡིས་བསྡུར་བའི་སྐད་རིགས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་ཀྱིས་འདི་ནི་ཆང་རིགས་ཀྱི་སྐད་རིགས་མ་ཡིན་པར་བཤད་པ་དང་། ཧུ་མེལ་ (1986) གྱི་ "ཞང་ཞུང་སྐད་ཤར་ཕྱོགས་ (ཁམས་/ཨ་མདོ་) ནས་བྱུང་" ཞེས་པའི་ཚོད་དཔག་ལ་དགག་པ་བརྒྱབ། མཱ་ནུཨེལ་ཝིཌ་མར་ (Manuel Widmer) (2014) ཡིས་འདི་ནི་ནུབ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་སྐད་རིགས་ཀྱི་ཤར་ཡན་ལག་ཏུ་གཏོགས་པར་བཤད་པ་དང་། རྒྱུ་མཚན་མཐུན་པའི་ཚིག་དཔེར་ན་ zad (ནས་) དང་། ting (སྔོན་པོ་) དང་། sad (ལྷ་) དང་། she (སེམས་) དང་། mang (དམར་པོ་) བཅས་བཀོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ། (གཙོ་བོ།)] Widmer (2025) ཡིས་ཡང་ནུབ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་སྐད་རིགས་ནི་ Bodish གི་མཐའ་འཁོབ་ཀྱི་ཁོངས་མི་ཞིག་ཡིན་པར་བཤད། [རིག་པའི་བཞེད་པ་གསར་པ།] གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པའི་ཚོད་དཔག མཱ་རིཡུས་ཛེམཔ་ (Marius Zemp) (2018) ཡིས་བོད་སྐད་ནི་ཞང་ཞུང་སྐད་ལ་སྟེང་རིམ་དང་རྒྱལ་རོང་སྐད་ལ་གཞི་རིམ་བྱས་པའི་པི་ཅིན་སྐད་ (pidgin) ཞིག་ལས་བྱུང་བར་བཤད། [རྩོད་པ་ཡོད་པ། གཙོ་བོ་མ་ཡིན།]

དན་མཱར་ཊིན་གྱི་བདེན་རྫུན་གྱི་ཉེན་བརྡ་དང་ཡི་གེའི་གནད་དོན།

མཱར་ཊིན་གྱིས་《Zhang-zhung Dictionary》(2004) གི་ངོ་སྤྲོད་ནང་དུ་ཉེན་བརྡ་བཏོན་པ་ཡིན། ཕྱིས་སུ་བསྡུ་བསྒྲིགས་བྱས་པའི་ཞང་ཞུང་བོད་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་ནང་དུ་དེང་རབས་ཀྱི་བོད་ནུབ་ཀྱི་ཡུལ་སྐད་ཀྱི་ཚིག་འདྲེས་ཡོད། བསྡུ་སྒྲིག་པས་ཡུལ་སྐད་ཀྱི་ལྷག་མ་ལ་ཞང་ཞུང་སྐད་དུ་ནོར་འཛིན་བྱས། "ཚིག་མང་པོའི་ 'ཞང་ཞུང་གི་རང་བཞིན་' དཔང་རྟགས་བྱུང་བའི་སྔོན་དུ་དོགས་པ་ཅན་དུ་བལྟ་དགོས་" (suspect until proven innocent) ཞེས་བཤད། [རིག་པའི་བཞེད་པ། ཐབས་ལམ་གྱི་གལ་ཆེའི་དྲན་སྐུལ།] བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ནང་དུ་སྨར་ཆེན་ (smar chen) སོགས་ཡི་གེ་ལྔས་ཞང་ཞུང་སྐད་བྲི་བར་བཤད། ཤར་ཙ་བཀྲ་ཤིས་རྒྱལ་མཚན་གྱི་《西藏本教源流》ལྟར་ན་བུང་ཆེན་/བུང་ཆུང་གི་ཡི་གེ་ནི་ "ཏ་ཟིག་" ནས་བྱུང་བ་དང་། སྨར་ཆེན་/སྨར་ཆུང་གི་ཡི་གེར་གྱུར། མཐར་བོད་ཡིག་གི་དབུ་ཅན་དང་དབུ་མེད་དུ་གྱུར་པར་བཤད། བཤད་པ་འདི་ལ་སྟོབས་ལྡན་གྱི་ཕྱིའི་དཔང་རྟགས་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༨༽ རྩོད་གླེང་ཆེན་པོ།

"གདོད་མའི་འབྱུང་ཁུངས་" དང་ "ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་གྲུབ་པ་"

མཁས་པ་རྣམས་འདི་ལ་དུས་རིང་པོར་རྩོད་པ་བྱས་ཡོད། གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། ཇེ་ཕྲི་སཱ་མུཨེལ་གྱིས་བོན་ནི་ "གཞི་རྩའི་ཆ་ནས་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་ཡན་ལག་ཅིག་" ཡིན་ནའང་གནའ་བོའི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ངོ་མ་ཉར་ཡོད་པར་བཤད། དེ་ཝིད་སྣེལ་གྲོབ་ཀྱིས་ "ལོག་སྤྱོད་ཀྱི་རྣམ་པའི་ནང་ཆོས་" ལྟར་བལྟ། ཇོན་ཕོ་ཝརས་ཀྱིས་ "ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་ཀྱིས་བོན་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་རང་རྟོགས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་སུ་གྲུབ་པ་ལས་མ་ཡིན་" ཞེས་བཤད། ཁྲིས་ཊོ་ཕར་བེཀ་ཝིཐ་ཀྱིས་ཧ་ཅང་དྲག་པོར་བོན་ནི་ "བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་རིགས་གཉིས་ཀྱི་ནང་གི་གཅིག་" ཡིན་པ་དང་། "བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ནང་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བོན་ཡོད་པར་དཔང་རྟགས་ཀྱི་རྗེས་ཙམ་ཡང་མེད་" ཅེས་བཤད། མི་མ་ཀི་དང་བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་གཉིས་ཀྱིས་དུས་རབས་ 14 པའི་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལག་དེབ་《བོན་སྒོ་གསལ་བྱེད་》 (Bon sgo gsal byed) ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པས་བསྟན་པ་ལྟར་ན་རྩོམ་པ་པོས་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གཞི་རྩའི་བཟོ་བཀོད་བཀོལ་ནས་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་བཀོད་པ་ཡིན། འོན་ཀྱང་བཀོལ་པའི་ཚད་དང་ཕྱོགས་ (སཱ་མུཨེལ་གྱིས་ཕུར་བ་ (phur ba) ཡི་སྒོམ་པ་ནི་ནང་ཆོས་ནས་བོན་དུ་འོངས་པ་འདྲ་བར་བཤད་ནའང་ཕྱོགས་གཞན་དུའང་འགྲོ་སྲིད།) དཔང་རྟགས་བྱུང་བ་མེད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད།]

"ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་" ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་རྩོད་པ།

ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་འགྲུལ་བཤད་སྔ་མ་ (Waddell, Hoffmann སོགས།) ཡིས་བོན་ལ་ "སྲོག་ལ་དད་པ་ + ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་" གི་མུན་ནག་གི་ཕྱི་མི་ཞིག་ལྟར་བཤད། སཱ་མུཨེལ་གྱི་《Civilized Shamans》ནང་དུ་ "ཧ་མན་/བླ་མ་" གི་དབྱེ་བ་གཉིས་ཀྱིས་བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཡོངས་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་སྟངས་ལའང་དགག་པ་བརྒྱབ་ཡོད། ཡོངས་འཛིན་རིན་པོ་ཆེས་གསལ་བོར་ཕྱེ་བ་ཡིན། ཧ་མན་གྱི་རྣམ་པའི་དངོས་པོ་ནི་གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་སྔོན་གྱི་དུས་སྐབས་ལ་གཏོགས་པ་ལས་ "གཡུང་དྲུང་བོན་དང་འབྲེལ་བ་མེད།" ཨ་ཤཱར་ (2022) དང་བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་དང་ཀྭེར་ནེ་སོགས་བོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་གཅིག་ཏུ་ "ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་" ཞེས་པས་བོན་ལ་སྤྱིར་བཏང་བྱེད་པ་ལ་ངོ་རྒོལ་བྱེད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ་ཕྱོགས་འདིར་འགྲོ་བཞིན།]

"ཆོས་ལུགས་ཆེན་པོ་ལྔ་པ་" ཡིན་ནམ། དེང་རབས་ཀྱི་གནས་བབ།

ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་ 1979 ལོར་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཚོགས་པའི་གནས་བབ་ངོས་འཛིན་བྱས། (ནང་པའི་སྡེ་ཁག་དང་དབང་ཆ་མཉམ།) 1987 ལོར་སླར་བསྒྲགས་ནས་འཐེན་འཁྱེར་བྱེད་མི་རུང་བར་བཀག བོན་ལ་བོད་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཆེན་པོ་ལྔ་པར་བཤད། བོན་ལ་དྷ་རམ་སཱ་ལའི་ཆོས་དོན་ལས་ཁུངས་སུ་སྐུ་ཚབ་ཡོད། འོན་ཀྱང་བོད་པའི་ཉིན་རེའི་ནང་དུ་ད་དུང་ནང་པ་ (nangpa, ནང་ལམ་པ།) ཞེས་པས་རྙིང་མ་དང་། ས་སྐྱ་དང་། བཀའ་བརྒྱུད་དང་། དགེ་ལུགས་སྡེ་བཞི་ལ་གོ་བ་དང་། བོན་པོ་ལ་ Bonpo ཡང་ན་ chipa (ཕྱི་ལམ་པ།) ཞེས་འབོད། [འཕྲོད་པའི་སྡེ་བའི་ངོས་འཛིན།] ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ "ཆོས་ལུགས་ཆེན་པོ་ལྔ་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བོན་ལ་བཤད་པའི་གཞུང་གི་ཡིག་ཆའི་རྒྱུ་མཚན་རྙེད་མ་ཐུབ། རྒྱ་ནག་གི་མཁས་པ་ཕལ་མོ་ཆེས་བོན་ལ་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་སྡེ་ཁག་གི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རང་བཙན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་དུ་བཤད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ། གཞུང་གི་ཡིག་ཆ་ལོགས་སུ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས། དངོས་སུ་དྲངས་མི་རུང་།]

"རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་དངོས་མེད་རིག་པའི་ཤུལ་བཞག་" ཞེས་པའི་བརྟག་དཔྱད།

ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ "གཡུང་དྲུང་བོན་" རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་དངོས་མེད་རིག་པའི་ཤུལ་བཞག་གི་མིང་ཐོར་ཚུད་པའི་དཔང་རྟགས་རྙེད་མ་ཐུབ། "བོད་རིགས་ཀྱི་རྩིས་དཔྱད་སྐར་དཔྱད་" ནི་ངེས་པར་དུ་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་དངོས་མེད་རིག་པའི་ཤུལ་བཞག་གི་རྣམ་གྲངས་ཤིག་ཡིན། (2025 ལོའི་ཟླ་ 9 པར་ལྷ་ས་རུ་མཐོ་རིམ་སློབ་སྦྱོང་འཛིན་གྲྭ་ཡང་འཚོགས།) འོན་ཀྱང་ཁོང་གི་སློབ་ཚན་གྱི་ཁོག་ནི་ "དུས་འཁོར་གྱི་ལོ་ཐོ་" ཡིན་པ་དང་། བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་དུས་འཁོར་གྱི་ལམ་ལུགས་ལ་གཏོགས། བོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཐུན་མོང་མ་ཡིན། དངོས་སུ་མཉམ་འཇོག་བྱེད་མི་རུང་། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན།] ཁ་སྣོན། ཏཱ་ལའི་བླ་མ་སྐུ་ཕྲེང་བཅུ་བཞི་པས་བོན་ལ་བོད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་བླ་ན་མེད་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་གཅིག་ཏུ་ངོས་འཛིན་བྱས། (རྙིང་མ་དང་། ས་སྐྱ་དང་། བཀའ་བརྒྱུད་དང་། དགེ་ལུགས་དང་། ཇོ་ནང་བཅས་དང་མཉམ།) འདི་ནི་འཕྲོད་པའི་བོད་པའི་སྡེ་བའི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གནས་བབ་ཀྱི་ངོས་འཛིན་ཡིན་པ་ལས་རྒྱ་ནག་གཞུང་གི་ངོས་འཛིན་མ་ཡིན། [ཁུངས་ཀྱི་བཤད་པ།]

ཆོས་ལུགས་བཀོལ་པའི་དངོས་གཞིའི་དཔང་རྟགས། 《བོན་སྒོ་གསལ་བྱེད་》

མི་མ་ཀི་དང་བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་གཉིས་ཀྱིས་དུས་རབས་ 14 པའི་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལག་དེབ་《བོན་སྒོ་གསལ་བྱེད་》 (Bon sgo gsal byed) ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པས་བསྟན་པ་ལྟར་ན་རྩོམ་པ་པོས་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་གཞི་རྩའི་བཟོ་བཀོད་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་བཀོལ་ནས་བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་བཀོད་པ་ཡིན། དཔྱད་རྩོམ་གྱི་བྱ་བ་འདི་ནི་ "ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་གྲུབ་པ་" ཞེས་པའི་བཤད་པའི་ཆེས་དངོས་གཞིའི་ཡིག་ཆའི་དཔང་རྟགས་ཡིན། འདིས་བསྟན་པ་ནི་ཉུང་མཐར་དུས་རབས་ 14 པར་བོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་རང་རྟོགས་ལྡན་དུ་ནང་ཆོས་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་ཁོག་བཀོལ་ནས་བོན་གྱི་བཤད་པ་བྱས་པ་དེ་ཡིན། འོན་ཀྱང་བཀོལ་པའི་ཚད་དང་ཕྱོགས་དཔང་རྟགས་བྱུང་བ་མེད། སཱ་མུཨེལ་གྱིས་ཕུར་བ་ (phur ba) ཡི་སྒོམ་པ་ནི་ནང་ཆོས་ནས་བོན་དུ་འོངས་པ་འདྲ་བར་བཤད་ནའང་ཕྱོགས་གཞན་དུའང་འགྲོ་སྲིད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད།] འདིས་བསྟན་པ་ནི་ "སུས་སུ་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་" ཞེས་པའི་དྲི་བ་ལ་སྤྱིར་བཏང་དུ་ལན་འདེབས་མི་ཐུབ། ངེས་པར་དུ་གཞུང་ལུགས་རེ་རེ་དང་སྒོམ་པ་རེ་རེར་བསྡུར་བའི་ཡིག་ཆ་རིག་པའི་བྱ་བ་བྱེད་དགོས།

ཕལ་པའི་ནོར་འཛིན་ཁ་ཤས་ཀྱི་བཅོས་པ།

དྲི་བ། བོན་པོའི་སྐོར་བ་ནི་གཡོན་སྐོར་ཡིན་ནམ།
ལན། ཡིན། བོན་པོའི་སྐོར་བའི་ཕྱོགས་ནི་གཡོན་སྐོར་ (ནང་པ་ནི་གཡས་སྐོར།) ཡིན། འདི་ནི་མིག་གིས་ངོས་འཛིན་ཐུབ་པའི་ཁྱད་པར་ཉུང་ཤས་ཀྱི་ནང་གི་གཅིག་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

དྲི་བ། སྨན་རིའི་དགོན་པ་དང་གཡུང་དྲུང་གླིང་གང་ནི་ "སྤྱི་ཁྱབ་དགོན་པ་" ཡིན་ནམ།
ལན། ལོ་རྒྱུས་ཐོག་དགོན་པ་གཉིས་ཀས་ཐེངས་ཤིག་བོན་ཡོངས་ལ་བཀའ་བསྒྱུར་མྱོང་། སྨན་རིའི་ཁྲི་འཛིན་ (སྨན་རི་ཁྲི་འཛིན་) ནི་བོན་གྱི་བླ་ཆེན་དུ་ཁྱབ་ཆེར་ངོས་འཛིན་བྱེད། དུས་རབས་ 19 པར་གཡུང་དྲུང་གླིང་གི་ཁྲི་འཛིན་གྱིས་བོན་ཡོངས་ལ་དབང་བསྒྱུར་མྱོང་། གཞིས་ཀ་རྩེའི་ཐེར་ལ་གཡུང་དྲུང་གླིང་དགོན་པ་ (1894 ལོར་བཞེངས།) ནི་བོན་གྱི་ "གཙོ་བོའི་དགོན་པ་" རུ་བལྟ། གསུམ་ཀའི་འབྲེལ་བ་སོ་སོར་བཤད་དགོས། བསྲེལ་ནས་བཤད་མི་རུང་། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

དྲི་བ། སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མི་སྣ་ཡིན་ནམ།
ལན། ཕྱིའི་དཔང་རྟགས་མེད། བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་ཁོང་ནི་སྟོན་པ་ཡིན། (ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 16017 ཙམ།) རིག་པའི་ཐད་ནས་ལོ་རྒྱུས་ངོ་མའི་མི་སྣར་བརྩི་མི་རུང་། ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུས་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 1917 ཞེས་པའི་བཤད་པ་བཏོན་ནའང་བོན་པོའི་ནང་ཁུལ་གྱིས་ཀྱང་ཁས་མི་ལེན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

དྲི་བ། ཞང་ཞུང་གི་ཡི་གེ་ངོ་མར་ཡོད་དམ།
ལན། སྲོལ་རྒྱུན་ལྟར་ན་ lig mi rgya ཡིས་ "ཞང་ཞུང་གི་ཡི་གེ་བཟོས་" པར་བཤད་པ་དང་། བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ནང་དུ་སྨར་ཆེན་སོགས་ཡི་གེ་ལྔ་བཀོད་ཡོད། འོན་ཀྱང་ད་བར་དུ་ས་བརྐོས་ཐོན་པའི་ཡི་གེའི་དངོས་གཟུགས་མེད། ཆབ་མདོའི་དགོན་པར་བཤད་པའི་ "ཞང་ཞུང་ཡི་གེའི་རྡོ་རིང་" རིག་པས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་མེད། བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ་པའི་ཞང་ཞུང་སྐད་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་གཅིག་པུ་ནི་《མཛོད་ཕུག་》གི་གཉིས་སྐད་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་ (བོད་ཡིག་གིས་བྲིས་པ།) དེ་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།/དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

དྲི་བ། ཐང་ག་ཁ་ཤས་ཀྱིས་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཤཱཀྱ་ཐུབ་པ་དང་ཧ་ཅང་འདྲ་བར་བྲིས་འདུག གང་ཡིན་ནམ།
ལན། བོན་གྱི་བཟོ་བཀོད་ནང་དུ་སྟོན་པ་གཤེན་རབ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་རྣམ་པར་ (སྤྱི་བོའི་ཐོར་ཚུགས་དང་། ཆོས་གོས་དང་། རྡོར་སྐྱིལ་ཀྲུང་།) བྲི་བ་མང་། འདི་ནི་དུས་རབས་ 11 པའི་རྗེས་སུ་ནང་ཆོས་ཀྱི་རི་མོའི་ཚད་གཞིའི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་གྲུབ་པ་ཡིན། བོན་གྱི་མཚོན་རྟགས་ནི་གཡུང་དྲུང་ཕྱག་མཚན་དང་གཡུང་དྲུང་གི་ཁྲི་བཅས་ཀྱི་ཞིབ་ཕྲ་ལ་ཡོད། (Kvaerne 1995《The Bon Religion of Tibet》ནི་རི་མོའི་རིག་པའི་ཚད་གཞིའི་དཔེ་ཆ་ཡིན།) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

དྲི་བ། བོན་ལའང་ཡང་སྲིད་སྤྲུལ་སྐུའི་ལམ་ལུགས་ཡོད་དམ།
ལན། ཡོད། བོན་ལའང་ཡང་སྲིད་སྤྲུལ་སྐུའི་ལམ་ལུགས་ཡོད། དཔེར་ན་སྨན་རིའི་དགོན་པའི་ཁྲི་འཛིན་ "སྨན་རི་ཁྲི་འཛིན་" ནི་ཡང་སྲིད་ཀྱི་ལམ་ལུགས་ཡིན་པ་དང་། གཡུང་དྲུང་གླིང་དང་དོ་ལན་ཇི་བཅས་སུའང་རང་རང་གི་ཡང་སྲིད་ཀྱི་བརྒྱུད་པ་ཡོད། ངོས་འཛིན་གྱི་རིམ་པ་ནི་བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་དང་འདྲ་ནའང་བརྒྱུད་པའི་རིགས་རྒྱུད་རང་བཙན་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

དྲི་བ། བོན་པོས་ཀྱང་ཕྱག་འཚལ་བ་དང་གངས་རི་སྐོར་བ་དང་རླུང་རྟ་འཕྱར་བ་བྱེད་དམ།
ལན། ཆོ་གའི་རྣམ་པ་ཕལ་ཆེར་མཐུན། (ཕྱག་འཚལ་བ་དང་། གངས་རི་སྐོར་བ་དང་། རླུང་རྟ་སྔོན་པོ་དམར་པོ་དཀར་པོ་སེར་པོ་ལྗང་ཁུ་བཅས་ཡོད།) ཁྱད་པར་ནི་ཕྱོགས་དང་འདོན་པ་ལ་ཡོད། བོན་པོའི་སྐོར་བ་ནི་གཡོན་སྐོར་ཡིན་པ་དང་། འདོན་པ་ནི་བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་སྔགས་ཡིན། རླུང་རྟའི་སྟེང་དུ་པར་བརྐོས་པ་ནི་གཡུང་དྲུང་སོགས་བོན་གྱི་མཚོན་རྟགས་ཡིན། གངས་རིན་པོ་ཆེ་སྐོར་བ་སྐབས་བོན་པོས་གཡོན་སྐོར་གྱི་ལམ་བརྒྱུད་ནས་འགྲོ་བ་དང་། ནང་པ་དང་ཕྱོགས་མི་འདྲ། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

དྲི་བ། བོན་པོ་ལ་རབ་བྱུང་ཡོད་དམ། སྡོམ་པ་ནང་པ་དང་གཅིག་མཚུངས་སམ།
ལན། ཡོད། བོན་གྱི་དགེ་འདུན་པས་སོ་ཐར་གྱི་སྡོམ་པ་བསྲུང་། སྡོམ་པའི་ཚིག་ནང་པའི་དགེ་སློང་གི་སྡོམ་པ་དང་འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་ (ཐམས་ཅད་ཡོད་པར་སྨྲ་བའི་སྡེའི་བརྒྱུད་པ།) ལས་བྱུང་ནའང་བསྙེན་པར་རྫོགས་པའི་བརྒྱུད་པ་རང་བཙན་ཡིན། བོན་གྱི་དགེ་སློང་གིས་ཀྱང་སྡོམ་པ་ 253 བསྲུང་དགོས་པ་དང་། ཉིན་རེའི་བརྩི་བཀུར་ནི་དགེ་ལུགས་པ་དང་ཉེ།

དྲི་བ། གཡུང་དྲུང་གི་མཚོན་རྟགས་ (卍) དང་ན་ཙིའི་མཚོན་རྟགས་འབྲེལ་བ་ཡོད་དམ།
ལན། མེད། གཡུང་དྲུང་ནི་བོན་གྱི་ "རྟག་པ་" ཞེས་པའི་གནའ་བོའི་མཚོན་རྟགས་ཡིན། བོན་གྱི་卍 ནི་ཕལ་ཆེར་གཡོན་སྐོར་ (གཡོན་ཕྱོགས་སུ་འཁོར་བ།) ཡིན་པ་དང་། ནང་པའི་གཡས་སྐོར་གྱི་卍 དང་ཕྱོགས་མི་འདྲ། ན་ཙིས་བཀོལ་བ་ནི་གཡས་སྐོར་གྱི་卍 ལ་ཟུར་ 45 གྱིས་གཡོས་པ་ཞིག་ཡིན། དྲ་ཚིགས་སུ་གཡུང་དྲུང་གི་པར་རིས་སྤྱོད་སྐབས་ཁོང་གི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་དོན་གསལ་བོར་བཀོད་ན་ལེགས། ནོར་འཛིན་འབྱུང་བར་སྲུང་དགོས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༩༽ གནའ་རྫས་ཞིབ་འཇུག

ཇོན་བིན་སེནཊ་བེ་ལེ་ཛའི་བརྟག་དཔྱད།

བེ་ལེ་ཛ་ (John Vincent Bellezza) ནི་ཨ་མེ་རི་ཀའི་ཝར་ཇི་ནི་ཡ་གཙུག་ལག་སློབ་ཆེན་གྱི་བོད་ལྟེ་བའི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཆེན་པོ་ཞིག་ཡིན། ཁོང་གིས་ 1994 ལོ་ནས་བཟུང་སྟོད་བོད་ (མངའ་རིས་དང་བྱང་ཐང་) དུ་ཞིང་སྡེའི་བརྟག་དཔྱད་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་ལོ་ 20 ལྷག་བྱས་ནས་མཁར་རྫོང་དང་། ལྷ་ཁང་དང་། རྡོ་རིང་དང་། དུར་སྲེག་ཚོགས་དང་བྲག་རི་མོའི་གནས་མང་པོ་ཐོ་བཀོད་བྱས། ཁོང་ནི་གངས་རིན་པོ་ཆེའི་མཐའ་བསྐོར་གྱི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོ་བཞིའི་ས་ཁམས་དང་ཆོ་གའི་འབྱུང་ཁུངས་ལ་རྐང་ཐང་དུ་བྱོན་པའི་བོད་པ་མ་ཡིན་པའི་མི་ཐོག་མ་དེ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] དཔེ་དེབ་གཙོ་བོ། 《Zhang Zhung: Foundations of Civilization in Tibet》(2008, ཤོག་གྲངས་ 842, ལོ་ 12 གྱི་ཞིང་སྡེའི་བརྟག་དཔྱད་ལ་གཞི་བཅོལ་བ། གནས་ཤུལ་/ཡིག་ཆ་/དུར་སྲེག་བཅས་ཆ་ཤས་གསུམ་དུ་དབྱེ།)། 《The Dawn of Tibet: The Ancient Civilization on the Roof of the World》(2014)། 《Antiquities of Zhang Zhung》པོད་དང་པོ་ "Residential Monuments"(2014)། ཁོང་གི་དྲ་ཚིགས་ tibetarchaeology.com ནང་དུ་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་གཞི་གྲངས་ཡོངས་རྫོགས་སྤེལ་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

བེ་ལེ་ཛའི་གཙོ་བོའི་ཐག་གཅོད་ (Popular Archaeology ཡི་བཅར་འདྲི།)། སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 1200 ནས་ལོ་ 2500 གི་སྔོན་ (སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 5 པ་ནས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ 7 པ་བར་དང་འདྲ་མཚུངས།) གྱི་སྟོད་བོད་ནི་ "ཆ་ཤས་ཁ་ཤས་ཀྱི་ཐད་ནས་ཁོང་གི་ཁྱིམ་མཚེས་དང་འདྲ་མཚུངས་སུ་ཡར་རྒྱས་བྱུང་" ཡོད། འཛམ་གླིང་གི་བཟོ་བཀོད་ཆེན་པོ་དང་། སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རྙོག་འཛིང་དང་། ཆུ་ལོག་གི་ཞིང་ལས་དང་། གཏེར་ཁ་བརྐོ་བ་དང་ས་ཁུལ་བརྒལ་བའི་ཚོང་འབྲེལ་བཅས་ཚང་མ་ཡོད། འོན་ཀྱང་དུས་རབས་ 7 པའི་སྔོན་གྱི་སྟོད་བོད་དུ་ཡི་གེའི་ལམ་ལུགས་རྙེད་མ་ཐུབ་པ་དང་། དོན་དངོས་ཀྱི་གྲོང་ཁྱེར་ཡང་མེད། [རིག་པའི་བཞེད་པ།]

ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་/ཁལ་ཏོང་གི་ཤུལ།

2004 ལོའི་ཟླ་ 6 པ་ནས་བཟུང་སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན་གྱི་ཧོ་ཝེའི་ཚོགས་པས་ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་ཤུལ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས། (གླང་ཆེན་ཁ་བབ་ཀྱི་བྱང་ངོས། རྒྱ་ཁྱོན་སྨི་ 13 ཁྲི།) བཀོད་པ་ཚད་ལྡན་གྱི་འདུག་སྡོད་ཁུལ་དང་། མཆོད་པ་དང་སྤྱི་པའི་ཁང་པ་དང་། འགོག་སྲུང་གི་རྩིག་པ་དང་ས་འོག་གི་གསང་ལམ་བཅས་རྙེད། བོན་གྱི་ལྷ་སྐུ་དང་། གཡའ་དཀར་གྱི་བུམ་པའི་ཆག་རོ་དང་། ལྕགས་ཆས་བཅས་ཐོན། [གནའ་རྫས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཐོ།] ཧོ་ཝེས་སྐབས་དེར་གསལ་བོར་བཤད་པ་ཡིན། "འདི་ནི་བརྟག་དཔྱད་ཙམ་ཡིན། ས་བརྐོ་མ་བྱས་ན་ས་འོག་ཏུ་གང་ཡོད་རྟག་ཏུ་ཤེས་མི་སྲིད།" བེ་ལེ་ཛས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་ "ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་ས་སྲིད་པ་" ཡི་མཁར་རྫོང་ཆེན་པོ་ཞིག་ལ་ཕྱིས་སུ་རྒྱ་ནག་གི་གནའ་རྫས་ཚོགས་པ་གཉིས་ཀྱིས་ཆ་ཤས་ཤིག་ས་བརྐོ་བྱས། ལི་ཡོང་ཞན་དང་ཧོ་ཝེའི་ཚོགས་པས་ས་ངོས་ནས་མཐོང་མི་ཐུབ་པའི་བཟོ་བཀོད་ཆེན་པོའི་ཤུལ་རྙེད། ཐོང་ཐའོ་ཡི་ཚོགས་པས་ཉེ་འདབས་ཀྱི་དུར་སྲེག་ས་བརྐོ་བྱས་ནས་སྔ་མའི་ཞིང་ལས་ཀྱི་ལོ་ཏོག་དང་། ཁྱིམ་བྱིབས་ཀྱི་རིགས་དང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་རིམ་པའི་དཔང་རྟགས་ཐོབ། ཚོགས་པ་གསུམ་ (རྒྱ་ནག་གི་ཚོགས་པ་གཉིས་ + བེ་ལེ་ཛ་) གྱི་དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད་ (carbon-14) ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཤུལ་འདི་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ 2-5 པར་ཆེས་དར་རྒྱས་ཆེ་བར་བསྟན། [གནའ་རྫས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཐོ།]

དུར་སྲེག་དང་བྲག་རི་མོ།

གུ་རུ་རྒྱ་མོའི་དུར་སྲེག་ (སྒར་རྫོང་མོན་རྩེ་ཤང་གི་གུ་རུ་རྒྱ་མོའི་དགོན་པའི་ཉེ་འདབས། མཐོ་ཚད་སྨི་ 4300)། ཧན་དང་ཙིན་གྱི་དུས་སྐབས་ཀྱི་དུར་སྲེག་ཚོགས་ཡིན་པ་དང་། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་སྐབས་དེར་མངའ་རིས་ཞང་ཞུང་གི་དབང་འོག་ཏུ་ཡོད་པར་ཚོད་དཔག་བྱེད། དེས་ན་དུར་སྲེག་འདི་ནི་ཞང་ཞུང་གི་ཤེས་རིག་གོ་བར་བྱེད་པའི་གནད་འགག་གི་རྒྱུ་ཆ་ཡིན། ཁལ་ཏོང་གི་མཁར་ཤུལ་གྱི་སྟོད་ཆུའི་ཕྱོགས་སུ་སྨི་ 1300 ཙམ་གྱི་སར་ཡོད་པ་དང་། གཉིས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་གཞི་རྩར་མཐུན། དུར་སྲེག་གི་བདག་པོ་ནི་མཁར་བརྩིགས་པ་པོ་ཡང་ན་འདུག་སྡོད་པ་པོ་ཡིན་སྲིད། 2005 ལོར་རླངས་འཁོར་གྱིས་ས་ངོས་མནན་ནས་ཐལ་བས་རྙེད། 2012 ལོའི་ཟླ་ 6-8 པར་སྤྱི་ཚོགས་ཚན་རིག་གླིང་གི་གནའ་རྫས་ཞིབ་འཇུག་སོ་དང་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་ཀྱི་རིག་དངོས་སོས་དུར་སྲེག་ 4 ས་བརྐོ་བྱས། 2013-2014 ལོར་ཡང་དུར་སྲེག་ 7 སླར་དུ་གཙང་བཤེར་བྱས། "རྒྱལ་པོ་" ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ཡོད་པའི་བྱ་ཁྱུང་གི་རི་མོ་ཅན་གྱི་དར་གོས་ (ཤིན་ཅང་གི་ཡིང་ཕན་དང་ཨ་སི་ཏ་ནའི་དུར་སྲེག་གི་དར་གོས་དང་རིགས་གཅིག དབུས་སྲིད་ཀྱི་བཟོ་གྲྭས་བཏགས་པ་དང་མངའ་འོག་གི་རྒྱལ་པོ་ལ་གནང་བའི་དངོས་པོ་ཡིན།) དང་། གསེར་གྱི་གདོང་གཡོགས་དང་གསེར་དངུལ་ཟངས་ལྕགས་ཀྱི་ཆས་བཅས་ཐོན། དུར་སྲེག་གི་སོལ་བའི་ནང་དུ་ད་ལྟའི་བར་དུ་ཆེས་སྔ་བའི་ཇའི་དངོས་གཟུགས་རྙེད། (Scientific Reports, 2016, Lu et al.) འདིས་ཧན་གྱི་དུས་སྐབས་སུ་ཁྲང་ཨན་ནས་བོད་ནུབ་བར་འཁྱོལ་བའི་དར་ལམ་སྔ་མ་ཡོད་པ་མཚོན། 2019 ལོར་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་གཙོ་བོའི་རིག་དངོས་སྲུང་སྐྱོབ་སྡེ་བརྒྱད་པའི་ནང་དུ་ཚུད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] གཞུང་གི་སྙན་ཞུ། ཐོང་ཐའོ་སོགས་ཀྱི་《考古学报》2014 ལོའི་ཨང་ 4 པ་དང་《考古》2015 ལོའི་ཨང་ 7 པ། ཧོ་ཝེའི་《西藏大学学报》2016 ལོའི་ཨང་ 1 པར་བསྡུར་བཤད་ཡོད།

བེ་ལེ་ཛས་ཐོ་བཀོད་བྱས་པའི་སྟོད་བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་ཤུལ་བཞག་ནང་དུ་བྲག་རི་མོའི་གནས་མང་པོ་དང་། རྡོ་རིང་གི་དུར་སྲེག་ཚོགས་དང་གསེར་གྱི་གདོང་གཡོགས་བཅས་ཚུད་ཡོད། འདིས་ཡུ་རེ་ཤི་ཡ་གླིང་གི་ཟངས་ལྕགས་དུས་ཀྱི་རིག་གཞུང་གི་འབྲེལ་བ་མཚོན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] ཁོང་གི་《Antiquities of Zhang Zhung》ནང་དུ་ཤུལ་བཞག་ལ་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་དབྱེ་བ་བྱས་པ་ཡིན། (འདུག་སྡོད་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་དང་། ཆོ་གའི་བཟོ་བཀོད་དང་། དུར་སྲེག་དང་། བྲག་རི་མོ་བཅས།) འདི་ནི་ད་ལྟའི་བར་དུ་ཞང་ཞུང་གི་གནའ་རྫས་ཤུལ་བཞག་གི་ཆེས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དཀར་ཆག་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།] བསྡུར་བའི་དཔེ། རྩ་མདའ་རྫོང་གི་སྦི་ཅང་དོང་དཀར་གྱི་ཤུལ་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུལ་ (དུས་རབས་ 10 པ་ཙམ། གུ་གེ་རྒྱལ་རབས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད།) ཡིན་པ་དང་། ཞང་ཞུང་གི་ཤུལ་དང་བསྲེལ་ནས་བཤད་མི་རུང་། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཞིབ་འཇུག་གི་ཁ་གསབ།

དང་པོ། ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་ས་ཁུལ་དུ་དུས་རིང་པོར་ "བརྟག་དཔྱད་ཙམ་བྱས། གཞུང་གིས་ས་བརྐོ་མ་བྱས་" པས་རྒྱ་ཆེའི་ས་བརྐོའི་སྙན་ཞུ་དང་ལམ་ལུགས་ལྡན་གྱི་དུས་ཚོད་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་གཞི་གྲངས་མེད། [ཁ་གསབ།]
གཉིས་པ། ཞང་ཞུང་སྐད་ལ་ས་བརྐོས་ཐོན་པའི་ཡི་གེའི་དངོས་གཟུགས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་མེད། "ཞང་ཞུང་ཡི་གེའི་རྡོ་རིང་" (དཔེར་ན་ཆབ་མདོའི་དགོན་པར་བཤད་པ།) རིག་པས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]
གསུམ་པ། རྒྱལ་སའི་ངོས་འཛིན་ (ཁལ་ཏོང་ = ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་) ད་དུང་ཕལ་ཆེར་གྱི་ཚོད་དཔག་ཡིན་པ་དང་། དངོས་གཞིའི་དཔང་རྟགས་འདང་ངེས་མེད། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]
བཞི་པ། "ཞང་ཞུང་ལོ་ཁྲི་བརྒྱད་སྟོང་" "མི་གྲངས་འབུམ་ཕྲག་" སོགས་ཀྱི་བཤད་པ་ལ་གནའ་རྫས་ཀྱི་རྒྱབ་སྐྱོར་མེད། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]
ལྔ་པ། "ཆུ་ཏ་ཡི་དུར་སྲེག་" ཞེས་པ། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་སྤེལ་བའི་ས་བརྐོའི་རྒྱུ་ཆའམ་གཞུང་གི་སྙན་ཞུ་གང་ཡང་རྙེད་མ་ཐུབ། ཁོང་གི་ལོ་ཚིགས་དང་རང་བཞིན་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་མི་ཐུབ། རེ་ཞིག་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས་པའི་རྒྱུད་ལམ་དུ་བཞག་ནས་དྲངས་མི་རུང་། [ཁ་གསབ།]

༡༠༽ མཁས་པ།

ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་ (Chögyal Namkhai Norbu, 1938-2018)། རྒྱལ་སྤྱིར་གྲགས་པའི་རྫོགས་ཆེན་གྱི་བླ་མ་ཆེན་པོ་དང་བོད་རིག་པ་མཁས་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན། 1962-1992 ལོར་ཨི་ཊ་ལིའི་ན་པོ་ལི་སིའི་ཤར་ཕྱོགས་སློབ་ཆེན་དུ་བོད་སོག་གི་སྐད་རིགས་རིག་པའི་དགེ་རྒན་ཆེན་པོར་གྱུར། རྒྱལ་སྤྱིའི་རྫོགས་ཆེན་སྡེ་ཚོགས་ (Dzogchen Community) དང་ཤམ་བྷ་ལ་ཞིབ་འཇུག་ཁང་ (Shang Shung Institute) བཙུགས། ཁོང་གི་ཞིབ་འཇུག་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་། ཡུལ་གྱི་བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་དང་ཞང་ཞུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་པོའི་དུས་སྐབས་ལ་གཙོ་བོར་བྱས། 《ཞང་ཞུང་དང་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་》པོད་གསུམ་ནི་དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས་ཡིན། ཁོང་གི་གཙོ་བོའི་ལྟ་ཚུལ་དྲུག་བསྡུ་ན། ①གཡུང་དྲུང་བོན་ནི་བོད་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་ཆེས་སྔ་བའི་བླ་ན་མེད་པའི་སྲོལ་རྒྱུན་ཡིན་པ་དང་། ཞང་ཞུང་ནི་བོད་ཀྱི་རིག་གཞུང་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཡིན། ②རྫོགས་ཆེན་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་ཁག་གང་ལའང་ཁོངས་མི་གཏོགས། ③སྟོན་པ་གཤེན་རབ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 1917 ལོར་ཙམ་ལ་འཁྲུངས་པ་ (བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་ 16017 BCE དང་མི་འདྲ།)། ④བོན་དང་ནང་ཆོས་མཐར་ཐུག་གི་ལྟ་བར་མཐུན། ⑤ཞང་ཞུང་སྐད་ནི་རང་བཙན་གྱི་སྐད་རིགས་ཤིག་ཡིན། ⑥དེང་རབས་ཀྱི་མིས་ཐད་ཀར་རྫོགས་ཆེན་ཉམས་ལེན་བྱེད་ཐུབ། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ (Samten G. Karmay, 1936-)། ཨ་མདོར་སྐུ་འཁྲུངས་པ་དང་། ཆུང་དུས་སུ་བོན་གྱི་དགོན་པར་ཞུགས། ཕྱིས་སུ་ལོན་ཌོན་སློབ་ཆེན་གྱི་ཨེ་ཤི་ཡ་ཨཕ་རི་ཁ་སློབ་གླིང་ (SOAS) དུ་ M.Phil (བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས།) དང་ Ph.D (རྫོགས་ཆེན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་འཕེལ་རིམ།) ཐོབ། ཕྲན་སིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་བ་ (CNRS) གི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཆེན་པོར་གྱུར། 1996 ལོར་རྒྱལ་སྤྱིའི་བོད་རིག་པ་ཚོགས་པ་ (IATS) ཡི་ཚོགས་གཙོར་འོས་འདེམས་བྱས། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《The Treasury of Good Sayings: A Tibetan History of Bon》(1972, ཨོཀས་ཕོརཌ་སློབ་ཆེན་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆེད་ལས་དཔེ་དེབ་དང་པོ།)། 《The Arrow and the Spindle: Studies in History, Myths, Rituals and Beliefs in Tibet》(1998)། 《Bon, The Magic Word》(2007, Jeff Watt དང་ལྷན་དུ།)། 《The Great Perfection》(1988/2007)། གཙོ་བོའི་ལྟ་ཚུལ། སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་གཡུང་དྲུང་བོན་ནི་དུས་རབས་ 10-11 པར་གྲུབ་པ་དང་། ནང་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དང་དུས་མཉམ་དུ་ཡིན། ཁོང་གི་ཆོས་ལུགས་མང་པོ་ནི་ནང་ཆོས་དང་དུས་རིང་པོར་ཕན་ཚུན་འབྲེལ་བའི་ཁྲོད་དུ་གྲུབ་པ་ལས་ "ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་ལྷག་མ་" ཙམ་མ་ཡིན། ཁོང་གི་ 1972 ལོའི་《The Treasury of Good Sayings》ནི་དུས་རབས་ 19 པའི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་མཁས་པ་ Nyima Tenzin གྱི་《བོན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་》ལ་གཞི་བཅོལ་བ་ཡིན་པ་དང་། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བཤད་པའི་ཆེད་ལས་དཔེ་དེབ་དང་པོ་དེ་ཡིན། 《The Arrow and the Spindle》ནང་དུ་ཁོང་གི་སྒྲུང་གཏམ་དང་ཆོ་ག་དང་དད་པའི་བརྗོད་གཞིའི་དཔྱད་རྩོམ་མང་པོ་བསྡུས་ཡོད་པ་དང་། བོན་གྱི་འཇིག་རྟེན་ལྟ་བ་དང་། མདའ་མོ་དང་། ཡ་གུར་གྱི་མོ་བཅས་ཚུད་ཡོད།

ཕེར་ཀྭེར་ནེ་ (Per Kvaerne, ནོར་ཝེ་ཨོ་སློ་སློབ་ཆེན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དགེ་རྒན་ཆེན་པོ།)། དུས་རབས་ 11 པའི་རྗེས་ཀྱི་བོན་ལ་ཆེད་ལས་བྱས། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《Tibet: Bon Religion: A Death Ritual of the Tibetan Bonpos》(1985, Brill)། 《The Bon Religion of Tibet: The Iconography of a Living Tradition》(1995, Serindia/Shambhala)། ཆེས་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེ་བའི་མཛད་རྗེས་ནི་ "bon" གི་དབྱེ་བ་གསུམ་ (ལེའུ་དང་པོར་བཤད་པ་ལྟར།) ཡིན། ཁོང་གིས་ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་བོད་བརྒྱུད་ནང་པ་ཁ་ཤས་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་མཁས་པ་ཁ་ཤས་ཀྱིས་བོན་ལ་ "བོན་ནག་པོ་"/ལོག་སྤྱོད་དུ་བརྙས་བཅོས་བྱས་པ་དང་། ཆོས་ལུགས་དང་ཉམས་ལེན་གྱི་ཐད་ནས་བོན་དང་ནང་ཆོས་གཉིས་ངོ་མའི་མཐུན་པ་ཡོད་པར་བསྟན། ཁོང་གི་ 1985 ལོའི་འདས་པོ་འདྲེན་པའི་ཆོ་གའི་ཞིབ་འཇུག་ནི་ཞིང་སྡེར་ཐོ་བཀོད་བྱས་པའི་བོན་པོའི་དུར་སྲེག་གི་ཆོ་ག་ལ་དམིགས་པ་ཡིན་པ་དང་། བོན་གྱི་ཆོ་གའི་མིའི་རིགས་རིག་པའི་སྲོལ་འབྱེད་ཀྱི་བྱ་བ་ཡིན། 1995 ལོའི་རི་མོའི་རིག་པའི་དཔེ་དེབ་ནི་བོན་གྱི་ལྷ་ཚོགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ལ་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་བཤད་པ་ཡིན་པ་དང་། ཐང་གའི་ངོས་འཛིན་གྱི་ལག་དེབ་བྱས།

དེ་ཝིད་སྣེལ་གྲོབ་ (David Snellgrove, 1920-2016, ལོན་ཌོན་སློབ་ཆེན་གྱི་བོད་རིག་པ་དགེ་རྒན་ཆེན་པོ།)། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་སྲོལ་འབྱེད་པ་གཅིག་ཡིན། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས་《The Nine Ways of Bon: Excerpts from gZi-brjid》(1967, London Oriental Series vol.18) ནི་《གཟི་བརྗིད་》 (gZi brjid) ནང་གི་ "བོན་གྱི་ཐེག་པ་དགུ་" ལ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཡིན། རྒྱབ་ལྗོངས། 1956 ལོར་བལ་ཡུལ་ Dolpo ཡི་ Samling བོན་གྱི་དགོན་པར་བྲིས་མ་རྙེད། 1961 ལོ་ནས་རོ་ཁེ་ཕེ་ལར་གཞི་ཁང་གི་རྒྱབ་སྐྱོར་འོག་ཏུ་བོན་གྱི་བླ་མ་ཆེན་པོ་ཡོངས་འཛིན་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་ (Tenzin Namdak) དང་ལྷན་དུ་གྲུབ། (བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱིས་བརྩམས་པའི་དྲན་གསོའི་རྩོམ་ལྟར།) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཆཱར་ལེས་རཱམ་བལ་ (Charles Ramble, 1957-, ཨོཀས་ཕོརཌ་ནས་ཕ་རི་སིའི་མཐོ་རིམ་ཞིབ་འཇུག་སློབ་གླིང་ EPHE ཡི་བོད་རིག་པའི་ཁྲིར་ཕེབས།)། སྤྱི་ཚོགས་མིའི་རིགས་རིག་པ་ནས་བྱུང་། འབུམ་རམས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ་ནི་བལ་ཡུལ་ Mustang ས་ཁུལ་གྱི་ Lubra གྲོང་ཚོའི་བོན་པོའི་ཁྱིམ་བདག་གི་མཆོད་པའི་བླ་མ་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཡིན། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《The Navel of the Demoness: Tibetan Buddhism and Civil Religion in Highland Nepal》(2008)། 《Sacred Landscape and Pilgrimage in Tibet: In Search of the Lost Kingdom of Bön》(2005)། 《Tibetan Sources for a Social History of Mustang》མཚམས་སྦྱོར། གཙོ་བོའི་དོ་སྣང་། བོན་གྱི་དགོན་པ་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་པ་ (གདུང་རྒྱུད་ཀྱི་མཆོད་པའི་བླ་མ་དང་དམངས་སྲོལ་གྱི་ཆོས་ལུགས།) དང་བོད་ཁུལ་གྱི་སྤྱི་ཚོགས་ལོ་རྒྱུས། 2020 ལོའི་ཟླ་ 1 པར་ཀ་ཋ་མན་ཌུའི་ Triten Norbutse དགོན་པར་རྒྱལ་སྤྱིའི་བོན་ཞིབ་འཇུག་ཚོགས་ཆེན་ལྔ་པ་སྒྲིག་བྱས། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཇོན་བིན་སེནཊ་བེ་ལེ་ཛ་ (John Vincent Bellezza)། གནའ་རྫས་མཁས་པ་དང་རིག་གཞུང་ལོ་རྒྱུས་མཁས་པ། ཝར་ཇི་ནི་ཡ་སློབ་ཆེན་གྱི་བོད་ལྟེ་བའི་ཞིབ་འཇུག་པ་ཆེན་པོ། ལོ་ 30 ལྷག་ཞིང་སྡེར་བྱོན་ནས་ཞང་ཞུང་དང་སུ་བྷིའི་གནའ་ཤུལ་དང་བྲག་རི་མོ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱས། བོད་ས་མཐོ་སྒང་ནི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་ལོ་ 2000 ལྷག་གི་སྔོན་དུ་རིག་གཞུང་གི་རྙོག་འཛིང་ཧ་ཅང་ཆེ་བར་བཤད། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《Zhang Zhung: Foundations of Civilization in Tibet》(2008, ཨོ་སི་ཊྲི་ཡའི་ཚན་རིག་གླིང་། ཤོག་གྲངས་ 841)། 《The Dawn of Tibet》(2014)། 《Death and Beyond in Ancient Tibet》(2013)། ཐབས་ལམ་གྱི་མཛད་རྗེས། གནའ་རྫས་དང་མིའི་རིགས་རིག་པའི་དཔང་རྟགས་ཀྱིས་བོན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རང་བཞིན་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད། ཁོང་གི་ཤོག་གྲངས་ 841 གྱི་《Zhang Zhung》ཆེན་པོ་ནི་ཆ་ཤས་གསུམ་ (གནས་ཤུལ་/ཡིག་ཆ་/དུར་སྲེག་) དུ་དབྱེ་བ་ཡིན་པ་དང་། ད་ལྟའི་བར་དུ་སྟོད་བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་ཤུལ་བཞག་ལ་ཆེས་ལམ་ལུགས་ལྡན་གྱི་ཐོ་བཀོད་ཡིན། tibetarchaeology.com ནང་དུ་སྤེལ་བའི་བརྟག་དཔྱད་ཀྱི་གཞི་གྲངས་ཡོངས་རྫོགས་ (GPS གི་གནས་ཚུལ་དང་པར་རིས་ཚུད།) ཀྱིས་ཞིབ་འཇུག་པ་གཞན་དག་གིས་ཁོང་གི་ཐག་གཅོད་ལ་སླར་ཞིབ་བྱེད་ཐུབ་པ་བྱས། འདི་ནི་བོད་ཁུལ་གྱི་གནའ་རྫས་ནང་དུ་དཀོན་པོའི་ཕྱོགས་སྡེབ་ཀྱི་གཞི་གྲངས་ཀྱི་ལག་ལེན་ཡིན།

དན་མཱར་ཊིན་ (Dan Martin)། 1991 ལོར་བོད་རིག་པའི་འབུམ་རམས་ཐོབ། ད་ལྟ་བོད་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་ཞིབ་འཇུག་ཁང་ (Institute of Tibetan Classics) གི་བོད་ཡིག་གི་སྒྱུར་མཁན་ཡིན། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《Unearthing Bon Treasures: Life and Contested History》(2001, Brill)། 《Tibetan Histories: A Bibliography of Tibetan-Language Historical Works》(1997, ལོ་ 20 ལྷག་བཀོལ་བའི་ལག་ཆ།)། 《Mandala Cosmogony》(1994)། ཞིབ་འཇུག་གི་གཙོ་བོ་ནི་དུས་རབས་ 10-20 པའི་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་དང་ཆོས་ལུགས་དང་རིག་གཞུང་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིན་པ་དང་། བོན་གྱི་གཏེར་མའི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྟག་དཔྱད་ཚུད་ཡོད། ཁོང་གི་《Tibetan Histories》ནི་བོད་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་དཀར་ཆག་རིག་པའི་ཚད་ལྡན་གྱི་ལག་ཆ་ཡིན་པ་དང་། ལོ་ 20 ལྷག་བཀོལ། 《Unearthing Bon Treasures》ནི་གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའི་རིགས་ཀྱི་གཏེར་མའི་བྱ་བ་ལ་དཔེ་མཚོན་དུ་བྱས་ནས་ཡིག་ཆ་རིག་པའི་ཐབས་ལམ་གྱིས་གཏེར་མའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་གྲུབ་པའི་ལོ་ཚིགས་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་པའི་དཔེ་མཚོན་ཡིན།

ཧེངཀ་བླེ་ཛེར་ (Henk Blezer, ཧོ་ལན་ལེ་ཌེན་སློབ་ཆེན།)། ཞིབ་འཇུག་གི་སྔོན་འཇོག་ནི་ "ཚད་ངེས་ཅན་གྱི་བོན་གྱི་ལྟ་བའི་རྒྱུན་འཛིན་གྲུབ་ཐུབ་" པ་ཡིན་པ་དང་། ལྟ་བ་ཡིག་ཆའི་ནང་དུ་འགྱུར་བ་དང་སྤོ་བ་ལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད། དེ་ནི་ "བོན་གྱི་སླར་བཟོའི་སྲོལ་རྒྱུན་" (Bon tradition of reinvention) ཡིན། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《Kar gling Zhi khro》(1997, འབུམ་རམས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ།)། 《Challenging Paradigms: Buddhism and Nativism》(2013, Mark Teeuwen དང་ལྷན་དུ་རྩོམ་སྒྲིག།)། ཞང་ཞུང་སྙན་བརྒྱུད་ཀྱི་སྒྲོན་མ་དྲུག་དང་བོན་གྱི་འདས་པོ་འདྲེན་པའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ་མང་པོ། "རྒྱལ་སྤྱིའི་བོན་ཞིབ་འཇུག་དྲ་བ་" (International Network for Bon Studies) བཙུགས་ནས་གཙོ་སྐྱོང་བྱེད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ཚེ་རིང་ཐར་ (tshe ring thar/Tsering Thar, 1958-, རྒྱ་མིང་ "才让太")། དབུས་མི་རིགས་སློབ་ཆེན་གྱི་དགེ་རྒན་ཆེན་པོ་དང་འབུམ་རམས་སློབ་མའི་སློབ་དཔོན། རྒྱལ་སྤྱིའི་བོན་ཞིབ་འཇུག་ཚོགས་པའི་ཚོགས་གཙོ་གཞོན་པ། "ཚེ་རིང་ཐར་" ནི་ངེས་པར་དུ་ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན། ནོར་བྲིས་མ་ཡིན། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 〈本教文献及其集成〉 (《中国藏学》1990 ལོའི་ཨང་ 2 པ།)། 〈苯教《大藏经》的形成及其发展〉 (2001)། 〈论半个世纪的苯教研究〉 (2009)། དོན་གྲུབ་ལྷ་རྒྱས་ (顿珠拉杰) དང་ལྷན་དུ་《苯教史纲要》 (2012, 中国藏学出版社) བརྩམས། 《苯教研究论文选集（第一辑）》 (2001, 中国藏学出版社) རྩོམ་སྒྲིག་བྱས། རྒྱ་ནག་གི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་ནང་གི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔེ་མཚོན་གྱི་མི་སྣ་ཡིན། ཁོང་གི་ཞིབ་འཇུག་ནི་རྒྱལ་ནང་གི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་དུས་སྐབས་གསུམ་ལ་ཁྱབ་ཡོད། 1990 ལོའི་ཡིག་ཆ་དཀར་ཆག་རིག་པ་དང་། 2000 ལོའི་བཀའ་འགྱུར་གྱི་གྲུབ་པའི་ལོ་རྒྱུས་དང་། 2010 ལོའི་སྤྱིའི་ལོ་རྒྱུས་བརྩམས་ཆོས་བཅས། 《苯教史纲要》ནི་རྒྱལ་ནང་གི་ལམ་ལུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བོན་གྱི་སྤྱིའི་ལོ་རྒྱུས་དང་པོ་དེ་ཡིན།

དོན་གྲུབ་ལྷ་རྒྱས་ (顿珠拉杰)། ཚེ་རིང་ཐར་དང་ལྷན་དུ་《苯教史纲要》 (2012) བརྩམས། རྒྱལ་ནང་གི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔེ་མཚོན་གྱི་མཁས་པ་གཅིག་ཡིན། ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་མཛད་རྣམ་ཉུང་། བརྩམས་ཆོས་ཀྱི་ཆ་འཕྲིན་དཔེ་དེབ་ཀྱི་ཁ་བྱང་ངོས་སུ་མཐོང་།

ཇཱང་ལུཀ་ཨ་ཤཱར་ (Jean-Luc Achard)། ཕྲན་སིའི་རྒྱལ་ཁབ་ཚན་རིག་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་བ་ (CNRS) གི་ཞིབ་འཇུག་པ། བོད་རིག་པ་མཁས་པ་དང་བོན་གྱི་རྫོགས་ཆེན་ཉམས་ལེན་པ་གཉིས་ཀ། ཡོངས་འཛིན་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་ལ་བསྟེན། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། 《The Six Lamps》(2017, Wisdom, 《སྒྲོན་མ་དྲུག་》ལ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་འགྲེལ་བཤད།)། 《Erroneous Conceptions Frequently Shared about New Bon》(2022, "བོན་གསར་" གི་ནོར་འཛིན་སྙོམས་སྒྲིག་བྱས།)། ཞང་ཞུང་སྙན་བརྒྱུད་དང་འདས་པོ་འདྲེན་པའི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་དཔྱད་རྩོམ་མང་པོ། ཁོང་གི་ཁྱད་ཆོས་ནི་མཁས་པ་དང་ཉམས་ལེན་པའི་གོ་ས་གཉིས་ལྡན་ཡིན་པ་དང་། ལྷག་པར་དུ་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་དར་བའི་བོན་གྱི་ནོར་འཛིན་ ("ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་" ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་དང་ "བོན་གསར་ཉམས་རྒུད་" ཞེས་པ།) སྙོམས་སྒྲིག་བྱེད་པ་ལ་ནན་བརྗོད་བྱེད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

ར་ཨེ་སྟེན་ (R. A. Stein)། ཕྲན་སིའི་བོད་རིག་པ་མཁས་པ་ཆེན་པོ། རྩོམ་ཡིག་འདིའི་ནང་དུ་ཁོང་གི་བཞེད་པ་མང་པོ་དྲངས་ཡོད། (ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆའི་ bon གི་དོན་དང་། ཞང་ཞུང་དབང་དུ་བསྡུས་པའི་ལོ་ 645 བཅས།) མིང་གི་བཅོས་པ། ཁོང་ལ་རྒྱ་ཡིག་ཐོག་ཏུ་ "史坦" ཞེས་འབྲི། 戴密微 (Demiéville) ནི་ཏུན་ཧོང་ཞིབ་འཇུག་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གཉིས་མི་གཅིག་པ་ཡིན། ནོར་འཛིན་བྱེད་མི་རུང་།

རྩོད་པ་ཡོད་པའི་བཞེད་པ། (ཁྲིས་ཊོ་ཕར་བེཀ་ཝིཐ་)

བོན་ནི་ "བོད་བརྒྱུད་ནང་བསྟན་གྱི་རིགས་གཉིས་ཀྱི་ནང་གི་གཅིག་" ཡིན་པ་དང་། བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ནང་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བོན་མེད་པ་དང་། "དཔང་རྟགས་ཀྱི་རྗེས་ཙམ་ཡང་མེད་" ཅེས་བཤད། འདི་ནི་གྲངས་ཉུང་གི་བཞེད་པ་ཞིག་ཡིན་པ་དང་། ཀྭེར་ནེ་དང་བསམ་གཏན་དཀའ་རྨེད་ཀྱི་གཙོ་བོའི་ཁོག་དང་ཐད་ཀར་འགལ། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

དཔྱད་མ་ཐུབ་པ། (དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་)

དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་ (dGe 'dun chos 'phel, 1903-1951)། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ཁོང་གིས་བོན་ལ་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་བཤད་པའི་ཡིག་ཆ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་མ་ཐུབ། ཁོང་གི་ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་མཛད་རྣམ་ནང་དུ་ཁོང་ནི་ "སྡེ་ཁག་ལ་མ་ཆགས་པའི་" རིགས་པའི་གསར་བརྗེའི་བསམ་བློ་བ་དང་རྟགས་རིགས་དང་སྒྲ་རིག་ལ་མཁས་པར་བསྟན་ཡོད་ནའང་ཁོང་གིས་བོན་ལ་ཆེད་དུ་བཤད་པའི་བརྩམས་ཆོས་སམ་ལུང་འདྲེན་རྙེད་མ་ཐུབ། དུམ་བུ་འདི་དགོས་ན་ཁོང་གི་བོད་ཡིག་གི་གསུང་འབུམ་ཡོངས་ལ་བལྟ་དགོས། གཉིས་པའི་བརྡ་བརྒྱུད་ལ་བརྟེན་ནས་དྲངས་མི་རུང་། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

ཁ་སྣོན། ཁྲེན་ཆིང་ཡིང་ (陈庆英, 1942-2022)། རྒྱ་ནག་གི་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་བའི་ཞིབ་འཇུག་པ། བོད་བཙན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མཁས་པ། 《吐蕃史研究论集》སོགས་བརྩམས། ཁོང་གི་ཞིབ་འཇུག་ནི་བོད་བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ bon གྱི་དད་པ་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་ནའང་བོན་གྱི་ཆེད་ལས་མཁས་པ་མ་ཡིན། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ཁོང་གིས་ "ཞང་ཞུང་ལོ་ཁྲི་བརྒྱད་སྟོང་" སོགས་ཀྱི་བཤད་པ་ལ་ཆེད་དུ་བཤད་པའི་བརྩམས་ཆོས་རྙེད་མ་ཐུབ།

རྒྱལ་ནང་གི་བོད་རིག་པའི་སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་ཞིབ་འཇུག་གི་གནས་ཚུལ། དབུས་མི་རིགས་སློབ་ཆེན་ (ཚེ་རིང་ཐར་དགེ་རྒན་ཆེན་པོ་དང་འབུམ་རམས་སློབ་མའི་སློབ་དཔོན་དང་རྒྱལ་སྤྱིའི་བོན་ཞིབ་འཇུག་ཚོགས་པའི་ཚོགས་གཙོ་གཞོན་པ་ཡིན་པས་རྒྱལ་ནང་གི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་གཙོ་བོའི་མི་སྣ་ཡིན། ཁོང་གི་ 1990 ལོའི་དཔྱད་རྩོམ་ནི་《中国藏学》ནང་དུ་སྤེལ།)། རྒྱ་ནག་གི་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་ལྟེ་བས་《苯教史纲要》《苯教研究论文选集》བཅས་སྤེལ། (中国藏学出版社)། 《西藏大学学报》ནང་དུ་བོན་གྱི་སྤྲུལ་སྐུ་བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་ལ་བཅར་འདྲི་བྱས་པའི་ཞིབ་འཇུག་སྤེལ་མྱོང་། སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན་གྱི་རྒྱལ་ནང་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་སོའི་བོན་གྱི་ཆེད་ལས་ཞིབ་འཇུག་གི་གྲུབ་འབྲས་ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་སྤེལ་བ་རྙེད་མ་ཐུབ། [འཚོལ་ཞིབ་ཀྱི་ཚད།] 中国藏学出版社 སྤེལ་བའི་《苯教史纲要》ཉིད་ནི་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་གིས་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་ལ་གཞུང་གིས་ཁས་ལེན་བྱས་པ་མཚོན།

༡༡༽ ནུབ་ཕྱོགས་སུ་དར་ཚུལ།

བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་རིན་པོ་ཆེ་དང་ Ligmincha International

1961 ལོར་རྒྱ་གར་ཨམ་རི་ཙར་གྱི་བོད་པའི་སྐྱབས་བཅོལ་བའི་ཁྱིམ་ཚང་དུ་སྐུ་འཁྲུངས། 10 ལོར་རྒྱ་གར་ Dolanji ཡི་སྨན་རིའི་དགོན་པར་ཞུགས། ཡོངས་འཛིན་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་ལ་བསྟེན། 1986 ལོར་དགེ་བཤེས་ཀྱི་མཚན་རྟགས་ཐོབ། Khyung Tul རིན་པོ་ཆེའི་ཡང་སྲིད་དུ་ངོས་འཛིན་བྱས། 1988 ལོར་ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་གདན་འདྲེན་ལྟར་ཨི་ཊ་ལིར་ཆོས་སྤེལ་དུ་ཕེབས། 1991 ལོར་རོ་ཁེ་ཕེ་ལར་གྱི་མཁས་པའི་མིང་ཐོག་ནས་ཧིའུ་སི་ཊོན་གྱི་རའི་སི་སློབ་ཆེན་དུ་ཕེབས། དེའི་རྗེས་སུ་ཨ་མེ་རི་ཀར་གཏན་ཆགས་སུ་བཞུགས། 1992 ལོའི་ཟླ་ 3 པར་ཝར་ཇི་ནི་ཡ་རྫོང་གི་ཤར་ལོཊ་བིལ་དུ་ Ligmincha Institute (ད་ལྟ་ Ligmincha International) བཙུགས། ཡང་རྒྱ་གར་ལྡི་ལིར་ Lishu Institute བཙུགས། སྒྲིག་འཛུགས་ཀྱི་ད་ལྟ་བསྡམས་པའི་མཚམས་བཅད་ས་ 5 དང་། རྒྱལ་ཁབ་སོ་སོར་ཁྱབ་པའི་སློབ་སྦྱོང་ཚོགས་པ་དང་སྟོང་ཕྲག་མང་པོའི་དྲ་ཐོག་གི་སྡེ་ཚོགས་བཅས་ཡོད། 2009 ལོ་ནས་བཟུང་རིན་མེད་དུ་དྲ་ཐོག་ནས་ཐད་ཀར་སྤེལ། བསྟན་པའི་ནང་དོན་སྐད་རིགས་ 18 བར་བསྒྱུར་ཡོད། དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས་《The Tibetan Yogas of Dream and Sleep》《Wonders of the Natural Mind》སོགས་ 10 ཙམ་ཡོད། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]

ཡོངས་འཛིན་བསྟན་འཛིན་རྣམ་དག་རིན་པོ་ཆེ་དང་ཕྲན་སིའི་ Shenten Dargye Ling

འཕྲོད་པའི་རྗེས་སུ་ Dolanji རུ་བོན་གྱི་སློབ་གསོའི་ལམ་ལུགས་སླར་བཞེངས། (1978 ལོར་རྩོད་གྲྭ་བཙུགས། 1986 ལོར་དགེ་བཤེས་ཐོག་མ་ཐོན།) 1987 ལོར་ཀ་ཋ་མན་ཌུ་རུ་ Triten Norbutse དགོན་པ་བཞེངས། 1989 ལོར་ཐོག་མར་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་ཆོས་སྤེལ་དུ་ཕེབས། (དབྱིན་ཡུལ་དང་། ཨ་མེ་རི་ཀ་དང་། ཨི་ཊ་ལི། ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་རྫོགས་ཆེན་སྡེ་ཚོགས་ཀྱི་གདན་འདྲེན་ལྟར།) དེའི་རྗེས་སུ་ལོ་རེར་ནུབ་ཕྱོགས་སུ་བསྟན་པ་གནང་བཞིན་ཡོད། སློབ་མ་རྒྱལ་ཁབ་ 35 ནས་བྱུང་། 2001 ལོར་ཕྲན་སིའི་ Shenten Dargye Ling (བོད་མིང་གི་དོན་ནི་ "སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ཀྱི་བསྟན་པ་དར་རྒྱས་ཀྱི་གནས་མཆོག་") བཙུགས། ལྟེ་བ་དེའི་དྲ་ཚིགས་ལྟར་ན་ 2005 ལོར་ས་ཆ་སློབ་མ་ Loel Guinness ཀྱིས་ཕུལ། ལོ་དེར་ཕྲན་སི་གཞུང་གིས་བོན་ལ་ "ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ (congrégation) དང་རང་བཙན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་" ཞེས་པའི་གཞུང་གི་ངོས་འཛིན་གནང་། 2010 ལོར་སྨན་རི་ཁྲི་འཛིན་ 33 པ་དང་ལྷན་དུ་མཆོད་རྟེན་རབ་གནས་བྱས། 2018 ལོའི་མཇུག་ཏུ་དགོངས་ཞ་ཕུལ། ད་ལྟ་ Triten Norbutse རུ་བཞུགས། གསུང་རྩོམ་པོད་ 22 དུ་བསྡུས་ཡོད། 2025 ལོར་ Triten Norbutse ཡི་འདུ་ཁང་གསར་པ་གྲུབ། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]

ནུབ་ཕྱོགས་སུ་དར་སྤེལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས།

①རྫོགས་ཆེན་ (Dzogchen) ལ་གཙོ་བོའི་ཆོས་སྒོར་བྱས། ཡོངས་འཛིན་རིན་པོ་ཆེས་གསལ་བོར་བཤད་པ་ལྟར་ན་འདི་ནི་ "རིག་གཞུང་གི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ལ་མ་ལྟོས་པར་སེམས་ལ་ཐད་ཀར་ངོ་སྤྲོད་བྱེད་པ་" ཡིན་པས་ནུབ་ཕྱོགས་པ་ལ་ཆེས་འཚམ། ②དབྱིན་ཡིག་གིས་ཐད་ཀར་བསྟན་པ་དང་དྲ་ཐོག་ཏུ་ཆེས་ཆེར་སྤེལ་བ་དང་སྐད་རིགས་མང་པོའི་འགྱུར་ཡིག ③ནང་དོན་ནད་གསོ་དང་སེམས་ཁམས་རིག་པར་ཕྱོགས་པ་ (རྨི་ལམ་གྱི་རྣལ་འབྱོར་དང་། སྒྲའི་ནད་གསོ་དང་། འབྱུང་བ་ལྔ།) Ligmincha ནི་འདིས་གྲགས། ④ལམ་གཉིས་མཉམ་དུ་གནས། Ligmincha ཡི་ཁྱིམ་པ་ཅན་དང་དེང་རབས་ཅན་གྱི་ཆོས་སྤེལ་ཡོད་པ་དང་། Shenten གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་དགོན་པའི་སློབ་སྦྱོང་ལམ་ལུགས་ (སྒོམ་གྲྭས་དགོན་པའི་སློབ་ཚན་བསྐྱར་དུ་བཟོས།) ཡང་ཡོད། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༡༢༽ ད་ལྟའི་དར་རྒྱས།

བོད་ཁུལ་གྱི་བོན་གྱི་དགོན་པའི་གནས་ཚུལ།

ཐེར་ལ་གཡུང་དྲུང་གླིང་དགོན་པ་ (གཞིས་ཀ་རྩེ་རྣམ་གླིང་རྫོང་། g.Yung drung gling)། 1894 ལོར་ལྕང་འགོན་ཟླ་བ་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་བཞེངས། བོན་གྱི་ "གཙོ་བོའི་དགོན་པ་" རུ་བལྟ། བོད་ཁུལ་གྱི་བོན་གྱི་དགོན་པའི་མཁན་པོ་ཕལ་མོ་ཆེ་དགོན་པ་འདིས་བསྐོ། རིག་གནས་གསར་བརྗེའི་སྐབས་སུ་ཚབས་ཆེན་གཏོར་བཤིག་བྱུང་། 1982 ལོ་ནས་བཟུང་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་མ་དངུལ་གཏོང་ནས་ཉམས་གསོ་བྱས། ད་ལྟ་མཚན་ཉིད་ཀྱི་རྩོད་པ་དང་དགེ་བཤེས་དང་གསང་སྔགས་བའི་མཚན་རྟགས་ཀྱི་རྒྱུགས་སྤྲོད་སླར་གསོ་བྱུང་། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]
སི་ཁྲོན་འབའ་ཐང་གི་རང་བུ་དགོན་པ་ (རང་བུ་གཡུང་དྲུང་བདེ་ཆེན་གླིང་དགོན་པ།)། བོན་གྱི་དགོན་པ་ཞིག་ཡིན། 2006 ལོར་མེས་ཚིག་ནས་བཞུ་བཤིག་བྱུང་བའི་རྗེས་སུ་གོ་རིམ་དང་གཞི་བཞེངས་ཙམ་ལུས། ད་ལྟ་མ་དངུལ་བསྡུ་བཞིན་ནས་སླར་བཞེངས་བཞིན་ཡོད། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]
མངའ་རིས་ས་ཁུལ་གྱི་བོན་གྱི་དགོན་པ། གུ་རུ་རྒྱ་མོའི་དགོན་པའི་ཁྲི་འཛིན་བསྟན་འཛིན་དབང་རྒྱལ་ (1921-2006) ནི་བོན་གྱི་སྤྲུལ་སྐུ་དང་བོད་སྨན་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན་པ་དང་། 《苯教史》སྟོད་སྨད་གཉིས་བརྩམས། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]
ཁྱད་པར་གྱི་དྲན་སྐུལ། "སྟོང་འགྲོའི་དགོན་པ་ (sTong 'gro)" ཞེས་པ། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་རྒྱ་ཡིག་གི་མིང་དང་བོད་ཡིག་གི་ sTong 'gro གི་མཐུན་པ་དང་དགོན་པའི་གནས་ཚུལ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་མ་ཐུབ། བོད་ཡིག་གི་འབྲི་སྟངས་ལ་ཞིབ་བཤེར་བྱས་ནས་དྲངས་དགོས། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོན་ལ་ངོས་འཛིན་བྱེད་སྟངས།

རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་གཞུང་གིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ལྔ་ཙམ་ཡོད། ནང་ཆོས་དང་། ཏའོ་ཇོའོ་དང་། ཡི་སི་ལམ་ཆོས་ལུགས་དང་། ཁ་ཐོ་ལིག་དང་། ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་བཅས། (རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་ཚོགས་པ་བདུན།) བོན་ (苯教) ནི་གཞུང་གིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་མ་ཚུད། "གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ཆོས་ལུགས་དང་དད་པ་" ཞེས་པའི་རིགས་སུ་བཅུག་ཡོད། (ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་དང་། ཏོང་པའི་ཆོས་ལུགས་དང་། བི་མོའི་ཆོས་ལུགས་བཅས་དང་མཉམ།) དེ་ནི། བོན་ནི་རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་གཞུང་གིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་ཆོས་ལུགས་མ་ཡིན་ནའང་བོད་རིགས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་དད་པ་ཞིག་ཏུ་བོད་ཁུལ་དུ་དངོས་སུ་ཡོད་པ་དང་། 《宗教事务条例》གི་ས་ཁུལ་གྱི་དོ་དམ་འོག་ཏུ་ཡོད། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]

༡༣༽ དཔྱད་མ་ཐུབ་པའི་ཐོ།

ཐེངས་འདིའི་ཞིབ་འཇུག་ནང་དུ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ་པའི་ཁུངས་རྙེད་མ་ཐུབ་པའམ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁྲོད་དུ་བཞེད་པ་མི་མཐུན་པའམ། ཡང་ན་དེང་རབས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལ་གཏོགས་པའི་དོན་ཚན་སུམ་ཅུ་རེ་རེ་བཞིན་བཀོད་པ་ཡིན། དྲ་ཚིགས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་ནང་དུ་དྲངས་སྐབས་ངེས་པར་དུ་རིམ་པ་ཕྱེ་ནས་བཤད་དགོས་པའམ། ཡང་ན་སྤོང་དགོས།

༡༽ སྟོན་པ་གཤེན་རབ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 16017 ལོར་འཁྲུངས་པ་དང་། གཤེན་ལོ་ 82 (མི་ལོ་ 8200) བཞུགས་པ་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས། ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཡིན། ཕྱིའི་དཔང་རྟགས་མེད། བོན་པོའི་ནང་ཁུལ་དུའང་ 20995 BCE དང་ 1917 BCE སོགས་ཀྱི་བཤད་པ་མི་འདྲ་བ་ཡོད་པ་དང་། ཐམས་ཅད་ལ་ཕྱིའི་དཔང་རྟགས་མེད། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

༢༽ ཚུལ་ཁྲིམས་རྒྱལ་མཚན་གྱི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 20995 ཞེས་པའི་བཤད་པ་དང་། ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུའི་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 1917 ཞེས་པའི་བཤད་པ། བོན་པོའི་ནང་ཁུལ་གྱི་བཤད་པ་མི་འདྲ་བ་/མི་སྒེར་གྱི་རིག་པའི་བཞེད་པ་ཡིན། གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༣༽ སྟོན་པ་གཤེན་རབ་ནི་ "སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 6 པར་བོད་ལ་གཅིག་གྱུར་བྱས་པའི་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་པོ་དང་པོ་" ཡང་ན་ "སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 4 པར་བྱུང་བའི་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་སྲས་" ཡིན་པར་བཤད་པ། སྒྲུང་གཏམ་གྱི་རྣམ་པ་ཡིན། དཔྱད་མ་ཐུབ་པ། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་ནང་ཁུལ་གྱི་སྒྲུང་གཏམ།]

༤༽ ཞང་ཞུང་གི་ "སྡེ་གསུམ་" གྱི་མངའ་ཁོངས་ཞིབ་ཕྲ་ (གིལ་གིཊ་ནས་ཁོ་ཐན་བར་སོགས།)། བོན་གྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ་ཡིན། གནའ་རྫས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་མེད། རྒྱ་ཡིག་གི་ཕལ་པའི་ "སྡེ་གསུམ་ལྟེ་བ་གསུམ་" ཞེས་པ་ (ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་/དངས་ར་ཁྱུང་རྫོང་/རྫི་བཟུའི་རི།) ནི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་མ་ཡིག་གི་ཁུངས་ལ་ཞིབ་བཤེར་བྱེད་དགོས་པ་ཙམ་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།/དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༥༽ ཁལ་ཏོང་གི་ཤུལ་ = ཁྱུང་ལུང་དངུལ་མཁར་གྱི་རྒྱལ་ས། ཕལ་ཆེར་གྱི་ཚོད་དཔག་ཡིན། དངོས་གཞིའི་དཔང་རྟགས་འདང་ངེས་མེད། གཞུང་གི་ས་བརྐོའི་སྙན་ཞུ་ལ་སྒུག་དགོས། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༦༽ "ཞང་ཞུང་ལོ་ཁྲི་བརྒྱད་སྟོང་" "མི་གྲངས་འབུམ་ཕྲག་" "དམག་མི་འབུམ་ 20" "རྒྱལ་ཁབ་ 18" སོགས་ཀྱི་བཤད་པ། ཕལ་པའི་མཐའ་སྦྱོར་ཡིན། གནའ་རྫས་ཀྱི་རྒྱབ་སྐྱོར་མེད། [ཕལ་པའི་བཤད་པ།]

༧༽ འོལ་མོ་ལུང་རིང་གི་ས་ཁམས་ཀྱི་གནས་ཚུལ་དང་། Tagzig = ཨི་རན་/དབུས་ཨེ་ཤི་ཡ་ཞེས་པའི་ངོས་འཛིན། ངོས་འཛིན་ལ་གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༨༽ "ཡང་ཐོང་ = ཞང་ཞུང་" ཞེས་པའི་སྟབས་བདེའི་མཉམ་འཇོག ཛཱའིས་ལར་གྱིས་དོགས་པ་བཏོན་ཡོད། མངའ་ཁོངས་ཁྱོན་ནས་མཐུན་པར་ངེས་པ་མེད། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༩༽ 《大唐西域记》ནང་དུ་ "ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་ཁབ་" བཀོད་ཡོད་པར་བཤད་པ། རྒྱུ་མཚན་མེད། ནོར་བརྡ་བརྒྱུད་པ་ཡིན། ཞུན་ཙང་ཐུ་བྷོད་/ཞང་ཞུང་ས་ཁུལ་དུ་མ་ཕེབས། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན།]

༡༠༽ 644 ལོར་ཞང་ཞུང་ལ་དབང་དུ་བསྡུས་པ་དང་། 680 ལོར་ཁྱོན་ནས་མངའ་འོག་ཏུ་བསྡུས་པ་དང་། lig mi rgya ལོ་ 7 བཙོན་དུ་བཅུག་ནས་བསད་པ་སོགས་ཀྱི་ལོ་གྲངས་ཞིབ་ཕྲ། ཕལ་པའི་བཤད་པར་ཙམ་མཐོང་། ལོ་རྒྱུས་ངོ་མ་མ་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་སྒྲུང་གཏམ།]

༡༡༽ ཞང་ཞུང་ཡི་གེའི་རྡོ་རིང་ (དཔེར་ན་ཆབ་མདོའི་དགོན་པར་བཤད་པ།)། རིག་པས་བརྟག་དཔྱད་བྱས་པ་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༡༢༽ "གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་སྐད་" ཞེས་པའི་ཏུན་ཧོང་གི་ཡིག་ཆ་ལྔའི་ངོས་འཛིན། སྣེལ་གྲོབ་དང་དན་མཱར་ཊིན་གཉིས་ཀས་ཁས་མི་ལེན། གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། Takeuchi ཡིས་དུས་རབས་ 8-9 པའི་སྨན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཡིན་པར་བཤད། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༡༣༽ ཤར་ཙ་བཀྲ་ཤིས་རྒྱལ་མཚན་གྱི་ཡི་གེའི་འགྱུར་རིམ་གྱི་བཤད་པ་ (བུང་ཆེན་གྱི་ཡི་གེ་ → སྨར་ཆེན་གྱི་ཡི་གེ་ → བོད་ཡིག)། སྟོབས་ལྡན་གྱི་ཕྱིའི་དཔང་རྟགས་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༡༤༽ ཕྱིས་སུ་བསྡུ་བསྒྲིགས་བྱས་པའི་ཞང་ཞུང་བོད་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་ཀྱི་ "ཞང་ཞུང་གི་རང་བཞིན་"། དན་མཱར་ཊིན་གྱིས་ཉེན་བརྡ་བཏོན་ཡོད། མང་པོ་ནི་ཡུལ་སྐད་ཀྱི་ཚིག་ནོར་འཛིན་བྱས་པ་ཡིན། ཚིག་རེ་རེར་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས། [རིག་པའི་ཉེན་བརྡ།]

༡༥༽ 《藏汉大辞典》ནང་དུ་ཞང་ཞུང་སྐད་ཀྱི་ཚིག་དྲངས་པ། ཐེངས་འདིར་ཚིག་མཛོད་ཀྱི་དུམ་བུ་དངོས་ཀྱི་དཔང་རྟགས་རྙེད་མ་ཐུབ། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་པ་མེད།]

༡༦༽ དགེ་འདུན་ཆོས་འཕེལ་གྱིས་བོན་ལ་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་བཤད་པ། ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ་པའི་ཡིག་ཆ་རྙེད་མ་ཐུབ། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༡༧༽ "སྟོང་འགྲོའི་དགོན་པ་ (sTong 'gro)" ཞེས་པའི་རྒྱ་བོད་ཀྱི་མིང་གི་མཐུན་པ། བརྟག་དཔྱད་བྱེད་མ་ཐུབ། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༡༨༽ "གཡུང་དྲུང་བོན་" རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་དངོས་མེད་རིག་པའི་ཤུལ་བཞག་གི་མིང་ཐོར་ཚུད་པ། དཔང་རྟགས་མེད། "བོད་རིགས་ཀྱི་རྩིས་དཔྱད་སྐར་དཔྱད་" ནི་རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་ཤུལ་བཞག་ཡིན་ནའང་དུས་འཁོར་གྱི་ལམ་ལུགས་ལ་གཏོགས། [ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན།]

༡༩༽ རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་ "ཆོས་ལུགས་ཆེན་པོ་ལྔ་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བོན་ལ་བཤད་པ། གཞུང་གི་ཡིག་ཆའི་རྒྱུ་མཚན་རྙེད་མ་ཐུབ། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༢༠༽ ཡུན་ནན་བདེ་ཆེན་གྱི་བོན་གྱི་སྡེ་བ། ཡོངས་ཁྱབ་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་རྙེད་མ་ཐུབ། བདེ་ཆེན་གྱི་དགོན་པ་གཙོ་བོ་ཐམས་ཅད་དགེ་ལུགས་པ་ཡིན། ཁམས་ཀྱི་བོན་གྱི་ལྟེ་བ་གཙོ་བོ་ནི་ཆབ་མདོ་དང་དཀར་མཛེས་ས་ཁུལ་དུ་ཡོད། བདེ་ཆེན་དེའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་མིན་ཞིང་སྡེར་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས། [ཁ་གསབ།]

༢༡༽ འབྲུག་ཡུལ་གྱི་བོན་གྱི་དགོན་པའི་མིང་ཐོ། ཞིབ་བཤེར་བྱས་པ་མེད། [ཞིབ་བཤེར་བྱེད་དགོས།]

༢༢༽ སི་ཁྲོན་སློབ་ཆེན་གྱི་རྒྱལ་ནང་བོད་རིག་པ་ཞིབ་འཇུག་སོ་དང་བོད་སློབ་ཆེན་གྱི་བོན་གྱི་ཆེད་ལས་གྲུབ་འབྲས། ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་སྤེལ་བ་རྙེད་མ་ཐུབ། མེད་པ་ལ་གོ་བ་མ་ཡིན། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ཀྱི་ཚད་ཙམ་ཡིན། [འཚོལ་ཞིབ་ཀྱི་ཚད།]

༢༣༽ "ཆུ་ཏ་ཡི་དུར་སྲེག་"། ཡོངས་ཁྱབ་ཏུ་སྤེལ་བའི་ས་བརྐོའི་རྒྱུ་ཆ་མེད། དྲངས་མི་རུང་། [ཁ་གསབ།]

༢༤༽ བོན་གྱི་སྨན་དང་སྐར་རྩིས་ཀྱི་ "ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་"། མང་པོ་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་དང་འབྱུང་ཁུངས་གཅིག་ལས་བྱུང་བ་ཡིན། གཞུང་ལུགས་རེ་རེར་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་དགོས། བོན་གྱི་སྨན་གྱི་གཞུང་ལུགས་ཀྱི་དཀར་ཆག་རིག་པའི་བྱ་བ་ད་ལྟ་ཧ་ཅང་སྟོང་པ་ཙམ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/ཁ་གསབ།]

༢༥༽ བེཀ་ཝིཐ་ཀྱི་ "བཙན་པོའི་དུས་སྐབས་སུ་ནང་ཆོས་མ་ཡིན་པའི་བོན་མེད་" ཅེས་པའི་བཤད་པ། གྲངས་ཉུང་གི་བཞེད་པ་ཡིན་པ་དང་། གཙོ་བོའི་ཁོག་དང་འགལ། [རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༢༦༽ གྲོང་པའི་ཆོ་གའི་མཁས་པ་ (bombo/lhabon) ནི་གནའ་བོའི་ bon po ཡི་རྒྱུན་འཛིན་ཡིན་ནམ། སཱ་མུཨེལ་གྱིས་དཔྱད་མ་ཐུབ་པར་བཤད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༢༧༽ བོན་པོ་རང་ཉིད་ཀྱིས་ bon ལ་ "བདེན་པ་/དེ་ཁོ་ན་ཉིད་" ཞེས་བཤད་པ། སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་རང་བཤད་ཡིན། སྐད་རིགས་ཀྱི་བརྟག་དཔྱད་མ་ཡིན། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།]

༢༨༽ lig mi rgya ཡི་སྔོན་གྱི་ཞང་ཞུང་གི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་མིང་ཐོ། ཐེངས་འདིའི་འཚོལ་ཞིབ་ནང་དུ་ལམ་ལུགས་ལྡན་དང་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ་པའི་མིང་ཐོ་རྙེད་མ་ཐུབ། བོད་ཡིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆའི་ནང་གི་རྒྱལ་ཐང་ཕལ་ཆེར་སྒྲུང་གཏམ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན། [ཁ་གསབ།]

༢༩༽ བོན་གྱི་ལོ་ཐོའི་ལོ་རྒྱུས་ ("ཟླ་བ་གཅིག་གིས་སྔ་བ་" ཞེས་པའི་གནའ་བོའི་ལོ་ཐོའི་བཤད་པ།)། དངོས་གཞིའི་ཞིབ་འཇུག་མེད། [དཔྱད་མ་ཐུབ་པ།]

༣༠༽ འཕྲོད་པའི་སྡེ་བའི་དགོན་པ་སོ་སོའི་ཆོས་འཁོར་གྱི་ཉིན་ཐོ། ཐེངས་འདིར་ལམ་ལུགས་ལྡན་དུ་བསྡུས་པ་མེད། [ཁ་གསབ།]

༡༤༽ མཇུག་བསྡུ།

༡༽ བོན་། བོན་པོ་། ཞང་ཞུང་གསུམ་ནི་རིམ་པ་མི་འདྲ་བའི་བརྗོད་གཞི་གསུམ་ཡིན། ཆོས་ལུགས་/ཆོ་གའི་ལམ་ལུགས་དང་། (གནའ་བོའི་མཆོད་པའི་བླ་མའམ་ད་ལྟའི་དད་ལྡན་པའི།) མི་དང་། གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཁབ་/ས་ཁམས་/སྐད་/མི་རིགས་བཅས་ཡིན། གསུམ་ཀ་བསྲེལ་ནས་བཤད་པ་ནི་ཕལ་པའི་བཤད་པའི་ནང་གི་ཆེས་མཐོང་རྒྱུའི་ནོར་འཁྲུལ་ཡིན་པ་དང་། འདི་ནི་རྩོམ་ཡིག་འདིའི་མགོ་བརྗོད་དུ་ཕྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡང་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༢༽ མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས་ཀྱི་ཐད་ལ་ bon གི་དཔང་རྟགས་བྱེད་ཐུབ་པའི་དོན་དངོས་ནི་ "བོས་པ་དང་། གསོལ་བ་འདེབས་པ་དང་། འདོན་པ་" བཅས་དང་འབྲེལ་བ་ཡོད། (Uray 1964)། zhang zhung དང་རྒྱ་ཡིག་གི་ "羊同" ནི་བོད་སྐད་མ་ཡིན་པའི་མིང་ངོ་མ་གཅིག་ལ་སྒྲ་བསྒྱུར་བྱས་པ་སྲིད་པ་ཡིན། (Beckwith) འོན་ཀྱང་ "ཡང་ཐོང་ = ཞང་ཞུང་" ཞེས་པའི་མངའ་ཁོངས་ཀྱི་མཉམ་འཇོག་ལ་དོགས་པ་བཏོན་ཡོད། (Zeisler) མིང་གི་འབྱུང་ཁུངས་རིག་པས་འདིར་བྱེད་པའི་མཛད་རྗེས་ནི་བཟོ་བཀོད་མ་ཡིན་པར་རྩད་བཅད་ཡིན། འདིས་བསྟན་པ་ནི་ "ཞང་ཞུང་" ནི་བོད་སྐད་ཀྱི་ཚིག་མ་ཡིན་པ་དང་། "བོན་" གྱི་ "苯" ཡང་རྒྱ་སྐད་ཀྱི་ཚིག་མ་ཡིན་པ་དེ་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༣༽ དུས་རབས་ཀྱི་ཐད་ལ་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་ཕན་ཚུན་མི་མཐུན་པ་གཉིས་ཡོད། བོན་གྱི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བརྩི་སྟངས་ (སྟོན་པ་གཤེན་རབ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་ 16017 ཙམ་ལ།) དང་རིག་པའི་དུས་བཀོད་ (ཞང་ཞུང་གནའ་བོའི་རྒྱལ་ཁབ་སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 5 པ་ནས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ 7 པ་བར། སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་བོན་དུས་རབས་ 10-11 པར་གྲུབ།) བཅས་ཡིན། དང་པོ་ནི་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཡིན་པས་ལོ་རྒྱུས་ངོ་མར་སྤྱོད་མི་རུང་། གཉིས་པ་ནི་དཔང་རྟགས་སྣ་ཚོགས་འདུས་པའི་གྲུབ་འབྲས་ཡིན་ནའང་ཞིབ་ཕྲ་ (དཔེར་ན་དབང་དུ་བསྡུས་པའི་ལོ་ངེས་ཅན།) ད་དུང་གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། [སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་བཤད་པ།/རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༤༽ སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་གཡུང་དྲུང་བོན་གྱི་གྲུབ་པ་ནི་ནང་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དང་དུས་མཉམ་དུ་ཡིན། (དུས་རབས་ 10-11 པ།) ཁོང་གི་ཆོས་ལུགས་དང་ནང་ཆོས་གཉིས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ཆེན་པོའི་མཐུན་པ་ (ཐེག་པ་དགུ་དང་རྫོགས་ཆེན།) ནི་ "ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་གྲུབ་པ་" ཞེས་པའི་བཤད་པའི་དཔང་རྟགས་གཙོ་བོ་ཡིན། འོན་ཀྱང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སྐབས་ཀྱི་ bon གྱི་དད་པ་ (ཏུན་ཧོང་ཡིག་ཆར་མཐོང་བ།) ལ་ངོ་མའི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་ཡོད། ཀྭེར་ནེའི་དབྱེ་བ་གསུམ་ནི་ད་ལྟའི་བར་དུ་ཆེས་བརྟན་པོའི་དཔྱད་གཞི་ཡིན། གང་ལགས་ཤེ་ན་འདིས་ "ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་རྒྱུ་ཆ་" དང་ "ནང་ཆོས་ཀྱི་ཤུགས་རྐྱེན་འོག་ཏུ་གྲུབ་པ་" གཉིས་ཀ་བདེན་པར་འཇོག་ཐུབ་པས་སོ། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༥༽ ཞང་ཞུང་སྐད་ནི་ངོ་མར་ཡོད་པའི་སྐད་རིགས་ཤིག་ཡིན། (《མཛོད་ཕུག་》གི་གཉིས་སྐད་ཀྱི་གཞུང་ལུགས་དཔང་རྟགས་ཡིན།) གཙོ་བོ་ནུབ་ཧི་མ་ལ་ཡའི་སྐད་རིགས་སུ་གཏོགས་པར་བཤད། འོན་ཀྱང་རྒྱུ་ཆ་ཧ་ཅང་ཆད་ལྷག་ཡིན་པ་དང་། ཕྱིས་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་ནང་དུ་འདྲེས་པ་མང་པོ་ཡོད། (དན་མཱར་ཊིན་གྱི་ཉེན་བརྡ།) "གནའ་བོའི་ཞང་ཞུང་སྐད་" ཞེས་པའི་ཡིག་ཆའི་ངོས་འཛིན་ལ་གྲོས་མཐུན་བྱུང་བ་མེད། སྐད་རིགས་རིག་པ་ནི་ད་ལྟ་ཡར་རྒྱས་ཆེས་མགྱོགས་པའི་ཡན་ལག་གཅིག་ཡིན། (Widmer 2025 ལོར་ད་དུང་མདུན་སྐྱོད་བྱེད་བཞིན་ཡོད།) [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/རྩོད་པ་ཡོད་པ།]

༦༽ གནའ་རྫས་ཀྱི་ཐད་ལ་བེ་ལེ་ཛའི་ཞིང་སྡེའི་བརྟག་དཔྱད་དང་ཁལ་ཏོང་གི་ཤུལ་དང་གུ་རུ་རྒྱ་མོའི་དུར་སྲེག་གི་ས་བརྐོས་མཉམ་དུ་བསྟན་པ་ནི། སྤྱི་ལོ་སྔོན་དུས་རབས་ 5 པ་ནས་སྤྱི་ལོ་དུས་རབས་ 7 པ་བར་གྱི་སྟོད་བོད་དུ་སྤྱི་ཚོགས་ཧ་ཅང་རྙོག་འཛིང་ཆེ་བ་ཞིག་ཡོད་པ་དེ་ཡིན། འོན་ཀྱང་ "བརྟག་དཔྱད་ཙམ་བྱས། གཞུང་གིས་ས་བརྐོ་མ་བྱས་" པ་ནི་ད་དུང་ཁ་གསབ་ཆེ་ཤོས་དེ་ཡིན། རྒྱལ་སའི་ངོས་འཛིན་དང་ཞང་ཞུང་ཡི་གེའི་དངོས་གཟུགས་གཉིས་ཀ་ལ་ཐག་གཅོད་བྱུང་བ་མེད། གནའ་རྫས་ནི་མ་འོངས་པར་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་བསྒྱུར་བཅོས་ཆེས་ཆེ་བ་བྱེད་སྲིད་པའི་སྟོབས་ཤུགས་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/ཁ་གསབ།]

༧༽ "ཧ་མན་གྱི་ཆོས་ལུགས་" ཞེས་པའི་ཐ་སྙད་ནི་བོན་གྱི་མཁས་པའི་གཙོ་བོས་དོར་ཟིན། (Achard 2022)། "ཆོས་ལུགས་ཆེན་པོ་ལྔ་པ་" ཞེས་པའི་བཤད་པ་ནི་འཕྲོད་པའི་སྡེ་བའི་ངོས་འཛིན་ཡིན། རྒྱ་ནག་གཞུང་གིས་བོན་ལ་གཞུང་གིས་ངོས་འཛིན་བྱས་པའི་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཆོས་ལུགས་སུ་མ་བཅུག "གཡུང་དྲུང་བོན་" རྒྱལ་ཁབ་རིམ་པའི་དངོས་མེད་རིག་པའི་ཤུལ་བཞག་གི་མིང་ཐོར་ཚུད་པའི་དཔང་རྟགས་མེད། བཅོས་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་དྲ་ཚིགས་ཀྱི་རྩོམ་ཡིག་གིས་ངེས་པར་དུ་སྲུང་དགོས་པའི་གཞི་རྩའི་ས་མཚམས་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།/ཞིབ་བཤེར་བྱས་ཟིན།]

༨༽ དབང་ཆེན་གྱི་མཁས་པའི་རིགས་རྒྱུད་གསལ་པོ་ཡིན། Snellgrove (སྲོལ་འབྱེད།) → Karmay, Kvaerne (སྒྲིག་འཛུགས་ཅན་གྱི་བོན་གྱི་ཞིབ་འཇུག) → Samuel, Ramble, Bellezza, Martin, Blezer (མིའི་རིགས་རིག་པ་དང་གནའ་རྫས་དང་ཡིག་ཆ་རིག་པས་ཟབ་སྦྱོང་) → ཚེ་རིང་ཐར་ (རྒྱལ་ནང་གི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་ནང་གི་དཔེ་མཚོན།)། ཆོས་རྒྱལ་ནམ་མཁའི་ནོར་བུ་ནི་བླ་མ་དང་མཁས་པའི་གོ་ས་གཉིས་ལྡན་ཡིན་པ་དང་། ཁོང་གི་ཞང་ཞུང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྟ་བའི་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེ་ནའང་ལོ་ཚིགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ལ་རྩོད་པ་ཡོད། རིགས་རྒྱུད་འདི་ཉིད་ནི་ "བོན་དེང་རབས་ཀྱི་རིག་པར་ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་" ཞེས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཤིག་ཡིན། [རིག་པའི་ཐུན་མོང་གི་བཞེད་པ།]

༩༽ ནུབ་ཕྱོགས་སུ་བོན་དར་སྤེལ་བྱེད་པ་ནི་རྫོགས་ཆེན་ལ་སྔོན་འགྲོར་བྱས་ནས་ཡིན། Ligmincha (ཁྱིམ་པ་ཅན་དང་དེང་རབས་ཅན།) དང་ Shenten (སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་སློབ་སྦྱོང་) གི་ལམ་གཉིས་གྲུབ། ཕྲན་སི་གཞུང་གིས་ 2005 ལོར་བོན་ལ་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་ཚོགས་པའི་གཞུང་གི་ངོས་འཛིན་གནང་བ་ནི་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་ཀྱི་ངོས་འཛིན་གྱི་གལ་ཆེའི་དཔེ་མཚོན་ཞིག་ཡིན། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བོན་གྱི་ "ས་ཁམས་ལས་འདས་པ་" (དབྱིན་ཡིག་གིས་བསྟན་པ་དང་། དྲ་ཐོག་ཏུ་སྤེལ་བ་དང་། ནད་གསོར་ཕྱོགས་པ།) ནི་བོན་གྱི་འཛམ་གླིང་གི་ངོ་བོ་ལ་བསྒྱུར་བཅོས་བྱེད་བཞིན་ཡོད། [བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐུབ།]

༡༠༽ རྩོམ་པ་པོའི་འགན་ནི་ "སྒྲུང་གཏམ་" ཞེས་པའི་ཚིག་རེ་རེ་ལ་ཁུངས་གསལ་བོར་བཀོད་པ་དང་། "ཟེར་" ཞེས་པའི་ཚིག་རེ་རེ་ལ་དྲི་བ་འདྲི་ཐུབ་པ་བྱེད་པ་དེ་ཡིན། མཐར་བཤད་དགོས་པ་ནི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་རྒྱལ་སྤྱིའི་མདུན་སྐྱོད་འགྱུར་བཞིན་ཡོད། བེ་ལེ་ཛའི་ཞིང་སྡེའི་གནའ་རྫས་ཀྱིས་ "ཞང་ཞུང་" ལ་ཡིག་ཆའི་སྒྲུང་གཏམ་ནས་དངོས་གཟུགས་ཀྱི་ཤུལ་བཞག་ཏུ་འདྲེན་བཞིན་ཡོད། ཨ་ཤཱར་གྱི་དུས་རབས་ཀྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ནོར་འཛིན་སྙོམས་སྒྲིག་བྱེད་བཞིན་པའི་ཆ་ནས་རྫོགས་ཆེན་གྱི་བསྟན་པ་ཁྱབ་ཆེ་བའི་ཉན་པ་པོར་འདྲེན་བཞིན་ཡོད། རྒྱ་ཡིག་གི་འཇིག་རྟེན་གྱི་བོན་ཞིབ་འཇུག་ནི་ད་དུང་ཚེ་རིང་ཐར་གྱི་རིགས་ཀྱི་སྲོལ་འབྱེད་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་ཧ་ཅང་བརྟེན་བཞིན་ཡོད། སྙན་ཞུ་འདིས་རྒྱ་ཡིག་གི་ཀློག་པ་པོར་ "གང་དུ་ཡིད་ཆེས་བྱེད་ཐུབ་དང་གང་དུ་དོགས་པ་ཡོད་" ཅེས་པའི་ས་བཀྲ་ཞིག་སྤྲོད་ཐུབ་ན་དམིགས་ཡུལ་འགྲུབ་པ་ཡིན།

༡༥༽ ཁུངས་དཀར་ཆག

མིང་དང་སྐད་རིགས།

1. Mara Lisa Arizaga《The Bon Religion: Contested Assertions》(De Gruyter, 2022) — https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110758870-003/pdf
2. Sam van Schaik《The naming of Tibetan religion》(JIABR) — https://d1i1jdw69xsqx0.cloudfront.net/digitalhimalaya/collections/journals/jiabr/pdf/JIABR_01_12.pdf
3. དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་ཕི་ཌི་ཡ་ "Zhang-Zhung language" — https://en.wikipedia.org/wiki/Zhang-Zhung_language
4. དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་ཕི་ཌི་ཡ་ "Zhangzhung" — https://en.wikipedia.org/wiki/Zhangzhung
5. དབྱིན་ཡིག་ཝི་ཁི་ཕི་ཌི་ཡ་ "Bön" — https://en.wikipedia.org/wiki/Bön
6. Dan Martin《Zhang-zhung Dictionary》གི་ངོ་སྤྲོད་ (RET 18) — http://archivenepal.s3.amazonaws.com/digitalhimalaya/collections/journals/ret/pdf/ret_18_01.pdf
7. Guillaume Jacques《Zhangzhung and Qiangic languages》(2009) — https://shs.hal.science/halshs-00339148/document
8. Christopher Beckwith《On Zhangzhung and Bon》 — https://www.academia.edu/7859273/ON_ZHANGZHUNG_AND_BON
9. 《吐蕃—民族历史—研究—》(ཀློག་ཚོད་ PDF) — https://pdfyl.ertongbook.com/97/37103393.pdf
10. རྒྱ་ཡིག་ཝི་ཁི་ཕི་ཌི་ཡ་ "象雄语" — https://zh.wikipedia.org/wiki/%E8%B1%A1%E9%9B%84%E8%AF%AD

དུས་རབས་དང་སྒྲུང་གཏམ།

1. Anniversary of Tönpa Shenrab Miwo's Birth (Yungdrung Bön Foundation) — https://yungdrungbon.co.uk/2021/01/28/anniversary-of-tonpa-shenrab-miwos-birth-a-brief-introduction-to-the-twelve-deeds/
2. Tonpa Shenrab Miwoche — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Tonpa_Shenrab_Miwoche
3. A Cavern of Treasures and Shenchen Luga (1017 AD) — https://tibetanbuddhistencyclopedia.com/en/index.php?title=A_Cavern_of_Treasures_and_Shenchen_Luga_(1017_AD)
4. Boenpos (Tibetan Buddhist Encyclopedia) — https://tibetanbuddhistencyclopedia.com/en/index.php?title=Boenpos
5. Okar Research: Yagnobi Sogdian, Ancient Tagzig and the Yaghnob Valley — http://balkhandshambhala.blogspot.com/2015/04/yagnobi-sogdian-ancient-tagzig-and.html
6. Timeline – Merigar — https://www.merigar.it/en/our-masters/chogyal-namkhai-norbu/timeline/

ས་ཁམས་དང་གནའ་རྫས།

1. Kyunglung — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Kyunglung
2. On the Roof of the World (Popular Archaeology) — https://popular-archaeology.com/article/on-the-roof-of-the-world-discovering-the-forgotten-civilization-of-zhang-zhung/
3. Ngari: Ancient Tibetan city (Buddhist Channel) — https://www.buddhistchannel.tv/index/content/index.php?id=4%2C220%2C0%2C0%2C1%2C0
4. 故如甲木墓地 — 维基百科 — https://zh.wikipedia.org/wiki/故如甲木墓地
5. Bon Monasteries (YBMCS) — http://ybmcs.org/bon-monasteries/
6. Surveying a Sacred Landscape (MDPI) — https://www.mdpi.com/2571-9408/8/9/385

གཞུང་ལུགས་སྒྲིག་གཞི་དང་རྩོད་པ།

1. The Tibetan Buddhist Canon (ResearchGate) — https://www.researchgate.net/publication/300879128_The_Tibetan_Buddhist_Canon
2. Menri Monastery — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Menri_Monastery
3. Erroneous Conceptions Frequently Shared about New Bon (Achard, 2022) — https://shs.hal.science/halshs-03723233v1/file/ret_64_02.pdf
4. Lopön Tenzin Namdak — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Lopön_Tenzin_Namdak

མཁས་པ་དང་ནུབ་ཕྱོགས་དང་ད་ལྟ།

1. Samten Karmay — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Samten_Karmay
2. Tibet Kolloquium: Bön and Buddhism (Per Kværne, HU Berlin) — https://www.iaaw.hu-berlin.de/de/zentralasien/bild/lehrangebot/tibet-kolloquium-per-kvaerne-06-06-2019.pdf
3. Professor David Llewelyn Snellgrove (SOAS) — https://blogs.soas.ac.uk/centenarytimeline/2016/05/06/professor-david-llewelyn-snellgrove-29-june-1920-25-march-2016/
4. Charles Ramble — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Charles_Ramble
5. Henk Blezer – Leiden University — https://www.universiteitleiden.nl/en/staffmembers/henk-blezer/activities
6. Yongdzin Tenzin Namdak (Shenten Dargye Ling) — https://www.shenten.org/yongdzin-tenzin-namdak?lang=en
7. Tenzin Wangyal Rinpoche (Ligmincha) — https://serenityridge-ligmincha.secure.retreat.guru/teacher/tenzin-wangyal-rinpoche/
8. 才让太 (1958年) — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/%E6%89%8D%E8%AE%A9%E5%A4%AA_(1958%E5%B9%B4)
9. Chögyal Namkhai Norbu (MDPI Religions) — https://www.mdpi.com/2077-1444/4/2/230
10. 中华人民共和国宗教 — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/%E4%B8%AD%E5%8D%8E%E4%BA%BA%E6%B0%91%E5%85%B1%E5%92%8C%E5%9B%BD%E5%AE%97%E6%95%99
11. 国家级非物质文化遗产代表性项目名录 — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/%E5%9B%BD%E5%AE%B6%E7%BA%A7%E9%9D%9E%E7%89%A9%E8%B4%A8%E6%96%87%E5%8C%96%E9%81%97%E4%BA%A7%E4%BB%A3%E8%A1%A8%E6%80%A7%E9%A1%B9%E7%9B%AE%E7%9B%AE%E5%BD%95
12. 热拉雍仲林寺 — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/%E7%83%AD%E6%8B%89%E9%9B%8D%E4%BB%B2%E6%9E%97%E5%AF%BA
13. 东竹林寺 — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/东竹林寺

ཐེག་པ་དགུ་དང་བསྒྱུར་མིང་དང་རྒྱལ་རབས་དང་ལྷའི་ལྟ་བ་ (ཁ་སྣོན།)

1. Nine Ways of Bon: Excerpts from gZi-brjid (BooksRun) — https://booksrun.com/9789745241114-nine-ways-of-bon-excerpts-from-gzi-brjid-the-2nd-edition
2. Jamyang Khyentse's Brief Discourse on the Essence of All the Ways (WisdomLib) — https://www.wisdomlib.org/history/compilation/kailash-journal-of-himalayan-studies/ocr/1602096/11#pages
3. 苯教 — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/苯教
4. Bon — Wikipedia — https://en.wikipedia.org/wiki/Bon
5. Yungdrung Bön Foundation 官网 — https://yungdrungbon.co.uk/
6. 李迷夏 — Wikipedia — https://zh.wikipedia.org/wiki/李迷夏
7. Bon - The Primitive Religion of Tibet (Cambridge repository) — https://api.repository.cam.ac.uk/server/api/core/bitstreams/d1f56583-e0b7-440b-acdb-bdb50da69ec7/content

བོན་དང་ནང་ཆོས་ཀྱི་བསྡུར་བ་ (ཁ་སྣོན།)

1. THE GREAT PERFECTION' IN THE TRADITION OF THE BONPOS (Tibetan Buddhist Encyclopedia) — https://tibetanbuddhistencyclopedia.com/en/index.php?title=THE_GREAT_PERFECTION%E2%80%99_IN_THE_TRADITION_OF_THE_BONPOS
2. Yungdrung Bon: Symbolism and Origins (Scribd) — https://www.scribd.com/document/724053328/Bon
3. 西藏最神秘原始的苯教，为什么3千年不死？(360doc，通俗层) — http://www.360doc.com/content/25/0313/20/4738008_1148853313.shtml

༡༦༽ ཀློག་དེབ་གདམས་པ།

སློབ་སྦྱོང་གི་དཀའ་སླ་ལྟར་རིམ་པར་བཀོད་པའི་ཀློག་དེབ་དགུ།

1. David Snellgrove《The Nine Ways of Bon》(1967)། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བོན་ཞིབ་འཇུག་གི་སྲོལ་འབྱེད་ཀྱི་བྱ་བ། 《གཟི་བརྗིད་》གི་ཐེག་པ་དགུ་ལ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱས་པ་ཡིན་པ་དང་། བོད་ཡིག་གི་མ་དཔེ་དང་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཚིག་མཛོད་ཚུད་ཡོད། སློབ་སྦྱོང་གི་ཐོག་མར་གདམས་པ།
2. Samten Karmay《The Treasury of Good Sayings》(1972)། ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཆེད་ལས་དཔེ་དེབ་དང་པོ། དུས་རབས་ 19 པའི་བོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་མཁས་པ་ Nyima Tenzin གྱི་《བོན་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་》ལ་གཞི་བཅོལ་བ་ཡིན།
3. Per Kvaerne《The Bon Religion of Tibet: The Iconography of a Living Tradition》(1995)། བོན་གྱི་ལྷ་ཚོགས་ཀྱི་རི་མོའི་རིག་པའི་ལག་དེབ། ཐང་གའི་ངོས་འཛིན་ལ་མེད་དུ་མི་རུང་།
4. John Vincent Bellezza《Zhang Zhung: Foundations of Civilization in Tibet》(2008)། ཤོག་གྲངས་ 841 གྱི་ཆེན་པོ། སྟོད་བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་དར་བའི་སྔོན་གྱི་ཤུལ་བཞག་ལ་ཆེས་ལམ་ལུགས་ལྡན་གྱི་ཐོ་བཀོད།
5. Dan Martin《Unearthing Bon Treasures》(2001)། གཤེན་ཆེན་ཀླུ་དགའི་རིགས་ཀྱི་གཏེར་མ་ལ་དཔེ་མཚོན་དུ་བྱས་པའི་ཡིག་ཆ་རིག་པའི་དཔེ་མཚོན།
6. Geoffrey Samuel《Civilized Shamans》(1993)། "ཧ་མན་/བླ་མ་" གི་དབྱེ་བ་གཉིས་ཀྱི་ཁོག་བཏོན་པ་པོ། ཀློག་སྐབས་རིག་པའི་ཁྲོད་དུ་ཁོང་ལ་དགག་པ་བརྒྱབ་པ་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་དགོས།
7. Jean-Luc Achard《The Six Lamps》(2017)། 《སྒྲོན་མ་དྲུག་》ལ་དབྱིན་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་བ་དང་འགྲེལ་བཤད། ཞང་ཞུང་སྙན་བརྒྱུད་ཀྱི་རྫོགས་ཆེན་ལ་སློབ་སྦྱོང་གི་ཆེས་ལེགས་པའི་སྒོ་འཇུག
8. 才让太、顿珠拉杰《苯教史纲要》(2012，中国藏学出版社)། རྒྱལ་ནང་གི་ལམ་ལུགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་བོན་གྱི་སྤྱིའི་ལོ་རྒྱུས་དང་པོ། རྒྱ་ཡིག་གིས་སློབ་སྦྱོང་བྱེད་པ་ལ་ཐོག་མར་གདམས་པ།
9. 南喀诺布《Drung, Deu and Bön》(བོད་ཡིག་ 1989/དབྱིན་ཡིག་ 1995)། ཞང་ཞུང་གི་ལོ་རྒྱུས་ལྟ་བའི་དཔེ་མཚོན་གྱི་བརྩམས་ཆོས། ཀློག་སྐབས་ཁོང་གི་ལོ་ཚིགས་ཀྱི་བཟོ་བཀོད་ལ་རྩོད་པ་ཡོད་པ་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་དགོས།

Click to open the three language website 点击进入中文网站